सतिसम्पजञ्ञकथावण्णना
२१४. समन्ततो पकारेहि, पकट्ठं वा सविसेसं जानातीति सम्पजानो, तस्स भावो सम्पजञ्ञं, तथापवत्तञाणं, तस्स विभजनं सम्पजञ्ञभाजनीयं, तस्मिं सम्पजञ्ञभाजनीयम्हि.‘‘गमन’’न्ति इमिना अभिक्कमनं अभिक्कन्तन्ति भावसाधनमाह. तथा पटिक्कमनं पटिक्कन्तन्ति वुत्तं ‘‘निवत्तन’’न्ति. गमनञ्चेत्थ निवत्तेत्वा, अनिवत्तेत्वा च गमनं, निवत्तनं पन निवत्तिमत्तमेव, अञ्ञमञ्ञमुपादानकिरियामत्तञ्चेतं द्वयं. कथं लब्भतीति आह ‘‘गमने’’तिआदि. अभिहरन्तोति गमनवसेन कायं उपनेन्तो. पटिनिवत्तेन्तोति ततो पुन निवत्तेन्तो. अपनामेन्तोति अपक्कमनवसेन परिणामेन्तो. आसनस्साति पीठकादिआसनस्स. पुरिमअङ्गाभिमुखोति अटनिकादिपुरिमावयवाभिमुखो. संसरन्तोति संसप्पन्तो. पच्छिमअङ्गपदेसन्ति अटनिकादिपच्छिमायवप्पदेसं. पच्चासंसरन्तोति पटिआसप्पन्तो. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना निपन्नस्सेव अभिमुखं संसप्पनपटिआसप्पनानि दस्सेति. ठाननिसज्जासयनेसु हि यो गमनविधुरो कायस्स पुरतो अभिहारो, सो अभिक्कमो. पच्छतो अपहारो पटिक्कमोति लक्खणं.
सम्पजाननं सम्पजानं, तेन अत्तना कत्तब्बकिच्चस्स करणसीलो सम्पजानकारीति आह ‘‘सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी’’ति. ‘‘सम्पजञ्ञमेव वा कारी’’ति इमिना सम्पजानस्स करणसीलो सम्पजानकारीति दस्सेति. ‘‘सो ही’’तिआदि दुतियविकप्पस्स समत्थनं. ‘‘सम्पजञ्ञ’’न्ति च इमिना सम्पजान-सद्दस्स सम्पजञ्ञपरियायता वुत्ता. तथा हि आचरियानन्दत्थेरेन वुत्तं ‘‘समन्ततो, सम्मा, समं वा पजाननं सम्पजानं, तदेव सम्पजञ्ञ’’न्ति (विभ. मूलटी. २.५२३) अयं अट्ठकथातो अपरो नयो – यथा अतिक्कन्तादीसु असम्मोहं उप्पादेति, तथा सम्पजानस्स कारो करणं सम्पजानकारो, सो एतस्स अत्थीति सम्पजानकारीति.
धम्मतो वड्ढिसङ्खातेन अत्थेन सह वत्ततीति सात्थकं, अभिक्कन्तादि, सात्थकस्स सम्पजाननं सात्थकसम्पजञ्ञं. सप्पायस्स अत्तनो पतिरूपस्स सम्पजाननं सप्पायसम्पजञ्ञं. अभिक्कमादीसु भिक्खाचारगोचरे, अञ्ञत्थ च पवत्तेसु अविजहितकम्मट्ठानसङ्खाते गोचरे सम्पजाननं गोचरसम्पजञ्ञं. सामञ्ञनिद्देसेन, हि एकसेसनयेन वा गोचरसद्दो तदत्थद्वयेपि पवत्तति. अतिक्कमादीसु असम्मुय्हनसङ्खातं असम्मोहमेव सम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञं. चित्तवसेनेवाति चित्तस्स वसेनेव, चित्तवसमनुगतेनेवाति अत्थो. परिग्गहेत्वाति तुलयित्वा तीरेत्वा, पटिसङ्खायाति अत्थो. सङ्घदस्सनेनेव उपोसथपवारणादिअत्थाय गमनं सङ्गहितं. आदिसद्देन कसिणपरिकम्मादीनं सङ्गहो. सङ्खेपतो वुत्तं तदत्थमेव विवरितुं ‘‘चेतियं वा’’तिआदि वुत्तं. अरहत्तं पापुणातीति उक्कट्ठनिद्देसो एस. समथविपस्सनुप्पादनम्पि हि भिक्खुनो वड्ढियेव. तत्थाति असुभारम्मणे. केचीति अभयगिरिवासिनो. आमिसतोति चीवरादिआमिसपच्चयतो. कस्माति आह ‘‘तं निस्साया’’तिआदि.
तस्मिन्ति सात्थकसम्पजञ्ञवसेन परिग्गहितअत्थे. यस्मा पन धम्मतो वड्ढियेव अत्थो नाम, तस्मा यं ‘‘सात्थक’’न्ति अधिप्पेतं गमनं, तं सब्बम्पि सप्पायमेवाति सिया अविसेसेन कस्सचि आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘चेतियदस्सनं तावा’’तिआदि आरद्धं. महापूजायाति महतिया पूजाय, बहूनं पूजादिवसेति वुत्तं होति. चित्तकम्मरूपकानी वियाति चित्तकम्मकतपटिमायो विय, यन्तपयोगेन वा नानप्पकारविचित्तकिरिया पटिमायो विय. तत्राति तासु परिसासु. अस्साति भिक्खुनो. असमपेक्खनं नाम गेहस्सितअञ्ञाणुपेक्खावसेन आरम्मणस्स अयोनिसो गहणं. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जति उपेक्खा बालस्स मूळ्हस्स पुथुज्जनस्सा’’तिआदि (म. नि. ३.३०८) मातुगामसम्फस्सवसेन कायसंसग्गापत्ति. हत्थिआदिसम्मद्देन जीवितन्तरायो. विसभागरूपदस्सनादिना ब्रह्मचरियन्तरायो. ‘‘दसद्वादसयोजनन्तरे परिसा सन्निपतन्ती’’तिआदिना वुत्तप्पकारेनेव. महापरिसपरिवारानन्ति कदाचि धम्मस्सवनादिअत्थाय इत्थिपुरिससम्मिस्सपरिवारे सन्धाय वुत्तं.
तदत्थदीपनत्थन्ति असुभदस्सनस्स सात्थकभावसङ्खातस्स अत्थस्स दीपनत्थं. पब्बजितदिवसतो पट्ठाय पटिवचनदानवसेन भिक्खूनं अनुवत्तनकथा आचिण्णा, तस्मा पटिवचनस्स अदानवसेन अननुवत्तनकथा तस्स दुतिया नाम होतीति आह ‘‘द्वे कथा नाम न कथितपुब्बा’’ति. द्वे कथाति हि वचनकरणाकरणकथा. तत्थ वचनकरणकथायेव कथितपुब्बा, दुतिया न कथितपुब्बा. तस्मा सुब्बचत्ता पटिवचनमदासीति अत्थो.
