नीवरणप्पहानकथावण्णना

२१६. पुब्बे वुत्तस्सेव अत्थचतुक्कस्स पुन सम्पिण्डेत्वा कथनं किमत्थन्ति अधिप्पायेन अनुयोगं उद्धरित्वा सोधेति ‘‘सो…पे… किं दस्सेती’’तिआदिना. पच्चयसम्पत्तिन्ति सम्भारपारिपूरिं. इमे चत्तारोति सीलसंवरो इन्द्रियसंवरो सम्पजञ्ञं सन्तोसोति पुब्बे वुत्ता चत्तारो आरञ्ञिकस्स सम्भारा. न इज्झतीति न सम्पज्जति न सफलो भवति. न केवलं अनिज्झनमत्तं, अथ खो अयम्पि दोसोति दस्सेति ‘‘तिरच्छानगतेहि वा’’तिआदिना. वत्तब्बतं आपज्जतीति ‘‘असुकस्स भिक्खुनो अरञ्ञे तिरच्छानगतानं विय, वनचरकानं विय च निवासनमत्तमेव, न पन अरञ्ञवासानुच्छविका काचि सम्मापटिपत्ति अत्थी’’ति अपवादवसेन वचनीयभावमापज्जति, इमस्सत्थस्स पन दस्सनेन विरुज्झनतो सद्धिं-सद्दो न पोराणोति दट्ठब्बं. अथ वा आरञ्ञकेहि तिरच्छानगतेहि, वनचरविसभागजनेहि वा सद्धिं विप्पटिपत्तिवसेन वसनीयभावं आपज्जति. ‘‘न भिक्खवे पणिधाय अरञ्ञे वत्थब्बं, यो वसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदीसु (पारा. २२३) विय हि वत्थब्ब-सद्दो वसितब्बपरियायो. तथा हि विभङ्गट्ठकथायम्पि वुत्तं ‘‘एवरूपस्स हि अरञ्ञवासो काळमक्कटअच्छतरच्छदीपिमिगानं अटविवाससदिसो होती’’ति (विभ. अट्ठ. ५२६) अधिवत्थाति अधिवसन्ता. पठमं भेरवसद्दं सावेन्ति. तावता अपलायन्तस्स हत्थेहिपि सीसं पहरित्वा पलापनाकारं करोन्तीति आचरियसारिपुत्तत्थेरेन कथितं. एवं ब्यतिरेकतो पच्चयसम्पत्तिया दस्सितभावं पकासेत्वा इदानि अन्वयतोपि पकासेतुं ‘‘यस्स पनेते’’तिआदि वुत्तं. कथं इज्झतीति आह ‘‘सो ही’’तिआदि. काळको तिलकोति वण्णविकारापनरोगवसेन अञ्ञत्थ परियायवचनं. वुत्तञ्हि –

‘‘दुन्नामकञ्च अरिसं, छद्दिको वमथूरितो;

दवथु परितापोथ, तिलको तिलकाळको’’ति.

तिलसण्ठानं विय जायतीति हि तिलको, काळो हुत्वा जायतीति काळको. इध पन पण्णत्तिवीतिक्कमसङ्खातं थुल्लवज्जं काळकसदिसत्ता काळकं, मिच्छावीतिक्कमसङ्खातं अणुमत्तवज्जं तिलकसदिसत्ता तिलकन्ति अयं विसेसो. तन्ति तथा उप्पादितं पीतिं. विगतभावेन उपट्ठानतो खयवयवसेन सम्मसनं. खीयनट्ठेन हि खयोव विगतो, विपरीतो वा हुत्वा अयनट्ठेन वयोतिपि वुच्चति. अरियभूमि नाम लोकुत्तरभूमि. इतीति अरियभूमिओक्कमनतो, देवतानं वण्णभणनतो वा, तत्थ तत्थ देवतानं वचनं सुत्वा तस्स यसो पत्थटोति वुत्तं होति, एवञ्च कत्वा हेट्ठा वुत्तं अयसपत्थरणम्पि देवतानमारोचनवसेनाति गहेतब्बं.

विवित्त-सद्दो जनविवेकेति आह ‘‘सुञ्ञ’’न्ति. तं पन जनसद्दनिग्घोसाभावेन वेदितब्बं सद्दकण्टकत्ता झानस्साति दस्सेतुं ‘‘अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसन्ति अत्थो’’ति वुत्तं. जनकग्गहणेनेव हि इध जञ्ञं गहितं. तथा हि वुत्तं विभङ्गे ‘‘यदेव तं अप्पनिग्घोसं, तदेव तं विजनवात’’न्ति (विभ. ५३३). अप्पसद्दन्ति च पकतिसद्दाभावमाह. अप्पनिग्घोसन्ति नगरनिग्घोसादिसद्दाभावं. ईदिसेसु हि ब्यञ्जनं सावसेसं विय, अत्थो पन निरवसेसोति अट्ठकथासु वुत्तं. मज्झिमागमट्ठकथावण्णनायं (म. नि. अट्ठ. ३.३६४) पन आचरियधम्मपालत्थेरो एवमाह ‘‘अप्पसद्दस्स परित्तपरियायं मनसि कत्वा वुत्तं ‘ब्यञ्जनं सावसेसं सिया’ति. तेनाह ‘न हि तस्सा’तिआदि. अप्पसद्दो पनेत्थ अभावत्थोतिपि सक्का विञ्ञातुं ‘अप्पाबाधतञ्च सञ्जानामी’तिआदीसु (म. नि. १.२२५) विया’’ति. तमत्थं विभङ्गपाळिया (विभ. ५२८) संसन्दन्तो ‘‘एतदेवा’’तिआदिमाह. एतदेवाति च मया संवण्णियमानं निस्सद्दतं एवाति अत्थो. सन्तिकेपीति गामादीनं समीपेपि एदिसं विवित्तं नाम, पगेव दूरेति अत्थो. अनाकिण्णन्ति असङ्किण्णं असम्बाधं. यस्स सेनासनस्स समन्ता गावुतम्पि अड्ढयोजनम्पि पब्बतगहनं वनगहनं नदीगहनं होति, न कोचि अवेलाय उपसङ्कमितुं सक्कोति, इदं सन्तिकेपि अनाकिण्णं नाम. सेतीति सयति. आसतीति निसीदति. ‘‘एत्था’’ति इमिना सेन-सद्दस्स, आसन-सद्दस्स च अधिकरणत्थभावं दस्सेति, च-सद्देन च तदुभयपदस्स चत्थसमासभावं. ‘‘तेनाहा’’तिआदिना विभङ्गपाळिमेव आहरति.

इदानि तस्सायेवत्थं सेनासनप्पभेददस्सनवसेन विभावेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. विभङ्गपाळियं निदस्सननयेन सरूपतो दस्सितसेनासनस्सेव हि अयं विभागो. तत्थ विहारो पाकारपरिच्छिन्नो सकलो आवासो. अड्ढयोगो दीघपासादो, ‘‘गरुळसण्ठानपासादो’’तिपि वदन्ति. पासादो चतुरस्सपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनपासादो. अट्टो पटिराजूनं पटिबाहनयोग्गो चतुपञ्चभूमको पतिस्सयविसेसो. माळो एककूटसङ्गहितो अनेककोणवन्तो पतिस्सयविसेसो. अपरो नयो – विहारो दीघमुखपासादो. अड्ढयोगो एकपस्सछदनकगेहं. तस्स किर एकपस्से भित्ति उच्चतरा होति, इतरपस्से नीचा, तेन तं एकछदनकं होति. पासादो आयतचतुरस्सपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनकं चन्दिकङ्गणयुत्तं. गुहा केवला पब्बतगुहा. लेणं द्वारबन्धं पब्भारं. सेसं वुत्तनयमेव. ‘‘मण्डपोति साखामण्डपो’’ति (दी. नि. टी. १.२१६) एवं आचरियधम्मपालत्थेरेन, अङ्गुत्तरटीकाकारेन च आचरियसारिपुत्तत्थेरेन वुत्तं.

