विपस्सनाञाणकथावण्णना

२३४. ‘‘पुन चपरं महाराज (पाळियं नत्थि) भिक्खू’’ति वत्वापि किमत्थं दस्सेतुं ‘‘सो’’ति पदं पुन वुत्तन्ति चोदनायाह ‘‘सो…पे… दस्सेती’’ति, यथारुतवसेन, नेय्यत्थवसेन च वुत्तासु अट्ठसु समापत्तीसु चिण्णवसिताविसिट्ठं भिक्खुं दस्सेतुं एवं वुत्तन्ति अधिप्पायो. सेसन्ति ‘‘सो’’ति पदत्थतो सेसं ‘‘एवं समाहिते’’तिआदीसु वत्तब्बं साधिप्पायमत्थजातं. ञेय्यं जानातीति ञाणं, तदेव पच्चक्खं कत्वा पस्सतीति दस्सनं, ञाणमेव दस्सनं न चक्खादिकन्ति ञाणदस्सनं, पञ्चविधम्पि ञाणं, तयिदं पन ञाणदस्सनपदं सासने येसु ञाणविसेसेसु निरुळ्हं, तं सब्बं अत्थुद्धारवसेन दस्सेन्तो ‘‘ञाणदस्सनन्ति मग्गञाणम्पि वुच्चती’’तिआदिमाह. ञाणदस्सनविसुद्धत्थन्ति ञाणदस्सनस्स विसुद्धिपयोजनाय. फासुविहारोति अरियविहारभूतो सुखविहारो. भगवतोपीति न केवलं देवतारोचनमेव, अथ खो तदा भगवतोपि ञाणदस्सनं उदपादीति अत्थो. सत्ताहं कालङ्कतस्स अस्साति सत्ताहकालङ्कतो. ‘‘कालामो’’ति गोत्तवसेन वुत्तं. चेतोविमुत्ति [विमुत्ति (अट्ठकथायं)] नाम अरहत्तफलसमापत्ति. यस्मा विपस्सनाञाणं ञेय्यसङ्खाते तेभूमकसङ्खारे अनिच्चादितो जानाति, भङ्गानुपस्सनतो च पट्ठाय पच्चक्खतो ते पस्सति, तस्मा यथावुत्तट्ठेन ञाणदस्सनं नाम जातन्ति दस्सेति ‘‘इध पना’’तिआदिना.

अभिनीहरतीति विपस्सनाभिमुखं चित्तं तदञ्ञकरणीयतो नीहरित्वा हरतीति अयं सद्दतो अत्थो, अधिप्पायतो पन तं दस्सेतुं ‘‘विपस्सनाञाणस्सा’’तिआदि वुत्तं. तदभिमुखभावोयेव हिस्स तन्निन्नतादिकरणं, तं पन वुत्तनयेन अट्ठङ्गसमन्नागते तस्मिं चित्ते विपस्सनाक्कमेन जाते विपस्सनाभिमुखं चित्तपेसनमेवाति दट्ठब्बं. तन्निन्नन्ति तस्सं विपस्सनायं निन्नं. इतरद्वयं तस्सेव वेवचनं. तस्सं पोणं वङ्कं पब्भारं नीचन्ति अत्थो. ब्रह्मजाले वुत्तोयेव. ओदनकुम्मासेहि उपचीयति वड्ढापीयति, उपचयति वा वड्ढतीति अत्थं सन्धाय ‘‘ओदनेना’’तिआदि वुत्तं. अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मोति एत्थ ‘‘अनिच्चधम्मो’’तिआदिना धम्मसद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. तत्थ अनिच्चधम्मोति पभङ्गुताय अद्धुवसभावो. दुग्गन्धविघातत्थायाति सरीरे दुग्गन्धस्स विगमाय. उच्छादनधम्मोति उच्छादेतब्बतासभावो, इमस्स पूतिकायस्स दुग्गन्धभावतो गन्धोदकादीहि उब्बट्टनविलिम्पनजातिकोति अत्थो. उच्छादनेन हि पूतिकाये सेदवातपित्तसेम्हादीहि गरुभावदुग्गन्धानमपगमो होति. महासम्बाहनं मल्लादीनं बाहुवड्ढनादिअत्थंव होति, अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थं पन खुद्दकसम्बाहनमेव युत्तन्ति आह ‘‘खुद्दकसम्बाहनेना’’ति, मन्दसम्बाहनेनाति अत्थो. परिमद्दनधम्मोति परिमद्दितब्बतासभावो.