एवन्ति इमिना. ‘‘सचे पन चेतियस्स महापूजाया’’तिआदिकं सब्बम्पि वुत्तप्पकारं पच्चामसति, न ‘‘पुरिसस्स मातुगामासुभ’’न्तिआदिकमेव. परिग्गहितं सात्थकं, सप्पायञ्च येन सो परिग्गहितसात्थकसप्पायो, तस्स, तेन यथानुपुब्बिकं सम्पजञ्ञपरिग्गहणं दस्सेति. वुच्चमानयोगकम्मस्स पवत्तिट्ठानताय भावनाय आरम्मणं कम्मट्ठानं, तदेव भावनाय विसयभावतो गोचरन्ति आह ‘‘कम्मट्ठानसङ्खातं गोचर’’न्ति. उग्गहेत्वाति यथा उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति, एवं उग्गहकोसल्लस्स सम्पादनवसेन उग्गहणं कत्वा. भिक्खाचारगोचरेति भिक्खाचारसङ्खाते गोचरे, अनेन कम्मट्ठाने, भिक्खाचारे च गोचरसद्दोति दस्सेति.
इधाति सासने. हरतीति कम्मट्ठानं पवत्तनवसेन नेति, याव पिण्डपातपटिक्कमा अनुयुञ्जतीति अत्थो. न पच्चाहरतीति आहारूपयोगतो याव दिवाठानुपसङ्कमना कम्मट्ठानं न पटिनेति. तत्थाति तेसु चतूसु भिक्खूसु. आवरणीयेहीति नीवरणेहि. पगेवाति पातोयेव. सरीरपरिकम्मन्ति मुखधोवनादिसरीरपटिजग्गनं. द्वे तयो पल्लङ्केति द्वे तयो निसज्जावारे. ऊरुबद्धासनञ्हेत्थ पल्लङ्को. उसुमन्ति द्वे तीणि उण्हापनानि सन्धाय वुत्तं. कम्मट्ठानं अनुयुञ्जित्वाति तदहे मूलभूतं कम्मट्ठानं अनुयुञ्जित्वा. कम्मट्ठानसीसेनेवाति कम्मट्ठानमुखेनेव, कम्मट्ठानमविजहन्तो एवाति वुत्तं होति, तेन ‘‘पतोपि अचेतनो’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. १.२१४; म. नि. अट्ठ. १.२०९; सं. नि. अट्ठ. ३.५.१६८; विभ. अट्ठ. ५२३) वक्खमानं कम्मट्ठानं, यथापरिहरियमानं वा अविजहित्वाति दस्सेति.
गन्त्वाति पापुणित्वा. बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानं चे, तदेव निपच्चकारसाधनं. अञ्ञञ्चे, अनिपच्चकारकरणमिव होतीति दस्सेतुं ‘‘सचे’’तिआदि वुत्तं. अतब्बिसयेन तं ठपेत्वा.‘‘महन्तं चेतियं चे’’तिआदिना कम्मट्ठानिकस्स मूलकम्मट्ठानमनसिकारस्स पपञ्चाभावदस्सनं. अञ्ञेन पन तथापि अञ्ञथापि वन्दितब्बमेव. तथेवाति तिक्खत्तुमेव. परिभोगचेतियतो सारीरिकचेतियं गरुतरन्ति कत्वा ‘‘चेतियं वन्दित्वा’’ति पुब्बकालकिरियावसेन वुत्तं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘चेतियं बाधयमाना बोधिसाखा हरितब्बा’’ति, (म. नि. अट्ठ. ४.१२८; अ. नि. अट्ठ. १.१.२७५; विभ. अट्ठ. ८०९) अयं आचरियस्स मति, ‘‘बोधियङ्गणं पत्तेनापी’’ति पन वचनतो यदि चेतियङ्गणतो गते भिक्खाचारमग्गे बोधियङ्गणं भवेय्य, सापि वन्दितब्बाति मग्गानुक्कमेनेव ‘‘चेतियं वन्दित्वा’’ति पुब्बकालकिरियावचनं, न तु गरुकातब्बतानुक्कमेन. एवञ्हि सति बोधियङ्गणं पठमं पत्तेनापि बोधिं वन्दित्वा चेतियं वन्दितब्बं, एकमेव पत्तेनापि तदेव वन्दितब्बं, तदुभयम्पि अप्पत्तेन न वन्दितब्बन्ति अयमत्थो सुविञ्ञातो होति. भिक्खाचारगतमग्गेन हि पत्तट्ठाने कत्तब्बअन्तरावत्तदस्सनमेतं, न पन धुववत्तदस्सनं. पुब्बे हेस कतवत्तोयेव. तेनाह ‘‘पगेव चेतियङ्गणबोधियङ्गणवत्तं कत्वा’’तिआदि. बुद्धगुणानुस्सरणवसेनेव बोधिआदिपरिभोगचेतियेपि निपच्चकरणं उपपन्नन्ति दस्सेति ‘‘बुद्धस्स भगवतो सम्मुखा विय निपच्चकारं दस्सेत्वा’’ति इमिना. पटिसामितट्ठानन्ति सोपानमूलभावसामञ्ञेन वुत्तं, बुद्धारम्मणपीतिविसयभूतचेतियङ्गणबोधियङ्गणतो बाहिरट्ठानं पत्वाति वुत्तं होति.
गामसमीपेति गामूपचारे. ताव पञ्हं वा पुच्छन्ति, धम्मं वा सोतुकामा होन्तीति सम्बन्धो. जनसङ्गहत्थन्ति ‘‘मयि अकथेन्ते एतेसं को कथेस्सती’’ति धम्मानुग्गहेन महाजनस्स सङ्गहणत्थं. अट्ठकथाचरियानं वचनं समत्थेतुं ‘‘धम्मकथा हि कम्मट्ठानविनिमुत्ता नाम नत्थी’’ति वुत्तं. तस्माति यस्मा ‘‘धम्मकथा नाम कातब्बायेवा’’ति अट्ठकथाचरिया वदन्ति, यस्मा वा धम्मकथा कम्मट्ठानविनिमुत्ता नाम नत्थि, तस्मा धम्मकथं कथेत्वाति सम्बन्धो. आचरियानन्दत्थेरेन (विभ. मूलटी. ५२३) पन ‘‘तस्मा’’ति एतस्स ‘‘कथेतब्बायेवाति वदन्ती’’ति एतेन सम्बन्धो वुत्तो. कम्मट्ठानसीसेनेवाति अत्तना परिहरियमानं कम्मट्ठानं अविजहनवसेन, तदनुगुणंयेव धम्मकथं कथेत्वाति अत्थो, दुतियपदेपि एसेव नयो. अनुमोदनं कत्वाति एत्थापि ‘‘कम्मट्ठानसीसेनेवा’’ति अधिकारो. तत्थाति गामतो निक्खमनट्ठानेयेव.
‘‘पोराणकभिक्खू’’तिआदिना पोराणकाचिण्णदस्सनेन यथावुत्तमत्थं दळ्हं करोति. सम्पत्तपरिच्छेदेनेवाति ‘‘परिचितो अपरिचितो’’तिआदिविभागं अकत्वा सम्पत्तकोटिया एव, समागममत्तेनेवाति अत्थो. आनुभावेनाति अनुग्गहबलेन. भयेति परचक्कादिभये. छातकेति दुब्भिक्खे.
