सन्तोसकथावण्णना
२१५. अत्थदस्सनेन पदस्सपि विञ्ञायमानत्ता पदमनपेक्खित्वा सन्तोसस्स अत्तनि अत्थिताय भिक्खु सन्तुट्ठोति पवुच्चतीति अत्थमत्तं दस्सेतुं ‘‘इतरीतरपच्चयसन्तोसेन समन्नागतो’’ति वुत्तं. सन्तुस्सति न लुद्धो भवतीति हि पदनिब्बचनं. अपिच पदनिब्बचनवसेन अत्थे वुत्ते यस्स सन्तोसस्स अत्तनि अत्थिभावतो सन्तुट्ठो नाम, सो अपाकटोति तं पाकटकरणत्थं ‘‘इतरीतरपच्चयसन्तोसेन समन्नागतो’’ति अत्थमत्तमाह, चीवरादिके यत्थ कत्थचि कप्पियपच्चये सन्तोसेन समङ्गीभूतोति अत्थो. इतर-सद्दो हि अनियमवचनो द्विक्खत्तुं वुच्चमानो यं किञ्चि-सद्देन समानत्थो होति. तेन वुत्तं ‘‘यत्थ कत्थचि कप्पियपच्चये’’ति. अथ वा इतरं वुच्चति हीनं पणीततो अञ्ञत्ता, तथा पणीतम्पि हीनतो अञ्ञत्ता. अञ्ञमञ्ञापेक्खासिद्धा हि इतरता, तस्मा हीनेन वा पणीतेन वा चीवरादिकप्पियपच्चयेन सन्तोसेन समङ्गीभूतोति अत्थो दट्ठब्बो. सन्तुस्सति तेन, सन्तुस्सनमत्तन्ति वा सन्तोसो, तथा पवत्तो अलोभो, अलोभपधाना वा चत्तारो खन्धा. लभनं लाभो, अत्तनो लाभस्स अनुरूपं सन्तोसो यथालाभसन्तोसो. बलन्ति कायबलं, अत्तनो बलस्स अनुरूपं सन्तोसो यथाबलसन्तोसो.सारुप्पन्ति सप्पायं पतिरूपं भिक्खुनो अनुच्छविकता, अत्तनो सारुप्पस्स अनुरूपं सन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसो.
अपरो नयो – लब्भतेति लाभो, यो यो लाभो यथालाभं, इतरीतरपच्चयो, यथालाभेन सन्तोसो यथालाभसन्तोसो. बलस्स अनुरूपं पवत्ततीति यथाबलं, अत्तनो बलानुच्छविकपच्चयो, यथा-सद्दो चेत्थ ससाधनं अनुरूपकिरियं वदति, यथा तं ‘‘अधिचित्त’’न्ति एत्थ अधि-सद्दो ससाधनं अधिकरणकिरियन्ति. यथाबलेन सन्तोसो यथाबलसन्तोसो. सारुप्पति पतिरूपं भवति, सोभनं वा आरोपेतीति सारुप्पं, यं यं सारुप्पं यथासारुप्पं, भिक्खुनो सप्पायपच्चयो, यथासारुप्पेन सन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसो. यथावुत्तं पभेदमनुगता वण्णना पभेदवण्णना.