एवं अनियमितकालवसेन अत्थं वत्वा इदानि नियमितकालवसेन अत्थं वदति ‘‘दहरकाले’’तिआदिना. वा-सद्दो चेत्थ अत्थदस्सनवसेनेव अत्थन्तरविकप्पनस्स विञ्ञायमानत्ता न पयुत्तो, लुत्तनिद्दिट्ठो वा. दहरकालेति अचिरविजातकाले. सयापेत्वा अञ्छनपीळनादिवसेन परिमद्दनधम्मोति सम्बन्धो. मितन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, तेन यथापमाणं, मन्दं वा अञ्छनपीळनादीनि दस्सेति. अञ्छनञ्चेत्थ आकड्ढनं. पीळनं सम्बाहनं. आदिसद्देन समिञ्जनउग्गमनादीनि सङ्गण्हाति. एवं परिहरितोपीति उच्छादनादिना सुखेधितोपि. भिज्जति चेवाति अनिच्चतादिवसेन नस्सति च. विकिरति चाति एवं भिन्दन्तो च किञ्चि पयोजनं असाधेन्तो विप्पकिण्णोव होति. एवं नवहि पदेहि यथारहं काये समुदयवयधम्मानुपस्सिता दस्सिताति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. तत्थ छहि पदेहीति ‘‘रूपी, चातुमहाभूतिको, मातापेत्तिकसम्भवो, ओदनकुम्मासूपचयो, उच्छादनधम्मो, परिमद्दनधम्मो’’ति इमेहि छहि पदेहि. युत्तं ताव होतु मज्झे तीहिपि पदेहि कायस्स समुदयकथनं तेसं तदत्थदीपनतो, ‘‘रूपी, उच्छादनधम्मो, परिमद्दनधम्मो’’ति पन तीहि त्पदेहि कथं तस्स तथाकथनं युत्तं सिया तेसं तदत्थस्स अदीपनतोति? युत्तमेव तेसम्पि तदत्थस्स दीपितत्ता. ‘‘रूपी’’ति हि इदं अत्तनो पच्चयभूतेन उतुआहारलक्खणेन रूपेन रूपवाति अत्थस्स दीपकं. पच्चयसङ्गमविसिट्ठे हि तदस्सत्थिअत्थे अयमीकारो. ‘‘उच्छादनधम्मो, परिमद्दनधम्मो’’ति च इदं पदद्वयं तथाविधरूपुप्पादनेन सण्ठानसम्पादनत्थस्स दीपकन्ति. द्वीहीति ‘‘भेदनधम्मो, विद्धंसनधम्मो’’ति द्वीहि पदेहि. निस्सितञ्च कायपरियापन्ने हदयवत्थुम्हि निस्सितत्ता विपस्सनाचित्तस्स. तदा पवत्तञ्हि विपस्सनाचित्तमेव ‘‘इदञ्च मे विञ्ञाण’’न्ति आसन्नपच्चक्खवसेन वुत्तं. पटिबद्धञ्च कायेन विना अप्पवत्तनतो, कायसञ्ञितानञ्च रूपधम्मानं आरम्मणकरणतो.