‘‘पच्छिमयामेपि निसज्जाचङ्कमेहि वीतिनामेत्वा’’तिआदिना वुत्तप्पकारं. करोन्तस्साति करमानस्सेव, अनादरे चेतं सामिवचनं. कम्मजतेजोति गहणिं सन्धायाह. पज्जलतीति उण्हभावं जनेति. ततोयेव उपादिन्नकं गण्हाति, सेदा मुच्चन्ति. कम्मट्ठानं वीथिं नारोहति खुदापरिस्समेन किलन्तकायस्स समाधानाभावतो. अनुपादिन्नं ओदनादिवत्थु. उपादिन्नं उदरपटलं. अन्तोकुच्छियञ्हि ओदनादिवत्थुस्मिं असति कम्मजतेजो उट्ठहित्वा उदरपटलं गण्हाति, ‘‘छातोस्मि, आहारं मे देथा’’ति वदापेति, भुत्तकाले उदरपटलं मुञ्चित्वा वत्थुं गण्हाति, अथ सत्तो एकग्गो होति, यतो ‘‘छायारक्खसो विय कम्मजतेजो’’ति अट्ठकथासु वुत्तो. सो पगेवाति एत्थ ‘‘तस्मा’’ति सेसो. गोरूपानन्ति गुन्नं, गोसमूहानं वा, वजतो गोचरत्थाय निक्खमनवेलायमेवाति अत्थो. वुत्तविपरीतनयेन उपादिन्नकं मुञ्चित्वा अनुपादिन्नकं गण्हाति. अन्तराभत्तेति भत्तस्स अन्तरे, याव भत्तं न भुञ्जति, तावाति अत्थो. तेनाह ‘‘कम्मट्ठानसीसेन आहारञ्च परिभुञ्जित्वा’’ति. अवसेसट्ठानेति यागुया अग्गहितट्ठाने. ततोति भुञ्जनतो. पोङ्खानुपोङ्खन्ति कम्मट्ठानानुपट्ठानस्स अनवच्छेददस्सनमेतं, उत्तरुत्तरिन्ति अत्थो, यथा पोङ्खानुपोङ्खं पवत्ताय सरपटिपाटिया अनवच्छेदो, एवमेतस्सापि कम्मट्ठानुपट्ठानस्साति वुत्तं होति. ‘‘एदिसा चा’’तिआदिना तथा कम्मट्ठानमनसिकारस्सापि सात्थकभावं दस्सेति. आसनन्ति निसज्जासनं.
निक्खित्तधुरोति भावनानुयोगे अनुक्खित्तधुरो अनारद्धवीरियो. वत्तपटिपत्तिया अपरिपूरणेन सब्बवत्तानि भिन्दित्वा. पञ्चविधचेतोखीलविनिबन्धचित्तोति पञ्चविधेन चेतोखीलेन, विनिबन्धेन च सम्पयुत्तचित्तो. वुत्तञ्हि मज्झिमागमे चेतोखीलसुत्ते –
‘‘कतमस्स पञ्च चेतोखीला अप्पहीना होन्ति? इध भिक्खवे भिक्खु सत्थरि कङ्खति, धम्मे कङ्खति, सङ्घे कङ्खति, सिक्खाय कङ्खति, सब्रह्मचारीसु कुपितो होती’’ति, (म. नि. १.१८५)
‘‘कतमस्स पञ्च चेतसो विनिबन्धा असमुच्छिन्ना होन्ति? इध भिक्खवे भिक्खु कामे अवीतरागो होति, काये अवीतरागो होति, रूपे अवीतरागो होति, यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरति, अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरती’’ति (म. नि. १.१८६). च –
वित्थारो. आचरियेन (दी. नि. टी. १.२१५) पन पञ्चविधचेतोविनिबन्धचित्तभावोयेव पदेकदेसमुल्लिङ्गेत्वा दस्सितो. चित्तस्स कचवरखाणुकभावो हि चेतोखीलो, चित्तं बन्धित्वा मुट्ठियं विय कत्वा गण्हनभावो चेतसो विनिबन्धो. पठमो चेत्थ विचिकिच्छादोसवसेन, दुतियो लोभवसेनाति अयमेतेसं विसेसो. चरित्वाति विचरित्वा. कम्मट्ठानविरहवसेन तुच्छो.
भावनासहितमेव भिक्खाय गतं, पच्चागतञ्च यस्साति गतपच्चागतिकं, तदेव वत्तं, तस्स वसेन. अत्तकामाति अत्तनो हितसुखमिच्छन्ता, धम्मच्छन्दवन्तोति अत्थो. धम्मो हि हितं, सुखञ्च तन्निमित्तकन्ति. अथ वा विञ्ञूनं अत्ततो निब्बिसेसत्ता, अत्तभावपरियापन्नत्ता च धम्मो अत्ता नाम, तं कामेन्ति इच्छन्तीति अत्तकामा. अधुना पन अत्थकामाति हितवाचकेन अत्थसद्देन पाठो दिस्सति, धम्मसञ्ञुत्तं हितमिच्छन्ता, हितभूतं वा धम्ममिच्छन्ताति तस्सत्थो. इणट्टाति इणेन पीळिता. तथा सेसपदद्वयेपि. एत्थाति सासने.
उसभं नाम वीसति यट्ठियो, गावुतं नाम असीति उसभा. ताय सञ्ञायाति तादिसाय पासाणसञ्ञाय, कम्मट्ठानमनसिकारेन ‘‘एत्तकं ठानमागता’’ति जानन्ता गच्छन्तीति अधिप्पायो. नन्ति किलेसं. कम्मट्ठानविप्पयुत्तचित्तेन पादुद्धारणमकत्थुकामतो तिट्ठति, पच्छागतो पन ठितिमनतिक्कमितुकामतो. सोति उप्पन्नकिलेसो भिक्खु. अयन्ति पच्छागतो. एतन्ति परस्स जाननं. तत्थेवाति पतिट्ठितट्ठानेयेव. सोयेव नयोति ‘‘अयं भिक्खू’’तिआदिका यो पतिट्ठाने वुत्तो, सो एव निसज्जायपि नयो. पच्छतो आगच्छन्तानं छिन्नभत्तभावभयेनापि योनिसोमनसिकारं परिब्रूहेतीति इदम्पि परस्स जाननेनेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. पुरिमपादेयेवाति पठमं कम्मट्ठानविप्पयुत्तचित्तेन उद्धरितपादवळञ्जेयेव. एतीति गच्छति. ‘‘आलिन्दकवासी महाफुस्सदेवत्थेरो विया’’तिआदिना अट्ठानेयेवेतं कथितं. ‘‘क्वायं एवं पटिपन्नपुब्बो’’ति आसङ्कं निवत्तेति.
मद्दन्ताति धञ्ञकरणट्ठाने सालिसीसादीनि मद्दन्ता. अस्साति थेरस्स, उभयापेक्खवचनमेतं. अस्स अरहत्तप्पत्तदिवसे चङ्कमनकोटियन्ति च. अधिगमप्पिच्छताय विक्खेपं कत्वा, निबन्धित्वा च पटिजानित्वायेव आरोचेसि.
पठमं तावाति पदसोभनत्थं परियायवचनं. महापधानन्ति भगवतो दुक्करचरियं, अम्हाकं अत्थाय लोकनाथेन छब्बस्सानि कतं दुक्करचरियं ‘‘एवाहं यथाबलं पूजेस्सामी’’ति अत्थो. पटिपत्तिपूजायेव हि पसत्थतरा सत्थुपूजा, न तथा आमिसपूजा. ठानचङ्कममेवाति अधिट्ठातब्बइरियापथवसेन वुत्तं, न भोजनकालादीसु अवस्सं कत्तब्बनिसज्जाय पटिक्खेपवसेन. एवसद्देन हि इतराय निसज्जाय, सयनस्स च निवत्तनं करोति. विप्पयुत्तेन उद्धटे पटिनिवत्तेन्तोति सम्पयुत्तेन उद्धरितपादेयेव पुन ठपनं सन्धायाह. ‘‘गामसमीपं गन्त्वा’’ति वत्वा तदत्थं विवरति ‘‘गावी नू’’तिआदिना. कच्छकन्तरतोति उपकच्छन्तरतो, उपकच्छे लग्गितकमण्डलुतोति वुत्तं होति. उदकगण्डूसन्ति उदकावगण्डकारकं. कतिनं तिथीनं पूरणी कतिमी, ‘‘पञ्चमी नु खो पक्खस्स, अट्ठमी’’तिआदिना दिवसं वा पुच्छितोति अत्थो. अनारोचनस्स अकत्तब्बत्ता आरोचेति. तथा हि वुत्तं ‘‘अनुजानामि भिक्खवे सब्बेहेव पक्खगणनं उग्गहेतु’’न्तिआदि (महाव. १५६).