विभङ्गट्ठकथायं (विभ. अट्ठ. ५२७) पन विहारोति समन्ता परिहारपथं, अन्तोयेव च रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि दस्सेत्वा कतसेनासनं. अड्ढयोगोति सुपण्णवङ्कगेहं. पासादोति द्वे कण्णिकानि गहेत्वा कतो दीघपासादो. अट्टोति पटिराजादिपटिबाहनत्थं इट्ठकाहि कतो बहलभित्तिको चतुपञ्चभूमको पतिस्सयविसेसो. माळोति भोजनसालासदिसो मण्डलमाळो. विनयट्ठकथायं पन ‘‘एककूटसङ्गहितो चतुरस्सपासादो’’ति (पारा. अट्ठ. २.४८२-४८७) वुत्तं. लेणन्ति पब्बतं खणित्वा वा पब्भारस्स अप्पहोनकट्ठाने कुट्टं उट्ठापेत्वा वा कतसेनासनं. गुहाति भूमिदरि वा यत्थ रत्तिन्दिवं दीपं लद्धुं वट्टति, पब्बतगुहा वा भूमिगुहा वाति वुत्तं.

तं आवसथभूतं पतिस्सयसेनासनं विहरितब्बट्ठेन, विहारट्ठानट्ठेन च विहारसेनासनं नाम. मसारकादिचतुब्बिधो मञ्चो. तथा पीठं. उण्णभिसिआदिपञ्चविधा भिसि. सीसप्पमाणं बिम्बोहनं. वित्थारतो विदत्थिचतुरङ्गुलता, दीघतो मञ्चवित्थारप्पमाणता चेत्थ सीसप्पमाणं. मसारकादीनि मञ्चपीठभावतो, भिसिउपधानञ्च मञ्चपीठसम्बन्धतो मञ्चपीठसेनासनं. मञ्चपीठभूतञ्हि सेनासनं, मञ्चपीठसम्बन्धञ्च सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा ‘‘मञ्चपीठसेनासन’’न्ति वुच्चति. आचरियसारिपुत्तत्थेरोपि एवमेव वदति. आचरियधम्मपालत्थेरेन पन ‘‘मञ्चपीठसेनासनन्ति मञ्चपीठञ्चेव मञ्चपीठसम्बन्धसेनासनञ्चा’’ति (दी. नि. टी. १.२१६) वुत्तं. चिमिलिका नाम सुधापरिकम्मकताय भूमिया वण्णानुरक्खणत्थं पटखण्डादीहि सिब्बेत्वा कता. चम्मखण्डो नाम सीहब्यग्घदीपितरच्छचम्मादीसुपि यं किञ्चि चम्मं. अट्ठकथासु (पाचि. अट्ठ. ११२; वि. सङ्ग. अट्ठ. ८२) हि सेनासनपरिभोगे पटिक्खित्तचम्मं न दिस्सति. तिणसन्थारोति येसं केसञ्चि तिणानं सन्थारो. एसेव नयो पण्णसन्थारेपि. चिमिलिकादि भूमियं सन्थरितब्बताय सन्थतसेनासनं. यत्थ वा पन भिक्खू पटिक्कमन्तीति ठपेत्वा वा एतानि मञ्चादीनि यत्थ भिक्खू सन्निपतन्ति, सब्बमेतं सेनासनं नामाति एवं वुत्तं अवसेसं रुक्खमूलादिपटिक्कमितब्बट्ठानं अभिसङ्खरणाभावतो केवलं सयनस्स, निस्सज्जाय च ओकासभूतत्ता ओकाससेनासनं. सेनासनग्गहणेनाति ‘‘विवित्तं सेनासन’’न्ति इमिना सेनासनसद्देन विवित्तसेनासनस्स वा आदानेन, वचनेन वा गहितमेव सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स पयुज्जितब्बतो.

यदेवं कस्मा ‘‘अरञ्ञ’’न्तिआदि पुन वुत्तन्ति अनुयोगेन ‘‘इध पनस्सा’’तिआदिमाह. एवं गहितेसुपि सेनासनेसु यथावुत्तस्स भिक्खुनो अनुच्छविकमेव सेनासनं दस्सेतुकामत्ता पुन एवं वुत्तन्ति अधिप्पायो. ‘‘भिक्खुनीनं वसेन आगत’’न्ति इदं विनये आगतमेव सन्धाय वुत्तं, न अभिधम्मे. विनये हि गणम्हाओहीयनसिक्खापदे (पाचि. ६९१) भिक्खुनीनं आरञ्ञकधुतङ्गस्स पटिक्खित्तत्ता इदम्पि च तासं अरञ्ञं नाम, न पन पञ्चधनुसतिकं पच्छिमं अरञ्ञमेव सेनासनं, इदम्पि च तासं गणम्हाओहीयनापत्तिकरं, न तु पञ्चधनुसतिकादिमेव अरञ्ञं. वुत्तञ्हि तत्थ –

‘‘एका वा गणम्हा ओहीयेय्याति अगामके अरञ्ञे दुतियिकाय भिक्खुनिया दस्सनूपचारं वा सवनूपचारं वा विजहन्तिया आपत्ति थुल्लच्चयस्स, विजहिते आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति.

विनयट्ठकथासुपि (पाचि. अट्ठ. ६९२) हि तथाव अत्थो वुत्तोति. अभिधम्मे पन ‘‘अरञ्ञन्ति निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) आगतं. विनयसुत्तन्ता हि उभोपि परियायदेसना नाम, अभिधम्मो पन निप्परियायदेसना, तस्मा यं न गामपदेसन्तोगधं, तं अरञ्ञन्ति निप्परियायेन दस्सेतुं तथा वुत्तं. इन्दखीला बहि निक्खमित्वा यं ठानं पवत्तं, सब्बमेतं अरञ्ञं नामाति चेत्थ अत्थो. आरञ्ञकं नाम…पे… पच्छिमन्ति इदं पन सुत्तन्तनयेन आरञ्ञकसिक्खापदे (पारा. ६५२) आरञ्ञिकं भिक्खुं सन्धाय वुत्तं इमस्स भिक्खुनो अनुरूपं, तस्मा विसुद्धिमग्गे धुतङ्गनिद्देसे (विसुद्धि. १.१९) यं तस्स लक्खणं वुत्तं, तं युत्तमेव, अतो तत्थ वुत्तनयेन गहेतब्बन्ति अधिप्पायो.

