पठमज्झानकथावण्णना

२२६. यदेवं ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति एतेनेव उपचारवसेनपि अप्पनावसेनपि चित्तस्स समाधानं कथितं सिया, एवं सन्ते ‘‘सो विविच्चेव कामेही’’तिआदिका देसना किमत्थियाति चोदनाय ‘‘सो विविच्चेव…पे… वुत्तन्ति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं. तत्थ ‘‘समाहिते’’ति पदद्वयं ‘‘दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति इमेहि सम्बन्धित्वा समाहितत्ता तथा दस्सनत्थं वुत्तन्ति अधिप्पायो वेदितब्बो. उपरिविसेसदस्सनत्थन्ति उपचारसमाधितो, पठमज्झानादिसमाधितो च उपरि पत्तब्बस्स पठमदुतियज्झानादिविसेसस्स दस्सनत्थं. उपचारसमाधिसमधिगमेनेव हि पठमज्झानादिविसेसो समधिगन्तुं सक्का, न पन तेन विना, दुतियज्झानादिसमधिगमेपि पामोज्जुप्पादादिकारणपरम्परा इच्छितब्बा, दुतियमग्गादिसमधिगमे पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि वियाति दट्ठब्बं. अप्पनासमाधिनाति पठमज्झानादिअप्पनासमाधिना. तस्स समाधिनोति यो अप्पनालक्खणो समाधि ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति सब्बसाधारणवसेन वुत्तो, तस्स समाधिनो. पभेददस्सनत्थन्ति दुतियज्झानादिविभागस्स चेव पठमाभिञ्ञादिविभागस्स च पभेददस्सनत्थं. करजकायन्ति चतुसन्ततिरूपसमुदायभूतं चातुमहाभूतिककायं. सो हि गब्भासये करीयतीति कत्वा करसङ्खाततो पुप्फसम्भवतो जातत्ता करजोति वुच्चति. करोति हि मातु सोणितसङ्खातपुप्फस्स, पितु सुक्कसङ्खातसम्भवस्स च नामं, ततो जातो पन अण्डजजलाबुजवसेन गब्भसेय्यककायोव. कामं ओपपातिकादीनम्पि हेतुसम्पन्नानं यथावुत्तसमाधिसमधिगमो सम्भवति, तथापि येभुय्यत्ता, पाकटत्ता च स्वेव कायो वुत्तोति. करोति पुत्ते निब्बत्तेतीति करो, सुक्कसोणितं, करेन जातो करजोतिपि वदन्ति.

ननु च नामकायोपि विवेकजेन पीतिसुखेन तथा लद्धूपकारोव सिया, अथ कस्मा यथावुत्तो रूपकायोव इध गहितोति? सद्दन्तराभिसम्बन्धेन अधिगतत्ता. ‘‘अभिसन्देती’’तिआदिसद्दन्तराभिसम्बन्धतो हि रूपकायो एव इध भगवता वुत्तोति अधिगमीयति तस्सेव अभिसन्दनादिकिरियायोग्यत्ताति. अभिसन्देतीति अभिसन्दनं करोति, सो इममेव कायं विवेकजेन पीतिसुखेनाति हि भेदवसेन, समुदायावयववसेन च परिकप्पनामत्तसिद्धा हेतुकिरिया एत्थ लब्भति, अभिसन्दनं पनेतं झानमयेन पीतिसुखेन करजकायस्स तिन्तभावापादनं, सब्बत्थकमेव च लूखभावस्सापनयनन्ति आह ‘‘तेमेति स्नेहेती’’ति, अवस्सुतभावं, अल्लभावञ्च करोतीति अत्थो. अत्थतो पन अभिसन्दनं नाम यथावुत्तपीतिसुखसमुट्ठानेहि पणीतरूपेहि कायस्स परिप्फरणं दट्ठब्बं. तेनेवाह ‘‘सब्बत्थ पवत्तपीति सुखं करोती’’ति. तंसमुट्ठानरूपफरणवसेनेव हि सब्बत्थ पवत्तपीतिसुखता. परिसन्देतीतिआदीसुपि एसेव नयो. भस्तं नाम चम्मपसिब्बकं. परिप्फरतीति सुद्धकिरियापदं. तेन वुत्तं ‘‘समन्ततो फुसती’’ति, सो इममेव कायं विवेकजेन पीतिसुखेन समन्ततो फुट्ठो भवतीति अत्थो. फुसनकिरियायेवेत्थ उपपन्ना, न ब्यापनकिरिया भिक्खुस्सेव सुद्धकत्तुभावतो. सब्बं एतस्स अत्थीति सब्बवा यथा ‘‘गुणवा’’ति, तस्स सब्बवतो, ‘‘अवयवावयवीसम्बन्धे अवयविनि सामिवचन’’न्ति सद्दलक्खणेन पनेतस्स ‘‘किञ्ची’’ति अवयवेन सम्बज्झनतो अवयवीविसयोयेवेस सब्बसद्दोति मन्त्वा छविमंसादिकोट्ठाससङ्खातेन अवयवेन अवयवीभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बकोट्ठासवतो कायस्सा’’ति. ‘‘किञ्ची’’ति एतस्स ‘‘उपा…पे… ठान’’न्ति अत्थवचनं. उपादिन्नकसन्ततिपवत्तिट्ठानेति कम्मजरूपसन्ततिया पवत्तिट्ठाने अफुटं नाम न होतीति सम्बन्धो. छविमंसलोहितानुगतन्ति छविमंसलोहितादिकम्मजरूपमनुगतं. यत्थ यत्थ कम्मजरूपं, तत्थ तत्थ चित्तजरूपस्सापि ब्यापनतो तेन तस्स कायस्स फुटभावं सन्धाय ‘‘अफुटं नाम न होती’’ति वुत्तं.