२३५. सुट्ठु ओभासतीति सुभो, पभासम्पन्नो मणि, ताय एव पभासम्पत्तिया मणिनो भद्रताति अत्थमत्तं दस्सेतुं ‘‘सुभोति सुन्दरो’’ति वुत्तं. परिसुद्धाकरसमुट्ठानमेव मणिनो सुविसुद्धजातिताति आह ‘‘जातिमाति परिसुद्धाकरसमुट्ठितो’’ति. सुविसुद्धरतनाकरतो समुट्ठितोति अत्थो. आकरपरिविसुद्धिमूलको एव हि मणिनो कुरुविन्दजातिआदिजातिविसेसोति. इधाधिप्पेतस्स पन वेळुरियमणिनो विळूर (वि. व. अट्ठ. ३४ आदयो वाक्यक्ख्ख्न्धेसु पस्सितब्बं) पब्बतस्स, विळूर गामस्स च अविदूरे परिसुद्धाकरो. येभुय्येन हि सो ततो समुट्ठितो. तथा हेस विळूरनामकस्स पब्बतस्स, गामस्स च अविदूरे समुट्ठितत्ता वेळुरियोति पञ्ञायित्थ, देवलोके पवत्तस्सपि च तंसदिसवण्णनिभताय तदेव नामं जातं यथा तं मनुस्सलोके लद्धनामवसेन देवलोके देवतानं, सो पन मयूरगीवावण्णो वा होति वायसपत्तवण्णो वा सिनिद्धवेणुपत्तवण्णो वाति आचरियधम्मपालत्थेरेन परमत्थदीपनियं (वि. व. अट्ठ. ३४) वुत्तं. विनयसंवण्णनासु (वि. वि. टी. १.२८१) पन ‘‘अल्लवेळुवण्णो’’ति वदन्ति. तथा हिस्स ‘‘वंसवण्णो’’तिपि नामं जातं. ‘‘मञ्जारक्खिमण्डलवण्णो’’ति च वुत्तो, ततोयेव सो इध पदेसे मञ्जारमणीति पाकटो होति. चक्कवत्तिपरिभोगारहपणीततरमणिभावतो पन तस्सेव पाळियं वचनं दट्ठब्बं. यथाह ‘‘पुन चपरं आनन्द रञ्ञो महासुदस्सनस्स मणिरतनं पातुरहोसि, सो अहोसि मणि वेळुरियो सुभो जातिमा अट्ठंसो’’तिआदि (दी. नि. २.२४८). पासाणसक्खरादिदोसनीहरणवसेनेव परिकम्मनिप्फत्तीति दस्सेति ‘‘अपनीतपासाणसक्खरो’’ति इमिना.

छविया एव सण्हभावेन अच्छता, न सङ्घातस्साति आह ‘‘अच्छोति तनुच्छवी’’ति. ततो चेव विसेसेन पसन्नोति दस्सेतुं ‘‘सुट्ठु पसन्नो’’ति वुत्तं. परिभोगमणिरतनाकारसम्पत्ति सब्बाकारसम्पन्नता. तेनाह ‘‘धोवनवेधनादीही’’तिआदि. पासाणादीसु धोतता धोवनं, काळकादिअपहरणत्थाय चेव सुत्तेन आवुनत्थाय च विज्झितब्बता वेधनं. आदिसद्देन तापसण्हकरणादीनं सङ्गहो. वण्णसम्पत्तिन्ति आवुनितसुत्तस्स वण्णसम्पत्तिं. कस्माति वुत्तं ‘‘तादिस’’न्तिआदि, तादिसस्सेव आवुतस्स पाकटभावतोति वुत्तं होति.

मणि विय करजकायो पच्चवेक्खितब्बतो. आवुतसुत्तं विय विञ्ञाणं अनुपविसित्वा ठितत्ता. चक्खुमा पुरिसो विय विपस्सनालाभी भिक्खु सम्मदेव तस्स दस्सनतो, तस्स पुरिसस्स मणिनो आविभूतकालो विय तस्स भिक्खुनो कायस्स आविभूतकालो तन्निस्सयस्स पाकटभावतो. सुत्तस्साविभूतकालो विय तेसं धम्मानमाविभूतकालो तन्निस्सितस्स पाकटभावतोति अयमेत्थ उपमासम्पादने कारणविभावना, ‘‘आवुतसुत्तं विय विपस्सनाञाण’’न्ति कत्थचि पाठो, ‘‘इदञ्च विञ्ञाण’’न्ति वचनतो पन ‘‘विञ्ञाण’’न्ति पाठोव सुन्दरतरो, ‘‘विपस्सनाविञ्ञाण’’न्ति वा भवितब्बं. विपस्सनाञाणं अभिनीहरित्वाति विपस्सनाञाणाभिमुखं चित्तं नीहरित्वा.