‘‘उदकं गिलित्वा आरोचेती’’ति वुत्तनयेन.तत्थाति गामद्वारे. निट्ठुभनन्ति उदकनिट्ठुभनट्ठानं. तेसूति मनुस्सेसु. ञाणचक्खुसम्पन्नत्ता चक्खुमा.ईदिसोति सुसम्मट्ठचेतियङ्गणादिको. विसुद्धिपवारणन्ति खीणासवभावेन पवारणं.
वीथिं ओतरित्वा इतो चितो च अनोलोकेत्वा पठममेव वीथियो सल्लक्खेतब्बाति आह ‘‘वीथियो सल्लक्खेत्वा’’ति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेना’’तिआदि (पारा. ४३२). तं गमनं दस्सेतुं ‘‘तत्थ चा’’तिआदिमाह. ‘‘न हि जवेन पिण्डपातियधुतङ्गं नाम किञ्चि अत्थी’’ति इमिना जवेन गमने लोलुप्पचारिता विय असारुप्पतं दस्सेति. उदकसकटन्ति उदकसारसकटं. तञ्हि विसमभूमिभागप्पत्तं निच्चलमेव कातुं वट्टति. तदनुरूपन्ति भिक्खादानानुरूपं. ‘‘आहारे पटिकूलसञ्ञं उपट्ठपेत्वा’’तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं परतो आगमिस्सति. रथस्स अक्खानं तेलेन अब्भञ्जनं, वणस्स लेपनं, पुत्तमंसस्स खादनञ्च तिधा उपमा यस्स आहरणस्साति तथा. अट्ठङ्गसमन्नागतन्ति ‘‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया, यापनाया’’तिआदिना (म. नि. १.२३; २.२४, ३८७; सं. नि. ४.१२०; अ. नि. ६.५८; ५.९; विभ. ५१८; महानि. २०६) वुत्तेहि अट्ठहि अङ्गेहि समन्नागतं कत्वा. ‘‘नेव दवाया’’तिआदि पन पटिक्खेपमत्तदस्सनं. भत्तकिलमथन्ति भत्तवसेन उप्पन्नकिलमथं. पुरेभत्तादि दिवावसेन वुत्तं. पुरिमयामादि रत्तिवसेन.
गतपच्चागतेसु कम्मट्ठानस्स हरणं वत्तन्ति अत्थं दस्सेन्तो ‘‘हरणपच्चाहरणसङ्खात’’न्ति आह. ‘‘यदि उपनिस्सयसम्पन्नो होती’’ति इदं ‘‘देवपुत्तो हुत्वा’’तिआदीसुपि सब्बत्थ सम्बज्झितब्बं. तत्थ पच्चेकबोधिया उपनिस्सयसम्पदा कप्पानं द्वे असङ्ख्येय्यानि, सतसहस्सञ्च तज्जा पुञ्ञञाणसम्भारसम्भरणं, सावकबोधिया अग्गसावकानं एकमसङ्ख्येय्यं, कप्पसतसहस्सञ्च, महासावकानं (थेरगा. अट्ठ. २.वङ्गीसत्थेरगाथावण्णना वित्थारो) कप्पसतसहस्समेव, इतरेसं पन अतीतासु जातीसु विवट्टुपनिस्सयवसेन कालनियममन्तरेन निब्बत्तितं निब्बेधभागियकुसलं. ‘‘सेय्यथापी’’तिआदिना तस्मिं तस्मिं ठानन्तरे एतदग्गट्ठपितानं थेरानं सक्खिदस्सनं. तत्थ थेरो बाहियो दारुचीरियोति बाहियविसये सञ्जातसंवड्ढताय बाहियो, दारुचीरपरिहरणतो दारुचीरियोति च समञ्ञितो थेरो. सो हायस्मा –
‘‘तस्मा तिह ते बाहिय एवं सिक्खितब्बं ‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सति, सुते, मुते, विञ्ञाते विञ्ञातमत्तं भविस्सती’ति, एवञ्हि ते बाहिय सिक्खितब्बं. यतो खो ते बाहिय दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सति, सुते, मुते, विञ्ञाते विञ्ञातमत्तं भविस्सति, ततो त्वं बाहिय न तेन. यतो त्वं बाहिय न तेन, ततो बाहिय न तत्थ. यतो त्वं बाहिय न तत्थ, ततो त्वं बाहिय नेविध न हुरं न उभयमन्तरेन, एसेवन्तो दुक्खस्सा’ति’’ (उदा. १०).
एत्तकाय देसनाय अरहत्तं सच्छाकासि. एवं सारिपुत्तत्थेरादीनम्पि महापञ्ञतादिदीपनानि सुत्तपदानि वित्थारतो वत्तब्बानि. विसेसतो पन अङ्गुत्तरागमे एतदग्गसुत्तपदानि (अ. नि. १.१८८) सिखापत्तन्ति कोटिप्पत्तं निट्ठानप्पत्तं सब्बथा परिपुण्णतो.
तन्ति असम्मुय्हनं. एवन्ति इदानि वुच्चमानाकारेन वेदितब्बं. ‘‘अत्ता अभिक्कमती’’ति इमिना दिट्ठिगाहवसेन, ‘‘अहं अभिक्कमामी’’ति इमिना मानगाहवसेन, तदुभयस्स पन विना तण्हाय अप्पवत्तनतो तण्हागाहवसेनाति तीहिपि मञ्ञनाहि अन्धबालपुथुज्जनस्स अभिक्कमे सम्मुय्हनं दस्सेति. ‘‘तथा असम्मुय्हन्तो’’ति वत्वा तदेव असम्मुय्हनं येन घनविनिब्भोगेन होति, तं दस्सेन्तो ‘‘अभिक्कमामी’’तिआदिमाह. चित्तसमुट्ठानवायोधातूति तेनेव अभिक्कमनचित्तेन समुट्ठाना, तंचित्तसमुट्ठानिका वा वायोधातु. विञ्ञत्तिन्ति कायविञ्ञत्तिं. जनयमाना उप्पज्जति तस्सा विकारभावतो. इतीति तस्मा उप्पज्जनतो. चित्तकिरियवायोधातुविप्फारवसेनाति किरियमयचित्तसमुट्ठानवायोधातुया विचलनाकारसङ्खातकायविञ्ञत्तिवसेन. तस्साति अट्ठिसङ्घाटस्स. अभिक्कमतोति अभिक्कमन्तस्स. ओमत्ताति अवमत्ता लामकप्पमाणा. वायोधातुतेजोधातुवसेन इतरा द्वे धातुयो.