सन्दच्छायन्ति सीतच्छायं. तेनाह ‘‘तत्थ ही’’तिआदि. रुक्खमूलन्ति रुक्खसमीपं. वुत्तञ्हेतं ‘‘यावता मज्झन्हिके काले समन्ता छाया फरति, निवाते पण्णानि निपतन्ति, एत्तावता रुक्खमूल’’न्ति. पब्बतन्ति सुद्धपासाणसुद्धपंसुउभयमिस्सकवसेन तिविधोपि पब्बतो अधिप्पेतो, न सिलामयो एव. सेल-सद्दो पन अविसेसतो पब्बतपरियायोति कत्वा एवं वुत्तं. ‘‘तत्थ ही’’तिआदिना तदुभयस्स अनुरूपतं दस्सेति. दिसासु खायमानासूति दससु दिसासु अभिमुखीभावेन दिस्समानासु. तथारूपेनपि कारणेन सिया चित्तस्स एकग्गताति एतं वुत्तं, सब्बदिसाहि आगतेन वातेन बीजियमानभावहेतुदस्सनत्थन्ति केचि. कं वुच्चति उदकं पिपासविनोदनस्स कारकत्ता. ‘‘यं नदीतुम्बन्तिपि नदीकुञ्जन्तिपि वदन्ति, तं कन्दरन्ति अपब्बतपदेसेपि विदुग्गनदीनिवत्तनपदेसं कन्दरन्ति दस्सेती’’ति (विभ. मूलटी. ५३०) आचरियानन्दत्थेरो, तेनेव विञ्ञायति ‘‘नदीतुम्बनदीकुञ्जसद्दा नदीनिवत्तनपदेसवाचका’’ति. नदीनिवत्तनपदेसो च नाम नदिया निक्खमनउदकेन पुन निवत्तित्वा गतो विदुग्गपदेसो. ‘‘अपब्बतपदेसेपी’’ति वदन्तो पन अट्ठकथायं निदस्सनमत्तेन पठमं पब्बतपदेसन्ति वुत्तं, यथावुत्तो पन नदीपदेसोपि कन्दरो एवाति दस्सेति.

‘‘तत्थ ही’’तिआदिनापि निदस्सनमत्तेनेव तस्सानुरूपभावमाह. उस्सापेत्वाति पुञ्जं कत्वा. ‘‘द्विन्नं पब्बतानम्पि आसन्नतरे ठितानं ओवरकादिसदिसं विवरं होति, एकस्मिंयेव पन पब्बते उमङ्गसदिस’’न्ति वदन्ति आचरिया. एकस्मिंयेव हि उमङ्गसदिसं अन्तोलेणं होति उपरि पटिच्छन्नत्ता, न द्वीसु तथा अप्पटिच्छन्नत्ता, तस्मा ‘‘उमङ्गसदिस’’न्ति इदं ‘‘एकस्मिं येवा’’ति इमिना सम्बन्धनीयं. ‘‘महाविवर’’न्ति इदं पन उभयेहिपि. उमङ्गसदिसन्ति च ‘‘सुदुङ्गासदिस’’न्ति (दी. नि. टी. १.२१६) आचरियेन वुत्तं. सुदुङ्गाति हि भूमिघरस्सेतं अधिवचनं, ‘‘तं गहेत्वा सुदुङ्गाय रवन्तं यक्खिनी खिपी’’तिआदीसु विय. मनुस्सानं अनुपचारट्ठानन्ति पकतिसञ्चारवसेन मनुस्सेहि न सञ्चरितब्बट्ठानं. कस्सनवप्पनादिवसेन हि पकतिसञ्चारपटिक्खेपो इधाधिप्पेतो. तेनाह ‘‘यत्थ न कसन्ति न वपन्ती’’ति. आदिसद्देन पन ‘‘वनपत्थन्ति वनसण्ठानमेतं सेनासनानं अधिवचनं, वनपत्थन्ति भीसनकानमेतं, वनपत्थन्ति सलोमहंसानमेतं, वनपत्थन्ति परियन्तानमेतं, वनपत्थन्ति न मनुस्सूपचारानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्ति (विभ. ५३१) इमं विभङ्गपाळिसेसं सङ्गण्हाति. पत्थोति हि पब्बतस्स समानभूमि, यो ‘‘सानू’’तिपि वुच्चति, तस्सदिसत्ता पन मनुस्सानमसञ्चरणभूतं वनं, तस्मा पत्थसदिसं वनं वनपत्थोति विसेसनपरनिपातो दट्ठब्बो. सब्बेसं सब्बासु दिसासु अभिमुखो ओकासो अब्भोकासोति आह ‘‘अच्छन्न’’न्ति, केनचि छदनेन अन्तमसो रुक्खसाखायपि न छादितन्ति अत्थो. दण्डकानं उपरि चीवरं छादेत्वा कता चीवरकुटि. निक्कड्ढित्वाति नीहरित्वा. अन्तोपब्भारलेणसदिसो पलालरासियेव अधिप्पेतो, इतरथा तिणपण्णसन्थारसङ्गोपि सियाति वुत्तं ‘‘पब्भारलेणसदिसे आलये’’ति, पब्भारसदिसे, लेणसदिसे वाति अत्थो. गच्छगुम्बादीनम्पीति पि-सद्देन पुरिमनयं सम्पिण्डेति.

पिण्डपातस्स परियेसनं पिण्डपातो उत्तरपदलोपेन, ततो पटिक्कन्तो पिण्डपातपटिक्कन्तोति आह ‘‘पिण्डपातपरियेसनतो पटिक्कन्तो’’ति. पल्लङ्कन्ति एत्थ परि-सद्दो ‘‘समन्ततो’’ति एतस्मिं अत्थे, तस्मा परिसमन्ततो अङ्कनं आसनं पल्लङ्को र-कारस्स ल-कारं, द्विभावञ्च कत्वा यथा ‘‘पलिबुद्धो’’ति, (मि. प. ६.३.६) समन्तभावो च वामोरुं, दक्खिणोरुञ्च समं ठपेत्वा उभिन्नं पादानं अञ्ञमञ्ञसम्बन्धनकरणं. तेनाह ‘‘समन्ततो ऊरुबद्धासन’’न्ति. ऊरूनं बन्धनवसेन निसज्जाव इध पल्लङ्को, न आहरिमेहि वाळेहि कतोति वुत्तं होति. आभुजित्वाति च यथा पल्लङ्कवसेन निसज्जा होति, तथा उभो पादे आभुग्गे समिञ्जिते कत्वा, तं पन उभिन्नं पादानं तथाबन्धताकरणमेवाति आह ‘‘बन्धित्वा’’ति. उजुं कायन्ति एत्थ काय-सद्दो उपरिमकायविसयो हेट्ठिमकायस्स अनुजुकं ठपनस्स निसज्जावचनेनेव विञ्ञापितत्ताति वुत्तं ‘‘उपरिमं सरीरं उजुं ठपेत्वा’’ति. तं पन उपरिमकायस्स उजुकं ठपनं सरूपतो दस्सेति ‘‘अट्ठारसा’’तिआदिना, अट्ठारसन्नं पिट्ठिकण्टकट्ठिकानं कोटिया कोटिं पटिपादनमेव तथा ठपनन्ति अधिप्पायो.