तत्राति वेळुरियमणिम्हि. तदारम्मणानन्ति कायसञ्ञितरूपधम्मारम्मणानं. ‘‘फस्सपञ्चमकान’’न्तिआदिपदत्तयस्सेतं विसेसनं अत्थवसा लिङ्गविभत्तिवचनविपरिणामोति कत्वा पच्छिमपदस्सापि विसेसनभावतो. फस्सपञ्चमकग्गहणेन, सब्बचित्तचेतसिकग्गहणेन च गहितधम्मा विपस्सनाचित्तुप्पादपरियापन्ना एवाति दट्ठब्बं. एवञ्हि तेसं विपस्सनाविञ्ञाणगतिकत्ता आवुतसुत्तं विय ‘‘विपस्सनाविञ्ञाण’’न्ति हेट्ठा वुत्तवचनं अविरोधितं होति. कस्मा पन विपस्सनाविञ्ञाणस्सेव गहणन्ति? ‘‘इदञ्च मे विञ्ञाणं एत्थ सितं एत्थ पटिबद्ध’’न्ति इमिना तस्सेव वचनतो. ‘‘अयं खो मे कायो’’तिआदिना हि विपस्सनाञाणेन विपस्सित्वा ‘‘तदेव विपस्सनाञाणसम्पयुत्तं विञ्ञाणं एत्थ सितं एत्थ पटिबद्ध’’न्ति निस्सयविसयादिवसेन मनसि करोति, तस्मा तस्सेव इध गहणं सम्भवति, नाञ्ञस्साति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘विपस्सनाविञ्ञाणस्सेव वा आविभूतकालो’’ति. धम्मसङ्गहादीसु (ध. स. २ आदयो) देसितनयेन पाकटभावतो चेत्थ फस्सपञ्चमकानं गहणं, निरवसेसपरिग्गहणतो सब्बचित्तचेतसिकानं, यथारुतं देसितवसेन पधानभावतो विपस्सनाविञ्ञाणस्साति वेदितब्बं. किं पनेते पच्चवेक्खणञाणस्स आविभवन्ति, उदाहु पुग्गलस्साति? पच्चवेक्खणञाणस्सेव, तस्स पन आविभूतत्ता पुग्गलस्सापि आविभूता नाम होन्ति, तस्मा ‘‘भिक्खुनो आविभूतकालो’’ति वुत्तन्ति.

यस्मा पनिदं विपस्सनाञाणं मग्गञाणानन्तरं होति, तस्मा लोकियाभिञ्ञानं परतो, छट्ठभिञ्ञाय च पुरतो वत्तब्बं, अथ कस्मा सब्बाभिञ्ञानं पुरतोव वुत्तन्ति चोदनालेसं दस्सेत्वा परिहरन्तो ‘‘इदञ्च विपस्सनाञाण’’न्तिआदिमाह. ‘‘इदञ्च मग्गञाणानन्तर’’न्ति हि इमिना यथावुत्तं चोदनालेसं दस्सेति. तत्थ ‘‘मग्गञाणानन्तर’’न्ति सिखाप्पत्तविपस्सनाभूतं गोत्रभुञाणं सन्धाय वुत्तं. तदेव हि अरहत्तमग्गस्स, सब्बेसं वा मग्गफलानमनन्तरं होति, पधानतो पन तब्बचनेनेव सब्बस्सपि विपस्सनाञाणस्स गहणं दट्ठब्बं अविसेसतो तस्स इध वुत्तत्ता. मग्गसद्देन च अरहत्तमग्गस्सेव गहणं तस्सेवाभिञ्ञापरियापन्नत्ता, अभिञ्ञासम्बन्धेन च चोदनासम्भवतो. लोकियाभिञ्ञानं पुरतो वुत्तं विपस्सनाञाणं तासं नानन्तरताय अनुपकारं, आसवक्खयञाणसङ्खाताय पन लोकुत्तराभिञ्ञाय पुरतो वुत्तं तस्सा अनन्तरताय उपकारं, तस्मा इदं लोकियाभिञ्ञानं परतो, छट्ठाभिञ्ञाय च पुरतो वत्तब्बं. कस्मा पन उपकारट्ठाने तथा अवत्वा अनुपकारट्ठानेव भगवता वुत्तन्ति हि चोदना सम्भवति. ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदि परिहारदस्सनं. तत्थ एवं सन्तेपीति यदिपि ञाणानुपुब्बिया मग्गञाणस्स अनन्तरताय उपकारं होति, एवं सतिपीति अत्थो.