इदं वुत्तं होति – यस्मा चेत्थ वायोधातुया अनुगता तेजोधातु उद्धरणस्स पच्चयो. उद्धरणगतिका हि तेजोधातु, तेन तस्सा उद्धरणे वायोधातुया अनुगतभावो होति, तस्मा इमासं द्विन्नमेत्थ सामत्थियतो अधिमत्तता, तथा अभावतो पन इतरासं ओमत्तताति. यस्मा पन तेजोधातुया अनुगता वायोधातु अतिहरणवीतिहरणानं पच्चयो. किरियगतिकाय हि वायोधातुया अतिहरणवीतिहरणेसु सातिसयो ब्यापारो, तेन तस्सा तत्थ तेजोधातुया अनुगतभावो होति, तस्मा इमासं द्विन्नमेत्थ सामत्थियतो अधिमत्तता, इतरासञ्च तदभावतो ओमत्तताति दस्सेति ‘‘तथा अतिहरणवीतिहरणेसू’’ति इमिना. सतिपि चेत्थ अनुगमकानुगन्तब्बताविसेसे तेजोधातुवायोधातुभावमत्तं सन्धाय तथासद्दग्गहणं कतं. पठमे हि नये तेजोधातुया अनुगमकता, वायोधातुया अनुगन्तब्बता, दुतिये पन वायोधातुया अनुगमकता, तेजोधातुया अनुगन्तब्बताति. तत्थ अक्कन्तट्ठानतो पादस्स उक्खिपनं उद्धरणं, ठितट्ठानं अतिक्कमित्वा पुरतो हरणं अतिहरणं. खाणुआदिपरिहरणत्थं, पतिट्ठितपादघट्टनापरिहरणत्थं वा पस्सेन हरणं वीतिहरणं, याव पतिट्ठितपादो, ताव हरणं अतिहरणं, ततो परं हरणं वीतिहरणन्ति वा अयमेतेसं विसेसो.
यस्मा पथवीधातुया अनुगता आपोधातु वोस्सज्जने पच्चयो. गरुतरसभावा हि आपोधातु, तेन तस्सा वोस्सज्जने पथवीधातुया अनुगतभावो होति, तस्मा तासं द्विन्नमेत्थ सामत्थियतो अधिमत्तता, इतरासञ्च तदभावतो ओमत्तताति दस्सेन्तो आह ‘‘वोस्सज्जने…पे… बलवतियो’’ति. यस्मा पन आपोधातुया अनुगता पथवीधातु सन्निक्खेपनस्स पच्चयो. पतिट्ठाभावे विय पतिट्ठापनेपि तस्सा सातिसयकिच्चत्ता आपोधातुया तस्सा अनुगतभावो होति, तथा घट्टनकिरियाय पथवीधातुया वसेन सन्निरुज्झनस्स सिज्झनतो तस्सा सन्निरुज्झनेपि आपोधातुया अनुगतभावो होति, तस्मा वुत्तं ‘‘तथा सन्निक्खेपनसन्निरुज्झनेसू’’ति.
अनुगमकानुगन्तब्बताविसेसेपि सति पथवीधातुआपोधातुभावमत्तं सन्धाय तथासद्दग्गहणं कतं. पठमे हि नये पथवीधातुया अनुगमकता, आपोधातुया अनुगन्तब्बता, दुतिये पन आपोधातुया अनुगमकता, पथवीधातुया अनुगन्तब्बताति. वोस्सज्जनञ्चेत्थ पादस्स ओनामनवसेन वोस्सग्गो, ततो परं भूमिआदीसु पतिट्ठापनं सन्निक्खेपनं, पतिट्ठापेत्वा निम्मद्दनवसेन गमनस्स सन्निरोधो सन्निरुज्झनं.
तत्थाति तस्मिं अतिक्कमने, तेसु वा यथावुत्तेसु उद्धरणातिहरणवीतिहरणवोस्सज्जनसन्निक्खेपनसन्निरुज्झनसङ्खातेसु छसु कोट्ठासेसु. उद्धरणेति उद्धरणक्खणे. रूपारूपधम्माति उद्धरणाकारेन पवत्ता रूपधम्मा, तंसमुट्ठापका च अरूपधम्मा. अतिहरणं न पापुणन्ति खणमत्तावट्ठानतो. सब्बत्थ एस नयो. तत्थ तत्थेवाति यत्थ यत्थ उद्धरणादिके उप्पन्ना, तत्थ तत्थेव. न हि धम्मानं देसन्तरसङ्कमनं अत्थि लहुपरिवत्तनतो. पब्बं पब्बन्ति परिच्छेदं परिच्छेदं. सन्धि सन्धीति गण्ठि गण्ठि. ओधि ओधीति भागं भागं. सब्बञ्चेतं उद्धरणादिकोट्ठासे सन्धाय सभागसन्ततिवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. इतरो एव हि रूपधम्मानम्पि पवत्तिक्खणो गमनयोगगमनस्सादानं देवपुत्तानं हेट्ठुपरियेन पटिमुखं धावन्तानं सिरसि, पादे च बन्धखुरधारासमागमतोपि सीघतरो, यथा तिलानं भिज्जयमानानं पटपटायनेन भेदो लक्खीयति, एवं सङ्खतधम्मानं उप्पादेनाति दस्सनत्थं ‘‘पटपटायन्ता’’ति वुत्तं, उप्पादवसेन पटपट-सद्दं अकरोन्तापि करोन्ता वियाति अत्थो. तिलभेदलक्खणं पटपटायनं विय हि सङ्खतभेदलक्खणं उप्पादो उप्पन्नानमेकन्ततो भिन्नत्ता. तत्थाति अभिक्कमने. को एको अभिक्कमति नाभिक्कमतियेव. कस्स वा एकस्स अभिक्कमनं सिया, न सिया एव. कस्मा? परमत्थतो हि…पे… धातूनं सयनं, तस्माति अत्थो. अन्धबालपुथुज्जनसम्मूळ्हस्स अत्तनो अभिक्कमननिवत्तनञ्हेतं वचनं. अथ वा ‘‘को एको…पे… अभिक्कमन’’न्ति चोदनाय ‘‘परमत्थतो ही’’तिआदिना सोधना वुत्ता.