इदानि तथा ठपनस्स पयोजनं दस्सेन्तो ‘‘एवञ्ही’’तिआदिमाह. तत्थ एवन्ति तथा ठपने सति, इमिना वा तथाठपनहेतुना. न पणमन्तीति न ओनमन्ति. ‘‘अथस्सा’’तिआदि पन परम्परपयोजनदस्सनं. अथाति एवं अनोनमने. वेदनाति पिट्ठिगिलानादिवेदना. न परिपततीति न विगच्छति वीथिं न विलङ्घेति. ततो एव पुब्बेनापरं विसेसप्पत्तिया कम्मट्ठानं वुद्धिं फातिं वेपुल्लं उपगच्छति. परिसद्दो चेत्थ अभिसद्दपरियायो अभिमुखत्थोति वुत्तं ‘‘कम्मट्ठानाभिमुख’’न्ति, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो निवारेत्वा कम्मट्ठानंयेव पुरक्खत्वाति अत्थो. परिसद्दस्स समीपत्थतं दस्सेति ‘‘मुखसमीपे वा कत्वा’’ति इमिना, मुखस्स समीपे विय चित्ते निबद्धं उपट्ठापनवसेन कत्वाति वुत्तं होति. परिसद्दस्स समीपत्थतं विभङ्गपाळिया (विभ. ५३७) साधेतुं ‘‘तेनेवा’’तिआदि वुत्तं. नासिकग्गेति नासपुटग्गे. मुखनिमित्तं नाम उत्तरोट्ठस्स वेमज्झप्पदेसो, यत्थ नासिकवातो पटिहञ्ञति.

एत्थ च यथा ‘‘विवित्तं सेनासनं भजती’’तिआदिना (विभ. ५०८) भावनानुरूपं सेनासनं दस्सितं, एवं ‘‘निसीदती’’ति इमिना अलीनानुद्धच्चपक्खिको सन्तो इरियापथो दस्सितो, ‘‘पल्लङ्कं आभुजित्वा’’ति इमिना निसज्जाय दळ्हभावो, ‘‘परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति इमिना आरम्मणपरिग्गहणूपायोति. परि-सद्दो परिग्गहट्ठो ‘‘परिणायिका’’तिआदीसु (ध. स. १६) विय. मुख-सद्दो निय्यानट्ठो ‘‘सुञ्ञतविमोक्खमुख’’न्तिआदीसु विय. पटिपक्खतो निक्खमनमेव हि निय्यानं. असम्मोसनभावो उपट्ठानट्ठो. तत्राति पटिसम्भिदानये. परिग्गहितनिय्यानन्ति सब्बथा गहितासम्मोसताय परिग्गहितं, परिच्चत्तसम्मोसपटिपक्खताय च निय्यानं सतिं कत्वा, परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति वुत्तं होति. अयं आचरियधम्मपालत्थेरस्स, आचरियसारिपुत्तत्थेरस्स च मति. अथ वा ‘‘कायादीसु सुट्ठुपवत्तिया परिग्गहितं, ततो एव च निय्यानभावयुत्तं, कायादिपरिग्गहणञाणसम्पयुत्तताय वा परिग्गहितं, ततोयेव च निय्यानभूतं उपट्ठानं कत्वाति अत्थो’’ति अयं आचरियानन्दत्थेरस्स (विभ. मूलटी. ५३७) मति.

२१७. अभिज्झायति गिज्झति अभिकङ्खति एतायाति अभिज्झा, कामच्छन्दनीवरणं. लुच्चनट्ठेनाति भिज्जनट्ठेन, खणे खणे भिज्जनट्ठेनाति अत्थोति आचरियधम्मपालत्थेरेन, (दी. नि. टी. १.२१७) अङ्गुत्तरटीकाकारेन च आचरियसारिपुत्तत्थेरेन वुत्तं. सुत्तेसु च दिस्सति ‘‘लुच्चतीति खो भिक्खु लोकोति वुच्चति. किञ्च लुच्चति? चक्खु खो भिक्खु लुच्चति, रूपा लुच्चन्ति, चक्खुविञ्ञाणं लुच्चती’’तिआदि. (सं. नि. ४.८२) अभिधम्मट्ठकथायं, (ध. स. अट्ठ. ७-१३) पन इध च अधुना पोत्थके ‘‘लुच्चनपलुच्चनट्ठेना’’ति लिखितं. तत्थ लुच्चनमेव पलुच्चनपरियायेन विसेसेत्वा वुत्तं. लुचसद्दो हि अपेक्खनादिअत्थोपि भवति ‘‘ओलोकेती’’तिआदीसु, भिज्जनपभिज्जनट्ठेनाति अत्थो. वंसत्थपकासिनियं पन वुत्तं ‘‘खणभङ्गवसेन लुच्चनसभावतो, चुतिभङ्गवसेन च पलुच्चनसभावतो लोको नामा’’ति (वंसत्थपकासिनियं नाम महावंसटीकायं पठमपरिच्छेदे पञ्चमगाथा वण्णनायं) केचि पन ‘‘भिज्जनउप्पज्जनट्ठेना’’ति अत्थं वदन्ति. आहच्चभासितवचनत्थेन विरुज्झनतो, लुचसद्दस्स च अनुप्पादवाचकत्ता अयुत्तमेवेतं. अपिच आचरियेहिपि ‘‘लुच्चनपलुच्चनट्ठेना’’ति पाठमेव उल्लिङ्गेत्वा तथा अत्थो वुत्तो सिया, पच्छा पन परम्पराभतवसेन पमादलेखत्ता तत्थ तत्थ न दिट्ठोति दट्ठब्बं, न लुच्चति न पलुच्चतीति यो गहितोपि तथा न होति, स्वेव लोको, अनिच्चानुपस्सनाय वा लुच्चति भिज्जति विनस्सतीति गहेतब्बोव लोकोति तंगहणरहितानं लोकुत्तरानं नत्थि लोकता, दुक्खसच्चं वा लोकोति वुत्तं ‘‘पञ्चुपादानक्खन्धा लोको’’ति. एवं तत्थ तत्थ वचनतोपि यथावुत्तो केसञ्चि अत्थो न युत्तोति.

तस्माति पञ्चुपादानक्खन्धानमेव लोकभावतो. विक्खम्भनवसेनाति एत्थ विक्खम्भनं तदङ्गप्पहानवसेनेव अनुप्पादनं अप्पवत्तनं, न पन विक्खम्भनप्पहानवसेन पटिपक्खानं सुट्ठुपहीनं. ‘‘पहीनत्ता’’ति हि तथापहीनसदिसतं एव सन्धाय वुत्तं. कस्माति चे? झानस्स अनधिगतत्ता. एवं पन पुब्बभागभावनाय तथा पहानतोयेवेतं चित्तं विगताभिज्झं नाम, न तु चक्खुविञ्ञाणमिव सभावतो अभिज्झाविरहितत्ताति दस्सेतुं ‘‘न चक्खुविञ्ञाणसदिसेना’’ति वुत्तं. यथा तन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं, तं चित्तं वा. अधुना मुञ्चनस्स, अनागते च पुन अनादानस्स करणं परिसोधनं नामाति वुत्तं होति. यथा च इमस्स चित्तस्स पुब्बभागभावनाय परिसोधितत्ता विगताभिज्झता, एवं अब्यापन्नता, विगतथिनमिद्धता, अनुद्धतता, निब्बिचिकिच्छता च वेदितब्बाति निदस्सेन्तो ‘‘ब्यापादपदोसं पहायातिआदीसुपि एसेव नयो’’ति आह. पूतिकुम्मासादयोति आभिदोसिकयवकुम्मासादयो. पुरिमपकतिन्ति परिसुद्धपण्डरसभावं, इमिना विकारमापज्जतीति अत्थं दस्सेति. विकारापत्तियाति पुरिमपकतिविजहनसङ्खातेन विकारमापज्जनेन. ‘‘उभय’’न्तिआदिना तुल्यत्थसमासभावमाह. ‘‘या तस्मिं समये चित्तस्स अकल्लता’’तिआदिना (ध. स. ११६२; विभ. ५४६) थिनस्स, ‘‘या तस्मिं समये कायस्स अकल्लता’’तिआदिना च मिद्धस्स अभिधम्मे निद्दिट्ठत्ता ‘‘थिनं चित्तगेलञ्ञं, मिद्धं चेतसिकगेलञ्ञ’’न्ति वुत्तं. सतिपि हि थिनमिद्धस्स अञ्ञमञ्ञं अविप्पयोगे चित्तकायलहुतादीनं विय चित्तचेतसिकानं यथाक्कमं तंतंविसेसस्स या तेसं अकल्लतादीनं विसेसपच्चयता, अयमेतेसं सभावोति दट्ठब्बं. दिट्ठालोको नाम पस्सितो रत्तिं चन्दालोकदीपालोकउक्कालोकादि, दिवा च सूरियालोकादि. रत्तिम्पि दिवापि तस्स सञ्जाननसमत्था सञ्ञा आलोकसञ्ञा, तस्सा च विगतनीवरणाय परिसुद्धाय अत्थिता इध अधिप्पेता. अतिसयत्थविसिट्ठस्स हि अत्थिअत्थस्स अवबोधको अयमीकारोति दस्सेन्तो ‘‘रत्तिम्पी’’तिआदिमाह, विगतथिनमिद्धभावस्स कारणत्ता चेतं वुत्तं. सुत्तेसु पाकटोवायमत्थो.