अभिञ्ञावारेति छळभिञ्ञावसेन वुत्ते देसनावारे. एतस्स अन्तरा वारो नत्थीति पञ्चसु लोकियाभिञ्ञासु कथितासु आकङ्खेय्यसुत्तादीसु (म. नि. १.६५) विय छट्ठाभिञ्ञापि अवस्सं कथेतब्बा अभिञ्ञालक्खणभावेन तप्परियापन्नतो, न च विपस्सनाञाणं लोकियाभिञ्ञानं, छट्ठाभिञ्ञाय च अन्तरा पवेसेत्वा कथेतब्बं अनभिञ्ञालक्खणभावेन तदपरियापन्नतो. इति एतस्स विपस्सनाञाणस्स तासमभिञ्ञानं अन्तरा वारो नत्थि, तस्मा तत्थ अवसराभावतो इधेव रूपावचरचतुत्थज्झानानन्तरं विपस्सनाञाणं कथितन्ति अधिप्पायो. ‘‘यस्मा चा’’तिआदिना अत्थन्तरमाह. तत्थ च-सद्दो समुच्चयत्थो, तेन न केवलं विपस्सनाञाणस्स इध दस्सने तदेव कारणं, अथ खो इदम्पीति इममत्थं समुच्चिनातीति आचरियेन (दी. नि. टी. १.२३५) वुत्तं. सद्दविदू पन ईदिसे ठाने च-सद्दो वा-सद्दत्थो, सो च विकप्पत्थोति वदन्ति, तम्पि युत्तमेव अत्थन्तरदस्सने पयुत्तत्ता. अत्तना पयुज्जितब्बस्स हि विज्जमानत्थस्सेव जोतका उपसग्गनिपाता यथा मग्गनिदस्सने साखाभङ्गा, यथा च अदिस्समाना जोतने पदीपाति एवमीदिसेसु. होति चेत्थ –

‘‘अत्थन्तरदस्सनम्हि, च सद्दो यदि दिस्सति;

समुच्चये विकप्पे सो, गहेतब्बो विभाविना’’ति.

अकतसम्मसनस्साति हेतुगब्भपदं. तथा कतसम्मसनस्साति च. ‘‘दिब्बेन चक्खुना भेरवम्पि रूपं पस्सतोति एत्थ इद्धिविधञाणेन भेरवं रूपं निम्मिनित्वा मंसचक्खुना पस्सतोतिपि वत्तब्बं. एवम्पि हि अभिञ्ञालाभिनो अपरिञ्ञातवत्थुकस्स भयं सन्तासो उप्पज्जति उच्चवालिकवासिमहानागत्थेरस्स विया’’ति आचरियेन (दी. नि. टी. १.२३५) वुत्तं. यथा चेत्थ, एवं दिब्बाय सोतधातुया भेरवं सद्दं सुणतोति एत्थापि इद्धिविधञाणेन भेरवं सद्दं निम्मिनित्वा मंससोतेन सुणतोपीति वत्तब्बमेव. एवम्पि हि अभिञ्ञालाभिनो अपरिञ्ञातवत्थुकस्स भयं सन्तासो उप्पज्जति उच्चवालिकवासिमहानागत्थेरस्स विय. थेरो हि कोञ्चनादसहितं सब्बसेतं हत्थिनागं मापेत्वा दिस्वा, सुत्वा च सञ्जातभयसन्तासोति अट्ठकथासु (विभ. अट्ठ. २.८८२; म. नि. अट्ठ. १.८१; विसुद्धि. २.७३३) वुत्तो. अनिच्चादिवसेन कतसम्मसनस्स दिब्बाय…पे… भयं सन्तासो न उप्पज्जतीति सम्बन्धो. भयविनोदनहेतु नाम विपस्सनाञाणेन कतसम्मसनता, तस्स, तेन वा सम्पादनत्थन्ति अत्थो. इधेवाति चतुत्थज्झानानन्तरमेव. ‘‘अपिचा’’तिआदिना यथापाठं युत्ततरनयं दस्सेति. विपस्सनाय पवत्तं पामोज्जपीतिपस्सद्धिपरम्परागतसुखं विपस्सनासुखं. पाटियेक्कन्ति झानाभिञ्ञादीहि असम्मिस्सं विसुं भूतं सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं. तेनाह भगवा धम्मपदे –

‘‘यतो यतो सम्मसति, खन्धानं उदयब्बयं;

लभती पीतिपामोज्जं, अमतं तं विजानत’’न्तिआदि. (ध. प. ३७४);

इधापि वुत्तं ‘‘इदम्पि खो महाराज सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं…पे… पणीततरञ्चा’’ति, तस्मा पाळिया संसन्दनतो इममेव नयं युत्ततरन्ति वदन्ति. आदितोवाति अभिञ्ञानमादिम्हियेव.