मनोमयिद्धिञाणकथावण्णना

२३६-७. मनोमयन्ति एत्थ पन मयसद्दो अपरपञ्ञत्तिविकारपदपूरणनिब्बत्तिआदीसु अनेकेस्वत्थेसु आगतो. इध पन निब्बत्तिअत्थेति दस्सेतुं ‘‘मनेन निब्बत्तित’’न्ति वुत्तं. ‘‘अभिञ्ञामनेन निब्बत्तित’’न्ति अत्थोति आचरियेनाति (दी. नि. टी. १.२३६, २३७) वुत्तं. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.३९७) पन ‘‘अधिट्ठानमनेन निम्मितत्ता मनोमय’’न्ति आगतं, अभिञ्ञामनेन, अधिट्ठानमनेन चाति उभयथापि निब्बत्तत्ता उभयम्पेतं युत्तमेव. अङ्गं नाम हत्थपादादितंतंसमुदायं, पच्चङ्गं नाम कप्परजण्णुआदि तस्मिं तस्मिं समुदाये अवयवं. ‘‘अहीनिन्द्रिय’’न्ति एत्थ परिपुण्णतायेव अहीनता, न तु अप्पणीतता, परिपुण्णभावो च चक्खुसोतादीनं सण्ठानवसेनेव. निम्मितरूपे हि पसादो नाम नत्थीति दस्सेतुं ‘‘सण्ठानवसेन अविकलिन्द्रिय’’न्ति वुत्तं, इमिनाव तस्स जीवितिन्द्रियादीनम्पि अभावो वुत्तोति दट्ठब्बं. सण्ठानवसेनाति च कमलदलादिसदिससण्ठानमत्तवसेन, न रूपाभिघातारहभूतप्पसादादिइन्द्रियवसेन. ‘‘सब्बङ्गपच्चङ्गिं अहीनिन्द्रिय’’न्ति वुत्तमेवत्थं समत्थेन्तो ‘‘इद्धिमता’’तिआदिमाह. अविद्धकण्णोति कुलचारित्तवसेन कण्णालङ्कारपिळन्धनत्थं अविज्झितकण्णो, निदस्सनमत्तमेतं. तेनाह ‘‘सब्बाकारेही’’ति, वण्णसण्ठानावयवविसेसादिसब्बाकारेहीति अत्थो. तेनाति इद्धिमता.

अयमेवत्थो पाळियम्पि विभावितोति आह ‘‘मुञ्जम्हा ईसिकन्तिआदिउपमात्तयम्पि हि…पे… वुत्त’’न्ति. कत्थचि पन ‘‘मुञ्जम्हा ईसिकन्तिआदि उपमामत्तं. यम्पि हि सदिसभावदस्सनत्थमेव वुत्त’’न्ति पाठो दिस्सति. तत्थ ‘‘उपमामत्त’’न्ति इमिना अत्थन्तरदस्सनं निवत्तेति, ‘‘यम्पि ही’’तिआदिना पन तस्स उपमाभावं समत्थेति. नियतानपेक्खेन च यं-सद्देन ‘‘मुञ्जम्हा ईसिक’’न्तिआदिवचनमेव पच्चामसति. सदिसभावदस्सनत्थमेवाति सण्ठानतोपि वण्णतोपि अवयवविसेसतोपि सदिसभावदस्सनत्थंयेव. कथं सदिसभावोति वुत्तं ‘‘मुञ्जसदिसा एव ही’’तिआदि. मुञ्जं नाम तिणविसेसो, येन कोच्छादीनि करोन्ति. ‘‘पवाहेय्या’’ति वचनतो अन्तो ठिता एव ईसिका अधिप्पेताति दस्सेति ‘‘अन्तो ईसिका होती’’ति इमिना. ईसिकाति च कळीरो. विसुद्धिमग्गटीकायं पन ‘‘कण्ड’’न्ति (विसुद्धि. टी. २.३९९) वुत्तं. वट्टाय कोसियाति परिवट्टुलाय असिकोसिया. पत्थटायाति पट्टिकाय. करडितब्बो भाजेतब्बोति करण्डो, पेळा. करडितब्बो जिगुच्छितब्बोति करण्डो, निम्मोकं. इधापि निम्मोकमेवाति आह ‘‘करण्डाति इदम्पी’’तिआदि. विलीवकरण्डो नाम पेळा. कस्मा अहिकञ्चुकस्सेव नामं, न विलीवकरण्डकस्साति चोदनं सोधेति ‘‘अहिकञ्चुको ही’’तिआदिना, स्वेव अहिना सदिसो, तस्मा तस्सेव नामन्ति वुत्तं होति. विसुद्धिमग्गटीकायं पन ‘‘करण्डायाति पेळाय, निम्मोकतोति च वदन्ती’’ति (विसुद्धि. टी. २.३९९) वुत्तं. तत्थ पेळागहणं अहिना असदिसताय विचारेतब्बं.

यज्जेवं ‘‘सेय्यथापि पन महाराज पुरिसो अहिं करण्डा उद्धरेय्या’’ति पुरिसस्स करण्डतो अहिउद्धरणूपमाय अयमत्थो विरुज्झेय्य. न हि सो हत्थेन ततो उद्धरितुं सक्काति अनुयोगेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि. ‘‘उद्धरेय्या’’ति हि अनियमवचनेपि हत्थेन उद्धरणस्सेव पाकटत्ता तंदस्सनमिव जातं. तेनाह ‘‘हत्थेन उद्धरमानो विय दस्सितो’’ति. ‘‘अयञ्ही’’तिआदि चित्तेन उद्धरणस्स हेतुदस्सनं. अहिनो नाम पञ्चसु ठानेसु सजातिं नातिवत्तन्ति उपपत्तियं, चुतियं, विस्सट्ठनिद्दोक्कमने, समानजातिया मेथुनपटिसेवने, जिण्णतचापनयनेति वुत्तं ‘‘सजातियं ठितो’’ति. उरगजातियमेव ठितो पजहति, न नागिद्धिया अञ्ञजातिरूपोति अत्थो. इदञ्हि महिद्धिके नागे सन्धाय वुत्तं. सरीरं खादयमानं वियाति अत्तनोयेव तचं अत्तनो सरीरं खादयमानं विय. पुराणतचं जिगुच्छन्तोति जिण्णताय कत्थचि मुत्तं कत्थचि ओलम्बितं जिण्णतचं जिगुच्छन्तो. चतूहीति ‘‘सजातियं ठितो, निस्साय, थामेन, जिगुच्छन्तो’’ति यथावुत्तेहि चतूहि कारणेहि. ततोति कञ्चुकतो. अञ्ञेनाति अत्ततो अञ्ञेन. चित्तेनाति पुरिसस्स चित्तेनेव, न हत्थेन. सेय्यथापि नाम पुरिसो अहिं पस्सित्वा ‘‘अहो वताहं इमं अहिं कञ्चुकतो उद्धरेय्य’’न्ति अहिं करण्डा चित्तेन उद्धरेय्य, तस्स एवमस्स ‘‘अयं अहि, अयं करण्डो, अञ्ञो अहि, अञ्ञो करण्डो, करण्डा त्वेव अहि उब्भतो’’ति, एवमेव…पे… सो इमम्हा काया अञ्ञं कायं अभिनिम्मिनाति…पे… अहीनिन्द्रियन्ति अयमेत्थ अधिप्पायो.