इधाति सासने. अञ्ञं न पत्थेतीति अप्पत्तपत्थनभावमाह, लभन्तोपि न गण्हातीति पत्तपत्थनाभावं. पठमेन अप्पत्तपत्थनाभावेयेव वुत्ते यथालद्धतो अञ्ञस्स अपत्थना नाम अप्पिच्छतायपि सिया पवत्तिआकारोति अप्पिच्छतापसङ्गभावतो ततोपि निवत्तमेव सन्तोसस्स सरूपं दस्सेतुं दुतियेन पत्तपत्थनाभावो वुत्तोति दट्ठब्बं. एवमुपरिपि. पकतिदुब्बलोति आबाधादिविरहेपि सभावदुब्बलो. समानो सीलादिभागो यस्साति सभागो, सह वा सीलादीहि गुणभागेहि वत्ततीति सभागो, लज्जीपेसलो भिक्खु, तेन. तं परिवत्तेत्वाति पकतिदुब्बलादीनं गरुचीवरं न फासुभावावहं, सरीरखेदावहञ्च होतीति पयोजनवसेन परिवत्तनं वुत्तं, न अत्रिच्छतादिवसेन. अत्रिच्छतादिप्पकारेन हि परिवत्तेत्वा लहुकचीवरपरिभोगो सन्तोसविरोधी होति, तस्स पन तदभावतो यथावुत्तप्पयोजनवसेन परिवत्तेत्वा लहुकचीवरपरिभोगोपि न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति. पयोजनवसेन परिवत्तेत्वा लहुकचीवरपरिभोगोपि न ताव सन्तोसविरोधी, पगेव तथा अपरिवत्तेत्वा परिभोगेति सम्भावितस्स अत्थस्स दस्सनत्थञ्हेत्थ अपि-सद्दग्गहणं. चीवरनिद्देसेपि ‘‘पत्तचीवरादीनं अञ्ञतर’’न्ति वचनं यथारुतं गहितावसेसपच्चयसन्तोसस्स चीवरसन्तोसे समवरोधितादस्सनत्थं. ‘‘थेरको अयमायस्मा मल्लको’’तिआदीसु थेरवोहारस्स पञ्ञत्तिमत्तेपि पवत्तितो दसवस्सतो पभुति चिरवस्सपब्बजितेस्वेव इध पवत्तिञापनत्थं ‘‘थेरानं चिरपब्बजितान’’न्ति वुत्तं, थेरानन्ति वा सङ्घत्थेरं वदति. चिरपब्बजितानन्ति पन तदवसेसे वुड्ढभिक्खू. सङ्कारकूटादितोति कचवररासिआदितो. अनन्तकानीति नन्तकानि पिलोतिकानि. ‘‘अ-कारो चेत्थ निपातमत्त’’न्ति (वि. व. अट्ठ. ११६५) विमानट्ठकथायं वुत्तं. तथा चाहु ‘‘नन्तकं कप्पटो जिण्णवसनं तु पटच्चर’’न्ति नत्थि दसासङ्खातो अन्तो कोटि येसन्ति हि नन्तकानि, न-सद्दस्स तु अनादेसे अनन्तकानीतिपि युज्जति. सङ्केतकोविदानं पन आचरियानं तथा अवुत्तत्ता वीमंसित्वा गहेतब्बं. ‘‘सनन्तकानी’’तिपि पाठो, नन्तकेन सह संसिब्बितानि पंसुकूलानि चीवरानीति अत्थो. सङ्घाटिन्ति तिण्णं चीवरानं अञ्ञतरं चीवरं. तीणिपि हि चीवरानि सङ्घटितत्ता ‘‘सङ्घाटी’’ति वुच्चन्ति. महग्घं चीवरं, बहूनि वा चीवरानि लभित्वा तानि विस्सज्जेत्वा तदञ्ञस्स गहणम्पि महिच्छतादिनये अट्ठत्वा यथासारुप्पनये एव ठितत्ता न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘तेसं…पे… धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति. यथासारुप्पनयेन यथालद्धं विस्सज्जेत्वा तदञ्ञगहणम्पि न ताव सन्तोसविरोधी, पगेव अनञ्ञगहणेन यथालद्धस्सेव यथासारुप्पं परिभोगेति सम्भावितस्स अत्थस्स दस्सनत्थञ्हेत्थ अपि-सद्दग्गहणं, एवं सेसपच्चयेसुपि यथाबलयथासारुप्पनिद्देसेसु अपि-सद्दग्गहणे अधिप्पायो वेदितब्बो.
