चतुत्थज्झानकथावण्णना

२३३. यस्मा पन चतुत्थज्झानचित्तमेव ‘‘चेतसा’’ति वुत्तं, तञ्च रागादिउपक्किलेसमलापगमतो निरुपक्किलेसं निम्मलं, तस्मा उपक्किलेसविगमनमेव परिसुद्धभावोति आह ‘‘निरुपक्किलेसट्ठेन परिसुद्ध’’न्ति. यस्मा च परिसुद्धस्सेव पच्चयविसेसेन पवत्तिविसेसो परियोदातता सुद्धन्तसुवण्णस्स निघंसनेन पभस्सरता विय, तस्मा पभस्सरतायेव परियोदातताति आह ‘‘पभस्सरट्ठेन परियोदात’’न्ति. विज्जु विय पभाय इतो चितो च निच्छरणं पभस्सरं यथा ‘‘आभस्सरा’’ति. ओदातेन वत्थेनाति एत्थ ‘‘ओदातेना’’ति गुणवचनं सन्धाय ‘‘ओदातेन…पे… इद’’न्ति वुत्तं. उतुफरणत्थन्ति उण्हस्स उतुनो फरणदस्सनत्थं. कस्माति आह ‘‘किलिट्ठवत्थेना’’तिआदि. उतुफरणं न होतीति ओदातवत्थेन विय सविसेसं उतुफरणं न होति, अप्पकमत्तमेव होतीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तङ्खण…पे… बलवं होती’’ति. ‘‘तङ्खणधोतपरिसुद्धेना’’ति च एतेन ओदातसद्दो एत्थ परिसुद्धवचनो एव ‘‘गिही ओदातवत्थवसनो’’तिआदीसु विय, न सेतवचनो येन केनचि तङ्खणधोतपरिसुद्धेनेव उतुफरणसम्भवतोति दस्सेति.

ननु च पाळियं ‘‘नास्स किञ्चि सब्बावतो कायस्स ओदातेन वत्थेन अफुटं अस्सा’’ति कायस्स ओदातवत्थफरणं वुत्तं, न पन वत्थस्स उतुफरणं, अथ कस्मा उतुफरणं इध वुत्तन्ति अनुयोगेनाह ‘‘इमिस्साय ही’’तिआदि. यस्मा वत्थं विय करजकायो, उतुफरणं विय चतुत्थज्झानसुखं, तस्मा एवमत्थो वेदितब्बोति वुत्तं होति, एतेन च ओदातेन वत्थेन सब्बावतो कायस्स फरणासम्भवतो, उपमेय्येन च अयुत्तत्ता कायग्गहणेन तन्निस्सितवत्थं गहेतब्बं, वत्थग्गहणेन च तप्पच्चयं उतुफरणन्ति दस्सेति. नेय्यत्थतो हि अयं उपमा वुत्ता. विचित्रदेसना हि बुद्धा भगवन्तोति. योगिनो हि करजकायो वत्थं विय दट्ठब्बो उतुफरणसदिसेन चतुत्थज्झानसुखेन फरितब्बत्ता, उतुफरणं विय चतुत्थज्झानसुखं वत्थस्स विय तेन करजकायस्स फरणतो, पुरिसस्स सरीरं विय चतुत्थज्झानं उतुफरणट्ठानियस्स सुखस्स निस्सयभावतो. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. इदञ्हि यथावुत्तवचनस्स गुणदस्सनं. एत्थ च पाळियं ‘‘परिसुद्धेन चेतसा’’ति चेतोगहणेन चतुत्थज्झानसुखं भगवता वुत्तन्ति ञापेतुं ‘‘चतुत्थज्झानसुखं, चतुत्थज्झानसुखेना’’ति च वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ननु च चतुत्थज्झानसुखं नाम सातलक्खणं नत्थीति? सच्चं, सन्तसभावत्ता पनेत्थ उपेक्खायेव ‘‘सुख’’न्ति अधिप्पेता. तेन वुत्तं सम्मोहविनोदनियं ‘‘उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिता’’ति (विभ. अट्ठ. २३२; विसुद्धि. २.६४४; महानि. अट्ठ. २७; पटि. म. अट्ठ. १.१०५).

एत्तावताति पठमज्झानाधिगमपरिदीपनतो पट्ठाय याव चतुत्थज्झानाधिगमपरिदीपना, तावता वचनक्कमेन. लभनं लाभो, सो एतस्साति लाभी, रूपज्झानानं लाभी रूपज्झानलाभी यथा ‘‘लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान’’न्ति, (सं. नि. २.७०; उदा. ३८) लभनसीलो वा लाभी. किं लभनसीलो? रूपज्झानानीतिपि युज्जति. एवमितरस्मिम्पि. न अरूपज्झानलाभीति न वेदितब्बोति योजेतब्बं. कस्माति वुत्तं ‘‘न ही’’तिआदि, अट्ठन्नम्पि समापत्तीनं उपरि अभिञ्ञाधिगमे अविनाभावतोति वुत्तं होति. चुद्दसहाकारेहीति ‘‘कसिणानुलोमतो, कसिणपटिलोमतो कसिणानुलोमपटिलोमतो, झानानुलोमतो, झानपटिलोमतो, झानानुलोमपटिलोमतो, झानुक्कन्तिकतो, कसिणुक्कन्तिकतो, झानकसिणुक्कन्तिकतो, अङ्गसङ्कन्तितो, आरम्मणसङ्कन्तितो, अङ्गारम्मणसङ्कन्तितो अङ्गववत्थानतो, आरम्मणववत्थानतो’’ति (विसुद्धि. २.३६५) विसुद्धिमग्गे वुत्तेहि इमेहि चुद्दसहाकारेहि. सतिपि झानेसु आवज्जनादिपञ्चविधवसीभावे अयमेव चुद्दसविधो वसीभावो अभिञ्ञा निब्बत्तने एकन्तेन इच्छितब्बोति दस्सेन्तेन ‘‘चुद्दसहाकारेहि चिण्णवसीभाव’’न्ति वुत्तं, इमिना च अरूपसमापत्तीसु चिण्णवसीभावं विना रूपसमापत्तीसु एव चिण्णवसीभावेन समापत्ति न इज्झतीति तासं अभिञ्ञाधिगमे अविनाभावं दस्सेतीति वेदितब्बं.

ननु यथापाठमेव विनिच्छयो वत्तब्बोति चोदनं सोधेति ‘‘पाळियं पना’’तिआदिना, सावसेसपाठभावतो नीहरित्वा एस विनिच्छयो वत्तब्बोति वुत्तं होति. यज्जेवं अरूपज्झानानिपि पाळियं गहेतब्बानि, अथ कस्मा तानि अग्गहेत्वा सावसेसपाठो भगवता कतोति? सब्बाभिञ्ञानं विसेसतो रूपावचरचतुत्थज्झानपादकत्ता. सतिपि हि तासं तथा अविनाभावे विसेसतो पनेता रूपावचरचतुत्थज्झानपादका, तस्मा तासं तप्पादकभावविञ्ञापनत्थं तत्थेव ठत्वा देसना कता, न पन अरूपावचरज्झानानं इध अननुपयोगतो. तेनाह ‘‘अरूपज्झानानि आहरित्वा कथेतब्बानी’’ति.