२२७. छेकोति कुसलो, तं पन कोसल्लं ‘‘कंसथाले न्हानियचुण्णानि आकिरित्वा’’तिआदिसद्दन्तरसन्निधानतो, पकरणतो च न्हानियचुण्णानं करणे, पयोजने, पिण्डने च समत्थतावसेन वेदितब्बन्ति दस्सेति ‘‘पटिबलो’’तिआदिना. कंससद्दो पन ‘‘महतिया कंसपातिया’’तिआदीसु (म. नि. १.६१) सुवण्णे आगतो, ‘‘कंसो उपहतो यथा’’तिआदीसु (ध. प. १३४) कित्तिमलोहे, ‘‘उपकंसो नाम राजा महाकंसस्स अत्रजो’’तिआदीसु [जा. अट्ठ. ४.१०.१६४ (अत्थतो समानं)] पण्णत्तिमत्ते. इध पन यत्थ कत्थचि लोहेति आह ‘‘येन केनचि लोहेन कतभाजने’’ति. ननु उपमाकरणमत्तमेविदं, अथ कस्मा कंसथालकस्स सविसेसस्स गहणं कतन्ति अनुयोगं परिहरति ‘‘मत्तिकाभाजन’’न्तिआदिना. ‘‘सन्देन्तस्सा’’ति परिमद्देत्वा पिण्डं करोन्तस्सेव भिज्जति, न पन सन्दनक्खमं होति, अनादरलक्खणे चेतं सामिवचनं. किरियन्तरस्स पवत्तनक्खणेयेव किरियन्तरस्स पवत्तनञ्हि अनादरलक्खणं. ‘‘परिप्फोसकं परिप्फोसक’’न्ति इदं भावनपुंसकन्ति दस्सेति ‘‘सिञ्चित्वा सिञ्चित्वा’’ति इमिना. फुससद्दो चेत्थ परिसिञ्चने यथा तं वातवुट्ठिसमये ‘‘देवो च थोकं थोकं फुसायती’’ति, (पाचि. ३६२) तस्मा ततो ततो न्हानियचुण्णतो उपरि उदकेन ब्यापनकरणवसेन परिसिञ्चित्वा परिसिञ्चित्वाति अत्थो. अनुपसग्गोपि हि सद्दो सउपसग्गो विय पकरणाधिगतस्स अत्थस्स दीपको, ‘‘सिञ्चित्वा सिञ्चित्वा’’ति पन वचनं ‘‘परिप्फोसकं परिप्फोसक’’न्ति एतस्स ‘‘सन्देय्या’’ति एत्थ विसेसनभावविञ्ञापनत्थं. एवमीदिसेसु. ‘‘सन्देय्या’’ति एत्थ सन्द-सद्दो पिण्डकरणेति वुत्तं ‘‘पिण्डं करेय्या’’ति. अनुगताति अनुपविसनवसेन गता उपगता. परिग्गहिताति परितो गहिता समन्ततो फुट्ठा.

अन्तरो च बाहिरो च पदेसो, तेहि सह पवत्ततीति सन्तरबाहिरा, न्हानियपिण्डि, ‘‘समन्तरबाहिरा’’तिपि पाठो, म-कारो पदसन्धिवसेन आगमो. यथावुत्तेन परिग्गहितताकारणेनेव सन्तरबाहिरो न्हानियपिण्डि फुटा उदकस्नेहेनाति आह ‘‘सब्बत्थकमेव उदकसिनेहेन फुटा’’ति. सब्बत्थ पवत्तनं सब्बत्थकं, भावनपुंसकञ्चेतं, सब्बपदेसे हुत्वा एव फुटाति अत्थो. ‘‘सन्तरबाहिरा फुटा’’ति च इमिना न्हानियपिण्डिया सब्बसो उदकेन तेमितभावमाह, ‘‘न च पग्घरणी’’ति पन इमिना तिन्तायपि ताय घनथद्धभावं. तेनाह ‘‘न च बिन्दुं बिन्दु’’न्तिआदि. उदकस्स फुसितं फुसितं, न च पग्घरणी सूदनीति अत्थो, ‘‘बिन्दुं उदकं’’ तिपि कत्थचि पाठो, उदकसङ्खातं बिन्दुन्ति तस्सत्थो. बिन्दुसद्दो हि ‘‘ब्यालम्बम्बुधरबिन्दू’’तिआदीसु विय धारावयवे. एवं पन अपग्घरणतो हत्थेनपि द्वीहिपि तीहिपि अङ्गुलेहि गहेतुं, ओवट्टिकाय वा कातुं सक्का. यदि हि सा पग्घरणी अस्स, एवं सति स्नेहविगमनेन सुक्खत्ता थद्धा हुत्वा तथा गहेतुं, कातुं वा न सक्काति वुत्तं होति. ओवट्टिकायाति परिवट्टुलवसेन, गुळिकावसेन सा पिण्डि कातुं सक्काति अत्थो.