सरतीति सतो, सम्पजानातीति सम्पजानोति एवं पुग्गलनिद्देसोति दस्सेति ‘‘सतिया च ञाणेन च समन्नागतो’’ति इमिना. सन्तेसुपि अञ्ञेसु वीरियसमाधिआदीसु कस्मा इदमेव उभयं वुत्तं, विगताभिज्झादीसु वा इदं उभयं अवत्वा कस्मा इधेव वुत्तन्ति अनुयोगमपनेतुं ‘‘इदं उभय’’न्तिआदि वुत्तं, पुग्गलाधिट्ठानेन निद्दिट्ठसतिसम्पजञ्ञसङ्खातं इदं उभयन्ति अत्थो. अतिक्कमित्वा ठितोति त-सद्दस्स अतीतत्थतं आह, पुब्बभागभावनाय पजहनमेव च अतिक्कमनं. ‘‘कथं इदं कथं इद’’न्ति पवत्ततीति कथंकथा, विचिकिच्छा, सा एतस्स अत्थीति कथंकथी, न कथंकथी अकथंकथी, निब्बिचिकिच्छोति वचनत्थो, अत्थमत्तं पन दस्सेतुं ‘‘कथं इदं कथं इद’न्ति एवं नप्पवत्ततीति अकथंकथी’’ति वुत्तं. ‘‘कुसलेसु धम्मेसू’’ति इदं ‘‘अकथंकथी’’ति इमिना सम्बज्झितब्बन्ति आह ‘‘न विचिकिच्छति, न कङ्खतीति अत्थो’’ति. वचनत्थलक्खणादिभेदतोति एत्थ आदिसद्देन पच्चयपहानपहायकादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. तेपि हि पभेदतो वत्तब्बाति.

२१८. वड्ढिया गहितं धनं इणं नामाति वुत्तं ‘‘वड्ढिया धनं गहेत्वा’’ति. विगतो अन्तो ब्यन्तो, सो यस्साति ब्यन्ती. तेनाह ‘‘विगतन्त’’न्ति, विरहितदातब्बइणपरियन्तं करेय्याति चेतस्स अत्थो. तेसन्ति वड्ढिया गहितानं इणधनानं. परियन्तो नाम तदुत्तरि दातब्बइणसेसो. नत्थि इणमस्साति अणणो. तस्स भावो आणण्यं. तमेव निदानं आणण्यनिदानं, आणण्यहेतु आणण्यकारणाति अत्थो. आणण्यमेव हि निदानं कारणमस्साति वा आणण्यनिदानं, ‘‘पामोज्जं सोमनस्स’’न्ति इमेहि सम्बन्धो. ‘‘इणपलिबोधतो मुत्तोम्ही’’ति बलवपामोज्जं लभति. ‘‘जीविकानिमित्तम्पि मे अवसिट्ठं अत्थी’’ति सोमनस्सं अधिगच्छति.

२१९. विसभागवेदना नाम दुक्खवेदना. सा हि कुसलविपाकसन्तानस्स विरोधिभावतो सुखवेदनाय विसभागा, तस्सा उप्पत्तिया करणभूताय. ककचेनेवाति ककचेन इव. चतुइरियापथन्ति चतुब्बिधम्पि इरियापथं. ब्याधितो हि यथा ठानगमनेसु असमत्थो, एवं निसज्जादीसुपि. आबाधेतीति पीळेति. वातादीनं विकारभूता विसमावत्थायेव ‘‘आबाधो’’ति वुच्चति. तेनाह ‘‘तंसमुट्ठानेन दुक्खेन दुक्खितो’’ति, आबाधसमुट्ठानेन दुक्खवेदनासङ्खातेन दुक्खेन दुक्खितो दुक्खसमन्नागतोति अत्थो. दुक्खवेदनाय पन आबाधभावेन आदिम्हि बाधतीति आबाधोति कत्वा आबाधसङ्खातेन मूलब्याधिना आबाधिको, अपरापरं सञ्जातदुक्खसङ्खातेन अनुबन्धब्याधिना दुक्खितोति अत्थो गहेतब्बो. एवञ्हि सति दुक्खवेदनावसेन वुत्तस्स दुक्खितपदस्स आबाधिकपदेन विसेसितब्बता पाकटा होतीति अयमेत्थ आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.२१९) वुत्तनयो. अधिकं मत्तं पमाणं अधिमत्तं, बाळ्हं, अधिमत्तं गिलानो धातुसङ्खयेन परिक्खीणसरीरोति अधिमत्तगिलानो. अधिमत्तब्याधिपरेततायाति अधिमत्तब्याधिपीळितताय. न रुच्चेय्याति न रुच्चेथ, कम्मत्थपदञ्चेतं ‘‘भत्तञ्चस्सा’’ति एत्थ ‘‘अस्सा’’ति कत्तुदस्सनतो. मत्तासद्दो अनत्थकोति वुत्तं ‘‘बलमत्ताति बलमेवा’’ति, अप्पमत्तकं वा बलं बलमत्ता. तदुभयन्ति पामोज्जं, सोमनस्सञ्च. लभेथ पामोज्जं ‘‘रोगतो मुत्तोम्ही’’ति. अधिगच्छेय्य सोमनस्सं ‘‘अत्थि मे कायबल’’न्ति पाळिया अत्थो.

२२०. काकणिकमत्तं नाम ‘‘एकगुञ्जमत्त’’न्ति वदन्ति. ‘‘दियड्ढवीहिमत्त’’न्ति विनयटीकायं वुत्तं. अपिच कण-सद्दो कुण्डके –

‘‘अकणं अथुसं सुद्धं, सुगन्धं तण्डुलप्फलं;

तुण्डिकीरे पचित्वान, ततो भुञ्जन्ति भोजन’’न्ति. (दी. नि. ३.२८१) आदीसु विय;

‘‘कणो तु कुण्डको भवे’’ति (अभिधाने भकण्डे चतुब्बण्णवग्गे ४५४ गाथा) हि वुत्तं. अप्पको पन कणो काकणोति वुच्चति यथा ‘‘कालवण’’न्ति, तस्मा काकणोव पमाणमस्साति काकणिकं, काकणिकमेव काकणिकमत्तं, खुद्दककुण्डकप्पमाणमेवाति अत्थो दट्ठब्बो. एवञ्हि सति ‘‘राजदायो नाम काकणिकमत्तं न वट्टति, अड्ढमासग्घनिकं मंसं देती’’ति (जा. अट्ठ. ६.उमङ्गजातकवण्णनाय) वुत्तेन उमङ्गजातकवचनेन च अविरुद्धं होति. वयोति खयो भङ्गो, तस्स ‘‘बन्धना मुत्तोम्ही’’ति आवज्जयतो तदुभयं होति. तेन वुत्तं ‘‘लभेथ पामोज्जं, अधिगच्छेय्य सोमनस्स’’न्ति. वचनावसेसं सन्धाय ‘‘सेसं वुत्तनयेनेवा’’तिआदि वुत्तं. वुत्तनयेनेवाति च पठमदुतियपदेसु वुत्तनयेनेव. सब्बपदेसूति ततियादीसु तीसु कोट्ठासेसु. एकेको हि उपमापक्खो ‘‘पद’’न्ति वुत्तो.