पकतिविरुद्धन्ति सभावेनेव असप्पायं. समणधम्मकरणसीसेन सप्पायपच्चयपरियेसनं, परिभुञ्जनञ्च विसेसतो युत्ततरन्ति अत्थन्तरं विञ्ञापेतुं ‘‘यापेन्तोपी’’ति अवत्वा ‘‘समणधम्मं करोन्तोपी’’ति वुत्तं. मिस्सकाहारन्ति तण्डुलमुग्गादीहि नानाविधपुब्बण्णापरण्णेहि मिस्सेत्वा कतं आहारं.
अञ्ञम्पि सेनासने यथासारुप्पसन्तोसं दस्सेन्तो आह ‘‘यो ही’’तिआदि. पठमे हि नये यथालद्धस्स विस्सज्जनेन, दुतिये पन यथापत्तस्स असम्पटिच्छनेन यथासारुप्पसन्तोसो वुत्तोति अयमेतेसं विसेसो. हि-सद्दो चेत्थ पक्खन्तरजोतको. मज्झिमागमट्ठकथायं पन पि-सद्दो दिस्सति. ‘‘उत्तमसेनासनं नाम पमादट्ठान’’न्ति वत्वा तब्भावमेव दस्सेतुं ‘‘तत्थ निसिन्नस्सा’’तिआदि वुत्तं. निद्दाभिभूतस्साति थिनमिद्दोक्कमनेन चित्तचेतसिकगेलञ्ञभावतो भवङ्गसन्ततिसङ्खाताय निद्दाय अभिभूतस्स, निद्दायन्तस्साति अत्थो. पटिबुज्झतोति तथारूपेन आरम्मणन्तरेन पटिबुज्झन्तस्स पटिबुज्झनहेतु कामवितक्का पातुभवन्तीति वुत्तं होति. ‘‘पटिबुज्झनतो’’तिपि हि कत्थचि पाठो दिस्सति. अयम्पीति पठमनयं उपादाय वुत्तं.
तेसं आभतेनाति तेहि थेरादीहि आभतेन, तेसं वा येन केनचि सन्तकेनाति अज्झाहरित्वा सम्बन्धो. मुत्तहरीतकन्ति गोमुत्तपरिभावितं, पूतिभावेन वा मोचितं छड्डितं हरीतकं, इदानि पन पोत्थकेसु ‘‘गोमुत्तहरीतक’’न्ति पाठो, सो न पोराणपाठो तब्बण्णनाय (दी. नि. टी. १.२१५) विरुद्धत्ता. चतुमधुरन्ति मज्झिमागमवरे महाधम्मसमादानसुत्ते (म. नि. १.४८४ आदयो) वुत्तं दधिमधुसप्पिफाणितसङ्खातं चतुमधुरं, एकस्मिञ्च भाजने चतुमधुरं ठपेत्वा तेसु यदिच्छसि, तं गण्हाहि भन्तेति अत्थो. ‘‘सचस्सा’’तिआदिना तदुभयस्स रोगवूपसमनभावं दस्सेति. बुद्धादीहि वण्णितन्ति ‘‘पूतिमुत्तभेसज्जं निस्साय पब्बज्जा’’तिआदिना (महाव. ७३, १२८) सम्मासम्बुद्धादीहि पसत्थं. अप्पिच्छताविसिट्ठाय सन्तुट्ठिया नियोजनतो परमेन उक्कंसगतेन सन्तोसेन सन्तुस्सतीति परमसन्तुट्ठो.