तस्मिं तस्मिं कोट्ठासेति यथावुत्ते छब्बिधेपि कोट्ठासे गमनादिकस्स अपच्चामट्ठत्ता. ‘‘सद्धिं रूपेन उप्पज्जते, निरुज्झती’’ति च सिलोकपदेन सह सम्बन्धो. तत्थ पठमपदसम्बन्धे रूपेनाति येन केनचि सहुप्पज्जनकेन रूपेन. दुतियपदसम्बन्धे पन ‘‘रूपेना’’ति इदं यं ततो निरुज्झमानचित्ततो उपरि सत्तरसमचित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं, तदेव तस्स निरुज्झमानचित्तस्स निरोधेन सद्धिं निरुज्झनकं सत्तरसचित्तक्खणायुकं रूपं सन्धाय वुत्तं, अञ्ञथा रूपारूपधम्मा समानायुका सियुं. यदि च सियुं, अथ ‘‘रूपं गरुपरिणामं दन्धनिरोध’’न्तिआदि (विभ. अट्ठ. पकिण्णककथा) अट्ठकथावचनेहि, ‘‘नाहं भिक्खवे अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं लहुपरिवत्तं, यथयिदं चित्त’’न्ति (अ. नि. १.३८) एवमादिपाळिवचनेहि च विरोधो सिया. चित्तचेतसिका हि सारम्मणसभावा यथाबलं अत्तनो आरम्मणपच्चयभूतमत्थं विभावेन्तो एव उप्पज्जन्ति, तस्मा तेसं तंसभावनिप्फत्तिअनन्तरं निरोधो, रूपधम्मा पन अनारम्मणा पकासेतब्बा, एवं तेसं पकासेतब्बभावनिप्फत्ति सोळसहि चित्तेहि होति, तस्मा एकचित्तक्खणातीतेन सह सत्तरसचित्तक्खणायुकता रूपधम्मानमिच्छिताति. लहुपरिवत्तनविञ्ञाणविसेसस्स सङ्गतिमत्तपच्चयताय तिण्णं खन्धानं, विसयसङ्गतिमत्तताय च विञ्ञाणस्स लहुपरिवत्तिता, दन्धमहाभूतपच्चयताय रूपस्स गरुपरिवत्तिता. यथाभूतं नानाधातुञाणं खो पन तथागतस्सेव, तेन च पुरेजातपच्चयो रूपधम्मोव वुत्तो, पच्छाजातपच्चयो च तथेवाति रूपारूपधम्मानं समानक्खणता न युज्जतेव, तस्मा वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो वेदितब्बोति आचरियेन (दी. नि. टी. १.२१४) वुत्तं, तदेतं चित्तानुपरिवत्तिया विञ्ञत्तिया एकनिरोधभावस्स सुविञ्ञेय्यत्ता एवं वुत्तं. ततो सविञ्ञत्तिकेन पुरेतरं सत्तरसमचित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नेन रूपेन सद्धिं अञ्ञं चित्तं निरुज्झतीति अत्थो वेदितब्बो. अञ्ञं चित्तं निरुज्झति, अञ्ञं उप्पज्जते चित्तन्ति योजेतब्बं. अञ्ञो हि सद्दक्कमो, अञ्ञो अत्थक्कमोति. यञ्हि पुरिमुप्पन्नं चित्तं, तं निरुज्झन्तं अञ्ञस्स पच्छा उप्पज्जमानस्स अनन्तरादिपच्चयभावेनेव निरुज्झति, तथा लद्धपच्चयमेव अञ्ञम्पि उप्पज्जते चित्तं, अवत्थाविसेसतो चेत्थ अञ्ञथा. यदि एवं तेसमुभिन्नं अन्तरो लब्भेय्याति चोदनं ‘‘नो’’ति अपनेतुमाह ‘‘अवीचि मनुसम्बन्धो’’ति, यथा वीचि अन्तरो न लब्भति, तदेवेदन्ति अविसेसं विदू मञ्ञन्ति, एवं अनु अनु सम्बन्धो चित्तसन्तानो, रूपसन्तानो च नदीसोतोव नदियं उदकप्पवाहो विय वत्ततीति अत्थो. अवीचीति हि निरन्तरतावसेन भावनपुंसकवचनं.
अभिमुखं लोकितं आलोकितन्ति आह ‘‘पुरतोपेक्खन’’न्ति. यंदिसाभिमुखो गच्छति, तिट्ठति, निसीदति, सयति वा, तदभिमुखं पेक्खनन्ति वुत्तं होति. यस्मा च तादिसमालोकितं नाम होति, तस्मा तदनुगतदिसालोकनं विलोकितन्ति आह ‘‘अनुदिसापेक्खन’’न्ति, अभिमुखदिसानुरूपगतेसु वामदक्खिणपस्सेसु विविधा पेक्खनन्ति वुत्तं होति. हेट्ठाउपरिपच्छापेक्खनञ्हि ‘‘ओलोकितउल्लोकितापलोकितानी’’ति गहितानि. सारुप्पवसेनाति समणपतिरूपवसेन, इमिनाव असारुप्पवसेन इतरेसमग्गहणन्ति सिज्झति. सम्मज्जनपरिभण्डादिकरणे ओलोकितस्स, उल्लोकहरणादीसु उल्लोकितस्स, पच्छतो आगच्छन्तपरिस्सयपरिवज्जनादीसु अपलोकितस्स च सिया सम्भवोति आह ‘‘इमिना वा’’तिआदि, एतेन उपलक्खणमत्तञ्चेतन्ति दस्सेति.
कायसक्खिन्ति कायेन सच्छिकतं पच्चक्खकारिनं, साधकन्ति अत्थो. सो हि आयस्मा विपस्सनाकाले ‘‘यमेवाहं इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारतं निस्साय सासने अनभिरतिआदिविप्पकारं पत्तो, तमेव सुट्ठु निग्गहेस्सामी’’ति उस्साहजातो बलवहिरोत्तप्पो, तत्थ च कताधिकारत्ता इन्द्रियसंवरे उक्कंसपारमिप्पत्तो, तेनेव नं सत्था ‘‘एतदग्गं भिक्खवे मम सावकानं भिक्खूनं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं, यदिदं नन्दो’’ति (अ. नि. १.२३०) एतदग्गे ठपेसि. नन्दस्साति कत्तुत्थे सामिवचनं. इतीति इमिना आलोकनेन.
सात्थकता च सप्पायता च वेदितब्बा आलोकितविलोकितस्साति अज्झाहरित्वा सम्बन्धो. तस्माति कम्मट्ठानाविजहनस्सेव आलोकितविलोकिते. गोचरसम्पजञ्ञभावतो एत्थाति आलोकितविलोकिते. अत्तनो कम्मट्ठानवसेनेवाति खन्धादिकम्मट्ठानवसेनेव आलोकनविलोकनं कातब्बं, न अञ्ञो उपायो गवेसितब्बोति अधिप्पायो. कम्मट्ठानसीसेनेवाति वक्खमानकम्मट्ठानमुखेनेव. यस्मा पन आलोकितादि नाम धम्ममत्तस्सेव पवत्तिविसेसो, तस्मा तस्स याथावतो जाननं असम्मोहसम्पजञ्ञन्ति दस्सेतुं ‘‘अब्भन्तरे’’तिआदि वुत्तं. आलोकेताति आलोकेन्तो. तथा विलोकेता. विञ्ञत्तिन्ति कायविञ्ञत्तिं. इतीति तस्मा उप्पज्जनतो. चित्तकिरियवायोधातुविप्फारवसेनाति किरियमयचित्तसमुट्ठानाय वायोधातुया विचलनाकारसङ्खातकायविञ्ञत्तिवसेन. अक्खिदलन्ति अक्खिपटलं. अधो सीदतीति ओसीदन्तं विय हेट्ठा गच्छति. उद्धं लङ्घेतीति लङ्घेन्तं विय उपरि गच्छति. यन्तकेनाति अक्खिदलेसु योजितरज्जुयो गहेत्वा परिब्भमनकचक्केन. ततोति तथा अक्खिदलानमोसीदनुल्लङ्घनतो. मनोद्वारिकजवनस्स मूलकारणपरिजाननं मूलपरिञ्ञा. आगन्तुकस्स अब्भागतस्स, तावकालिकस्स च तङ्खणमत्तपवत्तकस्स भावो आगन्तुकतावकालिकभावो, तेसं वसेन.