२२१-२२२. अधीनोति आयत्तो, न सेरिभावयुत्तो. तेनाह ‘‘अत्तनो रुचिया किञ्चि कातुं न लभती’’ति. एवमितरस्मिम्पि. येन गन्तुकामो, तेन कामं गमो न होतीति सपाठसेसयोजनं दस्सेतुं ‘‘येना’’तिआदि वुत्तं. कामन्ति चेतं भावनपुंसकवचनं, कामेन वा इच्छाय गमो कामंगमो निग्गहीतागमेन. दासब्याति एत्थ ब्य-सद्दस्स भावत्थतं दस्सेति ‘‘दासभावा’’ति इमिना. अपराधीनताय अत्तनो भुजो विय सकिच्चे एसितब्बो पेसितब्बोति भुजिस्सो, सयंवसीति निब्बचनं. ‘‘भुजो नाम अत्तनो यथासुखं विनियोगो, सो इस्सो इच्छितब्बो एत्थाति भुजिस्सो, अस्सामिको’’ति मूलपण्णासकटीकायं वुत्तं. अत्थमत्तं पन दस्सेन्तो ‘‘अत्तनो सन्तको’’ति आह, अत्ताव अत्तनो सन्तको, न परस्साति वुत्तं होति. अनुदकताय कं पानीयं तारेन्ति एत्थाति कन्तारो, अद्धानसद्दो च दीघपरियायोति वुत्तं ‘‘निरुदकं दीघमग्ग’’न्ति.

२२३. सेसानीति ब्यापादादीनि. तत्राति दस्सने. अयन्ति इदानि वुच्चमाना सदिसता, येन इणादीनं उपमाभावो, कामच्छन्दादीनञ्च उपमेय्यभावो होति, सो नेसं उपमोपमेय्यसम्बन्धो सदिसताति दट्ठब्बं. तेहीति परेहि इणसामिकेहि. किञ्चि पटिबाहितुन्ति फरुसवचनादिकं किञ्चिपि पटिसेधेतुं न सक्कोति इणं दातुमसक्कुणत्ता. कस्माति वुत्तं ‘‘तितिक्खाकारण’’न्तिआदि, इणस्स तितिक्खाकारणत्ताति अत्थो. यो यम्हि कामच्छन्देन रज्जतीति यो पुग्गलो यम्हि कामच्छन्दस्स वत्थुभूते पुग्गले कामच्छन्देन रज्जति. तण्हासहगतेन तं वत्थुं गण्हातीति तण्हाभूतेन कामच्छन्देन तं कामच्छन्दस्स वत्थुभूतं पुग्गलं ‘‘ममेत’’न्ति गण्हाति. सहगतसद्दो हेत्थ तब्भावमत्तो ‘‘यायं तण्हा पोनोभविका नन्दीरागसहगता’’तिआदीसु (दी. नि. २.४००; म. नि. १.१३३, ४८०; ३.३७३; सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५; पटि. म. २.३०) विय. तेनाति कामच्छन्दस्स वत्थुभूतेन पुग्गलेन. कस्माति आह ‘‘तितिक्खाकारण’’न्तिआदि, कामच्छन्दस्स तितिक्खाकारणत्ताति अत्थो. तितिक्खासदिसो चेत्थ रागपधानो अकुसलचित्तुप्पादो ‘‘तितिक्खा’’ति वुत्तो, न तु ‘‘खन्ती परमं तपो तितिक्खा’’तिआदीसु (दी. नि. २.९१; ध. प. १८४) विय तपभूतो अदोसपधानो चित्तुप्पादो. घरसामिकेहीति घरस्स सामिकभूतेहि सस्सुससुरसामिकेहि. इत्थीनं कामच्छन्दो तितिक्खाकारणं होति वियाति सम्बन्धो.

‘‘यथा पना’’तिआदिना सेसानं रोगादिसदिसता वुत्ता. तत्थ पित्तदोसकोपनवसेन पित्तरोगातुरो. तस्स पित्तकोपनतो सब्बम्पि मधुसक्करादिकं अमधुरभावेन सम्पज्जतीति वुत्तं ‘‘तित्तकं तित्तकन्ति उग्गिरतियेवा’’ति. तुम्हे उपद्दवेथाति टीकायं (दी. नि. टी. १.२२३) उद्धटपाठो, ‘‘उपद्दवं करोथा’’ति नामधातुवसेन अत्थो, इदानि पन ‘‘तुम्हेहि उपद्दुता’’ति पाठो दिस्सति. विब्भमतीति इतो चितो च आहिण्डति, हीनाय वा आवत्तति. मधुसक्करादीनं रसं न विन्दति नानुभवति न जानाति न लभति च वियाति सम्बन्धो. सासनरसन्ति सासनस्स रसं, सासनमेव वा रसं.

नक्खत्तछणं नक्खत्तं. तेनाह ‘‘अहो नच्चं, अहो गीत’’न्ति. मुत्तोति बन्धनतो पमुत्तो. धम्मस्सवनस्साति सोतब्बधम्मस्स.

सीघं पवत्तेतब्बकिच्चं अच्चायिकं. सीघत्थो हि अतिसद्दो ‘‘पाणातिपातो’’तिआदीसु (म. नि. २.१९३; विभ. ९६८) विय. विनये अपकतञ्ञुनाति विनयक्कमे अकुसलेन. पकतं निट्ठानं विनिच्छयं जानातीति पकतञ्ञू, न पकतञ्ञू तथा. सो हि कप्पियाकप्पियं याथावतो न जानाति. तेनाह ‘‘किस्मिञ्चिदेवा’’तिआदि. कप्पियमंसेपीति सूकरमंसादिकेपि. अकप्पियमंससञ्ञायाति अच्छमंसादिसञ्ञाय.