कामञ्च सन्तोसप्पभेदा यथावुत्ततोपि अधिकतरा चीवरे वीसति सन्तोसा, पिण्डपाते पन्नरस, सेनासने च पन्नरस, गिलानपच्चये वीसतीति, इध पन सङ्खेपेन द्वादसविधोयेव सन्तोसो वुत्तो. तदधिकतरप्पभेदो पन चतुरङ्गुत्तरे महाअरियवंससुत्तट्ठकथाय (अ. नि. अट्ठ. २.४.२८) गहेतब्बो. तेनाह ‘‘इमिना पना’’तिआदि. एवं ‘‘इध महाराज भिक्खु सन्तुट्ठो होती’’ति एत्थ पुग्गलाधिट्ठाननिद्दिट्ठेन सन्तुट्ठपदेनेव सन्तोसप्पभेदं दस्सेत्वा इदानि ‘‘कायपरिहारिकेन चीवरेन कुच्छिपरिहारिकेन पिण्डपातेना’’तिआदि देसनानुरूपं तेन सन्तोसेन सन्तुट्ठस्स अनुच्छविकं पच्चयप्पभेदं, तस्स च कायकुच्छिपरिहारियभावं विभावेन्तो एवमाहाति अयमेत्थ सम्बन्धो. कामञ्चस्स चीवरपिण्डपातेहेव यथाक्कमं कायकुच्छिपरिहारियेहि सन्तुट्ठता पाळियं वुत्ता, तथापि सेसपरिक्खारचतुक्केन च विना विचरणमयुत्तं, सब्बत्थ च कायकुच्छिपरिहारियता लद्धब्बाति अट्ठकथायं अयं विनिच्छयो वुत्तोति दट्ठब्बं. दन्तकट्ठच्छेदनवासीति लक्खणमत्तं तदञ्ञकिच्चस्सापि ताय साधेतब्बत्ता, तेन वक्खति ‘‘मञ्चपीठानं अङ्गपादचीवरकुटिदण्डकसज्जनकाले चा’’तिआदि. वुत्तम्पि चेतं पोराणट्ठकथासु ‘‘न हेतं कत्थचिपि पाळियमागत’’न्ति.
बन्धनन्ति कायबन्धनं. परिस्सावनेन परिस्सावनञ्च, तेन सहाति वा अत्थो. युत्तो कम्मट्ठानभावनासङ्खातो योगो यस्स, तस्मिं वा योगो युत्तोति युत्तयोगो, तस्स.
कायं परिहरन्ति पोसेन्ति, कायस्स वा परिहारो पोसनमत्तं पयोजनमेतेहीति कायपरिहारिया क-कारस्स य-कारं कत्वा. पोसनञ्चेत्थ वड्ढनं, भरणं वा, तथा कुच्छिपरिहारियापि वेदितब्बा. बहिद्धाव कायस्स उपकारकभावेन कायपरिहारियता, अज्झोहरणवसेन सरीरट्ठितिया उपकारकभावेन कुच्छिपरिहारियताति अयमेतेसं विसेसो. तेनाह ‘‘तिचीवरं तावा’’तिआदि. ‘‘परिहरती’’ति एतस्स पोसेतीति अत्थवचनं. इतीति निदस्सने निपातो, एवं वुत्तनयेन कायपरिहारियं होतीति कारणजोतने वा, तस्मा पोसनतो कायपरिहारियं होतीति. एवमुपरिपि. चीवरकण्णेनाति चीवरपरियन्तेन.
कुटिपरिभण्डकरणकालेति कुटिया समन्ततो विलिम्पनेन सम्मट्ठकरणकाले.
अङ्गं नाम मञ्चपीठानं पादूपरि ठपितो पधानसम्भारविसेसो. यत्थ पदरसञ्चिननपिट्ठिअपस्सयनादीनि करोन्ति, यो ‘‘अटनी’’तिपि वुच्चति.