तत्थाति तेसु गाथाय दस्सितेसु सत्तसु चित्तेसु. अङ्गकिच्चं साधयमानन्ति पधानभूतअङ्गकिच्चं निप्फादेन्तं, सरीरं हुत्वाति वुत्तं होति. भवङ्गञ्हि पटिसन्धिसदिसत्ता पधानमङ्गं, पधानञ्च ‘‘सरीर’’न्ति वुच्चति, अविच्छेदप्पवत्तिहेतुभावेन वा कारणकिच्चं साधयमानन्ति अत्थो. तं आवट्टेत्वाति भवङ्गसामञ्ञवसेन वुत्तं, पवत्ताकारविसेसवसेन पन अतीतादिना तिब्बिधं, तत्थ च भवङ्गुपच्छेदस्सेव आवट्टनं. तन्निरोधाति तस्स निरुज्झनतो, अनन्तरपच्चयवसेन हेतुवचनं. ‘‘पठमजवनेपि…पे… सत्तमजवनेपी’’ति इदं पञ्चद्वारिकवीथियं ‘‘अयं इत्थी, अयं पुरिसो’’ति रज्जनदुस्सनमुय्हनानमभावं सन्धाय वुत्तं. तत्थ हि आवज्जनवोट्ठब्बनानं पुरेतरं पवत्तायोनिसोमनसिकारवसेन अयोनिसो आवज्जनवोट्ठब्बनाकारेन पवत्तनतो इट्ठे इत्थिरूपादिम्हि लोभसहगतमत्तं जवनं उप्पज्जति, अनिट्ठे च दोससहगतमत्तं, न पनेकन्तरज्जनदुस्सनादि, मनोद्वारे एव एकन्तरज्जनदुस्सनादि होति, तस्स पन मनोद्वारिकस्स रज्जनदुस्सनादिनो पञ्चद्वारिकजवनं मूलं, यथावुत्तं वा सब्बम्पि भवङ्गादि, एवं मनोद्वारिकजवनस्स मूलकारणवसेन मूलपरिञ्ञा वुत्ता, आगन्तुकतावकालिकता पन पञ्चद्वारिक जवनस्सेव अपुब्बभाववसेन, इत्तरतावसेन च. युद्धमण्डलेति सङ्गामप्पदेसे. हेट्ठुपरियवसेनाति हेट्ठा च उपरि च परिवत्तमानवसेन, अपरापरं भवङ्गुप्पत्तिवसेनाति अत्थो. तथा भवङ्गुप्पादवसेन हि तेसं भिज्जित्वा पतनं, इमिना पन हेट्ठिमस्स, उपरिमस्स च भवङ्गस्स अपरापरुप्पत्तिवसेन पञ्चद्वारिकजवनतो विसदिसस्स मनोद्वारिकजवनस्स उप्पादं दस्सेति तस्स वसेनेव रज्जनादिपवत्तनतो. तेनेवाह ‘‘रज्जनादिवसेन आलोकितविलोकितं होती’’ति.
आपाथन्ति गोचरभावं. सककिच्चनिप्फादनवसेनाति आवज्जनादिकिच्चनिप्फादनवसेन. तन्ति जवनं. चक्खुद्वारे रूपस्स आपाथगमनेन आवज्जनादीनं पवत्तनतो पवत्तिकारणवसेनेव ‘‘गेहभूते’’ति वुत्तं, न निस्सयवसेन. आगन्तुकपुरिसो वियाति अब्भागतपुरिसो विय. दुविधा हि आगन्तुका अतिथिअब्भागतवसेन. तत्थ कतपरिचयो ‘‘अतिथी’’ति वुच्चति, अकतपरिचयो ‘‘अब्भागतो’’ति, अयमेविधाधिप्पेतो. तेनाह ‘‘यथा परगेहे’’तिआदि. तस्साति जवनस्स रज्जनदुस्सनमुय्हनं अयुत्तन्ति सम्बन्धो. आसिनेसूति निसिन्नेसु. आणाकरणन्ति अत्तनो वसकरणं.
सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि फस्सादीहि. तत्थ तत्थेव सककिच्चनिप्फादनट्ठाने भिज्जन्ति. इतीति तस्मा आवज्जनादिवोट्ठब्बनपरियोसानानं भिज्जनतो. इत्तरानीति अचिरट्ठितिकानि. तत्थाति तस्मिं वचने अयं उपमाति अत्थो. उदयब्बयपरिच्छिन्नो ताव तत्तको कालो एतेसन्ति तावकालिकानि, तस्स भावो, तंवसेन.
एतन्ति असम्मोहसम्पजञ्ञं. एत्थाति एतस्मिं यथावुत्तधम्मसमुदाये. दस्सनं चक्खुविञ्ञाणं, तस्स वसेनेव आलोकनविलोकनपञ्ञायनतो आवज्जनादीनमग्गहणं.
समवायेति सामग्गियं. तत्थाति पञ्चक्खन्धवसेन आलोकनविलोकन पञ्ञायमाने. निमित्तत्थे चेतं भुम्मं, तब्बिनिमुत्तको को एको आलोकेति न त्वेव आलोकेति. को च एको विलोकेति नत्वेव विलोकेतीति अत्थो.
‘‘तथा’’तिआदि आयतनवसेन, धातुवसेन च दस्सनं. चक्खुरूपानि यथारहं दस्सनस्स निस्सयारम्मणपच्चयो, तथा आवज्जना अनन्तरादिपच्चयो, आलोको उपनिस्सयपच्चयोति दस्सनस्स सुत्तन्तनयेन परियायतो पच्चयता वुत्ता. सहजातपच्चयोपि दस्सनस्सेव, निदस्सनमत्तञ्चेतं अञ्ञमञ्ञसम्पयुत्तअत्थिअविगतादिपच्चयानम्पि लब्भनतो, ‘‘सहजातादिपच्चया’’तिपि अधुना पाठो दिस्सति. ‘‘एव’’न्तिआदि निगमनं.
इदानि यथापाठं समिञ्जनपसारणेसु सम्पजानं विभावेन्तो ‘‘समिञ्जिते पसारिते’’तिआदिमाह. तत्थ पब्बानन्ति पब्बभूतानं. तंसमिञ्जनपसारणेनेव हि सब्बेसं हत्थपादानं समिञ्जनपसारणं होति, पब्बमेतेसन्ति वा पब्बा यथा ‘‘सद्धो’’ति, पब्बवन्तानन्ति अत्थो. चित्तवसेनेवाति चित्तरुचिया एव, चित्तसामत्थिया वा. यं यं चित्तं उप्पज्जति सात्थेपि अनत्थेपि समिञ्जितुं, पसारितुं वा, तंतंचित्तानुगतेनेव समिञ्जनपसारणमकत्वाति वुत्तं होति. तत्थाति समिञ्जनपसारणेसु अत्थानत्थपरिग्गण्हनं वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. खणे खणेति तथा ठितक्खणस्स ब्यापनिच्छावचनं. वेदनाति सन्थम्भनादीहि रुज्जना. ‘‘वेदना उप्पज्जती’’तिआदिना परम्परपयोजनं दस्सेति. तथा ‘‘ता वेदना नुप्पज्जन्ती’’तिआदिनापि. पुरिमं पुरिमञ्हि पच्छिमस्स पच्छिमस्स कारणवचनं. कालेति समिञ्जितुं, पसारितुं वा युत्तकाले. फातिन्ति वुद्धिं. झानादि पन विसेसो.
तत्रायं नयोति सप्पायासप्पायअपरिग्गण्हने वत्थुसन्दस्सनसंङ्खातो नयो. तदपरिग्गहणे आदीनवदस्सनेनेव परिग्गहणेपि आनिसंसो विभावितोति तेसमिध उदाहरणं वेदितब्बं. महाचेतियङ्गणेति दुट्ठगामणिरञ्ञा कतस्स हेममालीनामकस्स महाचेतियस्स अङ्गणे. वुत्तञ्हि –
‘‘दीपप्पसादको थेरो, राजिनो अय्यकस्स मे;
एवं किराह नत्ता ते, दुट्ठगामणि भूपति.
महापुञ्ञो महाथूपं, सोण्णमालिं मनोरमं;
वीसं हत्थसतं उच्चं, कारेस्सति अनागते’’ति.