दण्डकसद्देनापीति साखादण्डकसद्देनपि. उस्सङ्कितपरिसङ्कितोति अवसङ्कितो चेव समन्ततो सङ्कितो च, अतिविय सङ्कितोति वुत्तं होति. तदाकारदस्सनं ‘‘गच्छतिपी’’तिआदि. सो हि थोकं गच्छतिपि. गच्छन्तो पन ताय उस्सङ्कितपरिसङ्कितताय तत्थ तत्थ तिट्ठतिपि. ईदिसे कन्तारे गते ‘‘को जानाति, किं भविस्सती’’ति निवत्ततिपि, तस्मा च गतट्ठानतो अगतट्ठानमेव बहुतरं होति, ततो एव च सो किच्छेन कसिरेन खेमन्तभूमिं पापुणाति वा, न वा पापुणाति. किच्छेन कसिरेनाति परियायवचनं, कायिकदुक्खेन खेदनं वा किच्छं, चेतसिकदुक्खेन पीळनं कसिरं. खेमन्तभूमिन्ति खेमभूतं भूमिं अन्तसद्दस्स तब्भावत्ता, भयस्स खीयनं वा खेमो, सोव अन्तो परिच्छेदो यस्सा तथा, सा एव भूमीति खेमन्तभूमि, तं निब्भयप्पदेसन्ति अत्थो. अट्ठसु ठानेसूति ‘‘तत्थ कतमा विचिकिच्छा? सत्थरि कङ्खति विचिकिच्छति. धम्मे. सङ्घे. सिक्खाय. पुब्बन्ते. अपरन्ते. पुब्बन्तापरन्ते. इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कङ्खति विचिकिच्छती’’ति (विभ. ९१५) विभङ्गे वुत्तेसु अट्ठसु ठानेसु. अधिमुच्चित्वाति विनिच्छिनित्वा, सद्दहित्वा वा. सद्धाय गण्हितुन्ति सद्धेय्यवत्थुं ‘‘इदमेव’’न्ति सद्दहनवसेन गण्हितुं, सद्दहितुं न सक्कोतीति अत्थो. इतीति तस्मा वुत्तनयेन असक्कुणनतो अन्तरायं करोतीति सम्बन्धो. ‘‘अत्थि नु खो, नत्थि नु खो’’ति अरञ्ञं पविट्ठस्स आदिम्हि एव सप्पनं संसयो आसप्पनं. ततो परं समन्ततो, उपरूपरि वा सप्पनं परिसप्पनं. उभयेनपि तत्थेव संसयवसेन परिब्भमनं दस्सेति. तेनाह ‘‘अपरियोगाहन’’न्ति, ‘‘एवमिद’’न्ति समन्ततो अनोगाहनन्ति अत्थो. छम्भितत्तन्ति अरञ्ञसञ्ञाय उप्पन्नं छम्भितभावं हदयमंसचलनं, उत्रासन्ति वुत्तं होति. उपमेय्यपक्खेपि यथारहमेसमत्थो.

२२४. तत्रायं सदिसताति एत्थ पन अप्पहीनपक्खे वुत्तनयानुसारेन सदिसता वेदितब्बा. यदग्गेन हि कामच्छन्दादयो इणादिसदिसा, तदग्गेन च तेसं पहानं आणण्यादिसदिसताति. इदं पन अनुत्तानपदत्थमत्तं – समिद्धतन्ति अड्ढतं. पुब्बे पण्णमारोपिताय वड्ढिया सह वत्ततीति सवड्ढिकं. पण्णन्ति इणदानग्गहणे सल्लक्खणवसेन लिखितपण्णं. पुन पण्णन्ति इणयाचनवसेन सासनलिखितपण्णं. निल्लेपतायाति धनसम्बन्धाभावेन अविलिम्पनताय. तथा अलग्गताय. परियायवचनञ्हेतं द्वयं. अथ वा निल्लेपतायाति वुत्तनयेन अविलिम्पनभावेन विसेसनभूतेन अलग्गतायाति अत्थो. छ धम्मेति असुभनिमित्तस्स उग्गहो, असुभभावनानुयोगो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे. भावेत्वाति ब्रूहेत्वा, अत्तनि वा उप्पादेत्वा. अनुप्पन्नअनुप्पादनउप्पन्नप्पहानादिविभावनवसेन महासतिपट्ठानसुत्ते सविसेसं पाळिया आगतत्ता ‘‘महासतिपट्ठाने वण्णयिस्सामा’’ति वुत्तं. ‘‘महासतिपट्ठाने’’ति च इमस्मिं दीघागमे (दी. नि. २.३७२ आदयो) सङ्गीतमाह, न मज्झिमागमे निकायन्तरत्ता. निकायन्तरागतोपि हि अत्थो आचरियेहि अञ्ञत्थ येभुय्येन वुत्तोति वदन्ति. एस नयो ब्यापादादिप्पहानभागेपि. परवत्थुम्हीति आरम्मणभूते परस्मिं वत्थुस्मिं. ममायनाभावेन नेव सङ्गो. परिग्गहाभावेन न बद्धो. दिब्बानिपि रूपानि पस्सतो किलेसो न समुदाचरति, पगेव मानुसियानीति सम्भावने अपि-सद्दो.

अनत्थकरोति अत्तनो, परस्स च अहितकरो. छ धम्मेति मेत्तानिमित्तस्स उग्गहो, मेत्ताभावनानुयोगो, कम्मस्सकता, पटिसङ्खानबहुलता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे. तत्थेवाति महासतिपट्ठानेयेव. चारित्तसीलमेव उद्दिस्स पञ्ञत्तसिक्खापदं ‘‘आचारपण्णत्ती’’ति वुत्तं. आदि-सद्देन वारित्तपण्णत्तिसिक्खापदं सङ्गण्हाति.

पवेसितोति पवेसापितो. बन्धनागारं पवेसापितत्ता अलद्धनक्खत्तानुभवनो पुरिसो हि ‘‘नक्खत्तदिवसे बन्धनागारं पवेसितो पुरिसो’’ति वुत्तो, नक्खत्तदिवसे एव वा तदननुभवनत्थं तथा कतो पुरिसो एवं वुत्तोतिपि वट्टति. अपरस्मिन्ति ततो पच्छिमे, अञ्ञस्मिं वा नक्खत्तदिवसे. ओकासन्ति कम्मकारणाकारणं, कम्मकारणक्खणं वा. महानत्थकरन्ति दिट्ठधम्मिकादिअत्थहापनमुखेन महतो अनत्थस्स कारकं. छ धम्मेति अतिभोजने निमित्तग्गाहो, इरियापथसम्परिवत्तनता, आलोकसञ्ञामनसिकारो, अब्भोकासवासो, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे, धम्मनक्खत्तस्साति यथावुत्तसोतब्बधम्मसङ्खातस्स महस्स. साधूनं रतिजननतो हि धम्मोपि छणसदिसट्ठेन ‘‘नक्खत्त’’न्ति वुत्तो.

उद्धच्चकुक्कुच्चे महानत्थकरन्ति परायत्ततापादनेन वुत्तनयेन महतो अनत्थस्स कारकं. छ धम्मेति बहुस्सुतता, परिपुच्छकता, विनये पकतञ्ञुता, वुड्ढसेविता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे. बलस्स, बलेन वा अत्तना इच्छितस्स करणं बलक्कारो, तेन. नेक्खम्मपटिपदन्ति नीवरणतो निक्खमनपटिपदं उपचारभावनमेव, न पठमं झानं. अयञ्हि उपचारभावनाधिकारो.