मधुद्दुमपुप्फं मधुकं नाम, मक्खिकामधूहि कतपूवं वा. परिक्खारमत्ता परिक्खारपमाणं. सेय्यं पविसन्तस्साति पच्चत्थरणकुञ्चिकानं तादिसे काले परिभुत्तभावं सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘‘तत्रट्ठकं पच्चत्थरण’’न्ति. अत्तनो सन्तकभावेन पच्चत्थरणाधिट्ठानेन अधिट्ठहित्वा तत्थेव सेनासने तिट्ठनकञ्हि ‘‘तत्रट्ठक’’न्ति वुच्चति. विकप्पनवचनतो पन तेसमञ्ञतरस्स नवमता, यथावुत्तपटिपाटिया चेत्थ नवमभावो, न तु तेसं तथापतिनियतभावेन. कस्माति चे? तथायेव तेसमधारणतो. एस नयो दसमादीसुपि. तेलं पटिसामेत्वा हरिता वेळुनाळिआदिका तेलनाळि. ननु सन्तुट्ठपुग्गलदस्सने सन्तुट्ठोव अट्ठपरिक्खारिको दस्सेतब्बोति अनुयोगे यथारहं तेसम्पि सन्तुट्ठभावं दस्सेन्तो ‘‘एतेसु चा’’तिआदिमाह. महन्तो परिक्खारसङ्खातो भारो एतेसन्ति महाभारा, अयं अधुना पाठो, आचरियधम्मपालत्थेरेन पन ‘‘महागजा’’ति पाठस्स दिट्ठत्ता ‘‘दुप्पोसभावेन महागजा वियाति महागजा’’ति (दी. नि. टी. १.२१५) वुत्तं, न ते एत्तकेहि परिक्खारेहि ‘‘महिच्छा, असन्तुट्ठा, दुब्भरा, बाहुल्लवुत्तिनो’’ति च वत्तब्बाति अधिप्पायो. यदि इतरेपि सन्तुट्ठा अप्पिच्छतादिसभावा, किमेतेसम्पि वसेन अयं देसना इच्छिताति चोदनं सोधेतुं ‘‘भगवा पना’’तिआदि वुत्तं. अट्ठपरिक्खारिकस्स वसेन इमिस्सा देसनाय इच्छितभावो कथं विञ्ञायतीति अनुयोगम्पि अपनेति ‘‘सो ही’’तिआदिना, तस्सेव तथा पक्कन्तभावेन ‘‘कायपरिहारिकेन चीवरेना’’तिआदि पाळिया योग्यतो तस्स वसेन इच्छितभावो विञ्ञायतीति वुत्तं होति. वचनीयस्स हेतुभावदस्सनेन हि वाचकस्सापि हेतुभावो दस्सितोति. एवञ्च कत्वा ‘‘इति इमस्सा’’तिआदि लद्धगुणवचनम्पि उपपन्नं होति. सल्लहुका वुत्ति जीविका यस्साति सल्लहुकवुत्ति, तस्स भावो सल्लहुकवुत्तिता, तं. कायपारिहारियेनाति भावप्पधाननिद्देसो, भावलोपनिद्देसो वाति दस्सेति ‘‘कायं परिहरणमत्तकेना’’ति इमिना, कायपोसनप्पमाणेनाति अत्थो. तथा कुच्छिपरिहारियेनाति एत्थापि. वुत्तनयेन चेत्थ द्विधा वचनत्थो, टीकायं (दी. नि. टी. १.२१५) पन पठमस्स वचनत्थस्स हेट्ठा वुत्तत्ता दुतियोव इध वुत्तोति दट्ठब्बं. ममायनतण्हाय आसङ्गो. परिग्गहतण्हाय बन्धो. जियामुत्तोति धनुजियाय मुत्तो. यूथाति हत्थिगणतो. तिधा पभिन्नमदो मदहत्थी. वनपब्भारन्ति वने पब्भारं.