बलवाति पच्चत्थिकविधमनसमत्थेन बलेन बलवा वन्तु-सद्दस्स अभिसयत्थविसिट्ठस्स अत्थियत्थस्स बोधनतो. हत्थसारन्ति हत्थगतधनसारं. सज्जावुधोति सज्जितधन्वादिआवुधो, सन्नद्धपञ्चावुधोति अत्थो. सूरवीरसेवकजनवसेन सपरिवारो. तन्ति यथावुत्तं पुरिसं. बलवन्तताय, सज्जावुधताय, सपरिवारताय च चोरा दूरतोव दिस्वा पलायेय्युं. अनत्थकारिकाति सम्मापटिपत्तिया विबन्धकरणतो वुत्तनयेन अहितकारिका. छ धम्मेति बहुस्सुतता, परिपुच्छकता, विनये पकतञ्ञुता, अधिमोक्खबहुलता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे. यथा बाहुसच्चादीनि उद्धच्चकुक्कुच्चस्स पहानाय संवत्तन्ति, एवं विचिकिच्छायपीति इधापि बहुस्सुततादयो तयोपि धम्मा गहिता, कल्याणमित्तता, पन सप्पायकथा च पञ्चन्नम्पि पहानाय संवत्तन्ति, तस्मा तासु तस्स तस्स नीवरणस्स अनुच्छविकसेवनता दट्ठब्बा. तिणं वियाति तिणं भयवसेन न गणेति विय. दुच्चरितकन्तारं नित्थरित्वाति दुच्चरितचरणूपायभूताय विचिकिच्छाय नित्थरणवसेन दुच्चरितसङ्खातं कन्तारं नित्थरित्वा. विचिकिच्छा हि सम्मापटिपत्तिया अप्पटिपज्जननिमित्ततामुखेन मिच्छापटिपत्तिमेव परिब्रूहेतीति तस्सा अप्पहानं दुच्चरितचरणूपायो, पहानञ्च दुच्चरितविधूननूपायोति.

२२५. ‘‘तुट्ठाकारो’’ति इमिना पामोज्जं नाम तरुणपीतिं दस्सेति. सा हि तरुणताय कथञ्चिपि तुट्ठावत्था तुट्ठाकारमत्तं. ‘‘तुट्ठस्सा’’ति इदं ‘‘पमुदितस्सा’’ति एतस्स अत्थवचनं, तस्सत्थो ‘‘ओक्कन्तिकभावप्पत्ताय पीतिया वसेन तुट्ठस्सा’’ति टीकायं वुत्तो, एवं सति पामोज्जपदेन ओक्कन्तिका पीतियेव गहिता सिया. ‘‘सकलसरीरं खोभयमाना पीति जायती’’ति एतस्सा चत्थो ‘‘अत्तनो सविप्फारिकताय, अत्तसमुट्ठानपणीतरूपुप्पत्तिया च सकलसरीरं खोभयमाना फरणलक्खणा पीति जायती’’ति वुत्तो, एवञ्च सति पीतिपदेन फरणा पीतियेव गहिता सिया, कारणं पनेत्थ गवेसितब्बं. इध, पन अञ्ञत्थ च तरुणबलवतामत्तसामञ्ञेन पदद्वयस्स अत्थदीपनतो या काचि तरुणा पीति पामोज्जं, बलवती पीति, पञ्चविधाय वा पीतिया यथाक्कमं तरुणबलवतासम्भवतो पुरिमा पुरिमा पामोज्जं, पच्छिमा पच्छिमा पीतीतिपि वदन्ति, अयमेत्थ तदनुच्छविको अत्थो. तुट्ठस्साति पामोज्जसङ्खाताय तरुणपीतिया वसेन तुट्ठस्स. त-सद्दो हि अतीतत्थो, इतरथा हेतुफलसम्बन्धाभावापत्तितो, हेतुफलसम्बन्धभावस्स च वुत्तत्ता. ‘‘सकलसरीरं खोभयमाना’’ति इमिना पीति नाम एत्थ बलवपीतीति दस्सेति. सा हि अत्तनो सविप्फारिकताय, अत्तसमुट्ठानपणीतरूपुप्पत्तिया च सकलसरीरं सङ्खोभयमाना जायति. सकलसरीरे पीतिवेगस्स पीतिविप्फारस्स उप्पादनञ्चेत्थ सङ्खोभनं.

पीतिसहितं पीति उत्तरपदलोपेन. किं पन तं? मनो, पीति मनो एतस्साति समासो. पीतिया सम्पयुत्तं मनो यस्सातिपि वट्टति, तस्स. अत्थमत्तं पन दस्सेतुं ‘‘पीतिसम्पयुत्तचित्तस्स पुग्गलस्सा’’ति वुत्तं. कायोति इध सब्बोपि अरूपकलापो अधिप्पेतो, न पन कायलहुतादीसु विय वेदनादिक्खन्धत्तयमेव, न च कायायतनादीसु विय रूपकायम्पीति दस्सेति ‘‘नामकायो’’ति इमिना. पस्सद्धिद्वयवसेनेव हेत्थ पस्सम्भनमधिप्पेतं, पस्सम्भनं पन विगतकिलेसदरथताति आह ‘‘विगतदरथो होती’’ति, पहीनउद्धच्चादिकिलेसदरथोति अत्थो. वुत्तप्पकाराय पुब्बभागभावनाय वसेन चेतसिकसुखं पटिसंवेदेन्तोयेव तंसमुट्ठानपणीतरूपफुटसरीरताय कायिकम्पि सुखं पटिसंवेदेतीति वुत्तं ‘‘कायिकम्पि चेतसिकम्पि सुखं वेदयती’’ति. इमिना नेक्खम्मसुखेनाति ‘‘सुखं वेदेती’’ति एवं वुत्तेन संकिलेसनीवरणपक्खतो निक्खन्तत्ता, पठमज्झानपक्खिकत्ता च यथारहं नेक्खम्मसङ्खातेन उपचारसुखेन अप्पनासुखेन च. समाधानम्पेत्थ तदुभयेनेवाति वुत्तं ‘‘उपचारवसेनापि अप्पनावसेनापी’’ति.

एत्थ पनायमधिप्पायो – कामच्छन्दप्पहानतो पट्ठाय याव पस्सद्धकायस्स सुखपटिसंवेदना, ताव यथा पुब्बे, तथा इधापि पुब्बभागभावनायेव वुत्ता, न अप्पना. तथा हि कामच्छन्दप्पहाने आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं ‘‘विक्खम्भनवसेनाति एत्थ विक्खम्भनं अनुप्पादनं अप्पवत्तनं, न पटिपक्खानं सुप्पहीनता, पहीनत्ताति च पहीनसदिसतं सन्धाय वुत्तं झानस्स अनधिगतत्ता’’ति (दी. नि. टी. १.२६१). पस्सद्धकायस्स सुखपटिसंवेदनाय च वुत्तप्पकाराय पुब्बभागभावनाय वसेन चेतसिकसुखं पटिसंवेदेन्तोयेव तंसमुट्ठानपणीतरूपफुटसरीरताय कायिकम्पि सुखं पटिसंवेदेतीति. अपिच का नाम कथा अञ्ञेहि वत्तब्बा अट्ठकथायमेव ‘‘छ धम्मे भावेत्वा’’ति तत्थ तत्थ पुब्बभागभावनाय वुत्तत्ता. सुखिनो चित्तसमाधाने पन सुखस्स उपचारभावनाय विय अप्पनायपि कारणत्ता, ‘‘सो विविच्चेव कामेही’’तिआदिना च वक्खमानाय अप्पनाय हेतुफलवसेन सम्बज्झनतो पुब्बभागसमाधि, अप्पनासमाधि च वुत्तो, पुब्बभागसुखमिव वा अप्पनासुखम्पि अप्पनासमाधिस्स कारणमेवाति तम्पि अप्पनासुखं अप्पनासमाधिनो कारणभावेन आचरियधम्मपालत्थेरेन गहितन्ति इममत्थमसल्लक्खेन्ता नेक्खम्मपदत्थं यथातथं अग्गहेत्वा पाळियं, अट्ठकथायम्पि संकिण्णाकुलं केचि करोन्तीति.