चतूसु दिसासु सुखविहारिताय सुखविहारट्ठानभूता, ‘‘एकं दिसं फरित्वा’’तिआदिना (दी. नि. ३.३०८; म. नि. १.७७, ४५९, ५०९; २.३०९) वा नयेन ब्रह्मविहारभावनाफरणट्ठानभूता चतस्सो दिसा एतस्साति चतुद्दिसो, सो एव चातुद्दिसो, चतस्सो वा दिसा चतुद्दिसं, वुत्तनयेन तमस्साति चातुद्दिसो यथा ‘‘सद्धो’’ति. तास्वेव दिसासु कत्थचिपि सत्ते वा सङ्खारे वा भयेन न पटिहनति, सयं वा तेहि न पटिहञ्ञतेति अप्पटिघो. सन्तुस्समानोति सकेन, सन्तेन वा, सममेव वा तुस्सनको. इतरीतरेनाति येन केनचि पच्चयेन, उच्चावचेन वा. परिच्च सयन्ति पवत्तन्ति कायचित्तानि, तानि वा परिसयन्ति अभिभवन्तीति परिस्सया, सीहब्यग्घादयो बाहिरा, कामच्छन्दादयो च अज्झत्तिका कायचित्तुपद्दवा, उपयोगत्थे चेतं सामिवचनं. सहिताति अधिवासनखन्तिया, वीरियादिधम्मेहि च यथारहं खन्ता, गहन्ता चाति अत्थो. थद्धभावकरभयाभावेन अछम्भी. एको चरेति असहायो एकाकी हुत्वा चरितुं विहरितुं सक्कुणेय्य. समत्थने हि एय्य-सद्दो यथा ‘‘को इमं विजटये जट’’न्ति (सं. नि. १.२३) खग्गविसाणकप्पताय एकविहारीति दस्सेति ‘‘खग्गविसाणकप्पो’’ति इमिना. सण्ठानेन खग्गसदिसं एकमेव मत्थके उट्ठितं विसाणं यस्साति खग्गो; खग्गसद्देन तंसदिसविसाणस्स गहितत्ता, महिंसप्पमाणो मिगविसेसो, यो लोके ‘‘पलासादो, गण्ठको’’ति च वुच्चति, तस्स विसाणेन एकीभावेन सदिसोति अत्थो. अपिच एकविहारिताय खग्गविसाणकप्पोति दस्सेतुम्पि एवं वुत्तं. वित्थारो पनस्सा अत्थो खग्गविसाणसुत्तवण्णनायं, (सु. नि. अट्ठ. १.४२) चूळनिद्देसे (चूळनि. १२८) च वुत्तनयेन वेदितब्बो.
एवं वण्णितन्ति खग्गविसाणसुत्ते भगवता तथा देसनाय विवरितं, थोमितं वा. खग्गस्स नाम मिगस्स विसाणेन कप्पो सदिसो तथा. कप्प-सद्दो हेत्थ ‘‘सत्थुकप्पेन वत भो किर सावकेन सद्धिं मन्तयमाना’’तिआदीसु (म. नि. १.२६०) विय पटिभागे वत्तति, तस्स भावो खग्गविसाणकप्पता, तं सो आपज्जतीति सम्बन्धो.
वाताभिघातादीहि सिया सकुणो छिन्नपक्खो, असञ्जातपक्खो वा, इध पन डेतुं समत्थो सपक्खिकोव अधिप्पेतोति विसेसदस्सनत्थं पाळियं ‘‘पक्खी सकुणो’’ति वुत्तं, न तु ‘‘आकासे अन्तलिक्खे चङ्कमती’’तिआदीसु (पटि. म. ३.११) विय परियायमत्तदस्सनत्थन्ति आह ‘‘पक्खयुत्तो सकुणो’’ति. उप्पततीति उद्धं पतति गच्छति, पक्खन्दतीति अत्थो. विधुनन्ताति विभिन्दन्ता, विचालेन्ता वा. अज्जतनायाति अज्जभावत्थाय. तथा स्वातनायाति एत्थापि. अत्तनो पत्तं एव भारो यस्साति सपत्तभारो. ममायनतण्हाभावेन निस्सङ्गो. परिग्गहतण्हाभावेन निरपेक्खो. येन कामन्ति यत्थ अत्तनो रुचि, तत्थ. भावनपुंसकं वा एतं. येन यथा पवत्तो कामोति हि येनकामो, तं, यथाकामन्ति अत्थो.