भूमिप्पदेसो चेत्थ अङ्गणं ‘‘उदङ्गणे तत्थ पपं अविन्दु’’न्तिआदिसु (जा. १.१.२) विय, तस्मा उपचारभूते सुसङ्खते भूमिप्पदेसेति अत्थो. तेनेव कारणेन गिही जातोति कायसंसग्गसमापज्जनहेतुना उक्कण्ठितो हुत्वा हीनायावत्तो. झायीति झायनं डय्हनमापज्जि. महाचेतियङ्गणेपि चीवरकुटिं कत्वा तत्थ सज्झायं गण्हन्तीति वुत्तं ‘‘चीवरकुटिदण्डके’’ति, चीवरकुटिया चीवरछदनत्थाय कतदण्डकेति अत्थो. ‘‘मणिसप्पो नाम सीहळदीपे विज्जमाना एका सप्पजातीति वदन्ती’’ति आचरियानन्दत्थेरेन, (विभ. मूलटी. २४२) आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.२१४) च वुत्तं. ‘‘केचि, अपरे, अञ्ञे’’ति वा अवत्वा ‘‘वदन्ति’’च्चेव वचनञ्च सारतो गहेतब्बताविञ्ञापनत्थं अञ्ञथा गहेतब्बस्स अवचनतो, तस्मा न नीलसप्पादि इध ‘‘मणिसप्पो’’ति वेदितब्बो.
महाथेरवत्थुनाति एवंनामकस्स थेरस्स वत्थुना. अन्तेवासिकेहीति तत्थ निसिन्नेसु बहूसु अन्तेवासिकेसु एकेन अन्तेवासिकेन. तेनाह ‘‘तं अन्तेवासिका पुच्छिंसू’’ति. कम्मट्ठानन्ति ‘‘अब्भन्तरे अत्ता नामा’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. १.२१४) वक्खमानप्पकारं धातुकम्मट्ठानं. पकरणतोपि हि अत्थो विञ्ञायतीति. तत्थ ठितानं पुच्छन्तानं सङ्गहणवसेन ‘‘तुम्हेही’’ति पुन पुथुवचनकरणं. एवं रूपं सभावो यस्साति एवरूपो निग्गहितलोपवसेन तेन, कम्मट्ठानमनसिकारसभावेनाति अत्थो. एवमेत्थापीति अपि-सद्देन हेट्ठा वुत्तं आलोकितविलोकितपक्खमपेक्खनं करोति. अयं नयो उपरिपि.
सुत्ताकड्ढनवसेनाति यन्ते योजितसुत्तानं आविञ्छनवसेन. दारुयन्तस्साति दारुना कतयन्तरूपस्स. तं तं किरियं याति पापुणाति, हत्थपादादीहि वा तं तं आकारं कुरुमानं याति गच्छतीति यन्तं, नटकादिपञ्चालिकारूपं, दारुना कतं यन्तं तथा, निदस्सनमत्तञ्चेतं. तथा हि नं पोत्थेन वत्थेन अलङ्करियत्ता पोत्थलिका, पञ्च अङ्गानि यस्सा सजीवस्सेवाति पञ्चालिकाति च वोहरन्ति. हत्थपादलळनन्ति हत्थपादानं कम्पनं, हत्थपादेहि वा लीळाकरणं.
सङ्घाटिपत्तचीवरधारणेति एत्थ सङ्घाटिचीवरानं समानधारणताय एकतोदस्सनं गन्थगरुतापनयनत्थं, अन्तरवासकस्स निवासनवसेन, सेसानं पारुपनवसेनाति यथारहमत्थो. तत्थाति सङ्घाटिचीवरधारणपत्तधारणेसु. वुत्तप्पकारोति पच्चवेक्खणविधिना सुत्ते वुत्तप्पभेदो.
उण्हपकतिकस्साति उण्हालुकस्स परिळाहबहुलकायस्स. सीतालुकस्साति सीतबहुलकायस्स. घनन्ति अप्पितं. दुपट्टन्ति निदस्सनमत्तं. ‘‘उतुद्धटानं दुस्सानं चतुग्गुणं सङ्घाटिं, दिगुणं उत्तरासङ्गं, दिगुणं अन्तरवासकं, पंसुकूले यावदत्थ’’न्ति (महाव. ३४८) हि वुत्तं. विपरीतन्ति तदुभयतो विपरीतं, तेसं तिण्णम्पि असप्पायं. कस्माति आह ‘‘अग्गळादिदानेना’’तिआदि. उद्धरित्वा अल्लीयापनखण्डं अग्गळं. आदिसद्देन तुन्नकम्मादीनि सङ्गण्हाति. तथा-सद्दो अनुकड्ढनत्थो, असप्पायमेवाति. पट्टुण्णदेसे पाणकेहि सञ्जातवत्थं पट्टुण्णं. वाकविसेसमयं सेतवण्णं दुकूलं. आदिसद्देन कोसेय्यकम्बलादिकं सानुलोमं कप्पियचीवरं सङ्गण्हाति. कस्माति वुत्तं ‘‘तादिसञ्ही’’तिआदि. अरञ्ञे एककस्स निवासन्तरायकरन्ति ब्रह्मचरियन्तरायेकदेसमाह. चोरादिसाधारणतो च तथा वुत्तं. निप्परियायेन तं असप्पायन्ति सम्बन्धो. अनेनेव यथावुत्तमसप्पायं अनेकन्तं तथारूपपच्चयेन कस्सचि कदाचि सप्पायसम्भवतो. इदं पन द्वयं एकन्तमेव असप्पायं कस्सचि कदाचिपि सप्पायाभावतोति दस्सेति. मिच्छा आजीवन्ति एतेनाति मिच्छाजीवो, अनेसनवसेन पच्चयपरियेसनपयोगो. निमित्तकम्मादीहि पवत्तो मिच्छाजीवो तथा, एतेन एकवीसतिविधं अनेसनपयोगमाह. वुत्तञ्हि सुत्तनिपातट्ठकथायं खुद्दकपाठट्ठकथायञ्च मेत्तसुत्तवण्णनायं –
‘‘यो इमस्मिं सासने पब्बजित्वा अत्तानं न सम्मा पयोजेति, खण्डसीलो होति, एकवीसतिविधं अनेसनं निस्साय जीविकं कप्पेति. सेय्यथिदं? वेळुदानं, पत्तदानं, पुप्फ, फल, दन्तकट्ठ, मुखोदक, सिनान, चुण्ण, मत्तिकादानं, चाटुकम्यतं, मुग्गसूप्यतं, पारिभटुतं, जङ्घपेसनिकं, वेज्जकम्मं, दूतकम्मं, पहिणगमनं, पिण्डपटिपिण्डं, दानानुप्पदानं, वत्थुविज्जं, नक्खत्तविज्जं, अङ्गविज्ज’’न्ति.
अभिधम्मटीकाकारेन पन आचरियानन्दत्थेरेन एवं वुत्तं –
‘‘एकवीसति अनेसना नाम वेज्जकम्मं करोति, दूतकम्मं करोति, पहिणकम्मं करोति, गण्डं फालेति, अरुमक्खनं देति, उद्धंविरेचनं देति, अधोविरेचनं देति, नत्थुतेलं पचति, वणतेलं पचति, वेळुदानं देति, पत्त, पुप्फ, फल, सिनान, दन्तकट्ठ, मुखोदक, चुण्ण, मत्तिकादानं देति, चाटुकम्मं करोति, मुग्गसूपियं, पारिभटुं, जङ्घपेसनिकं द्वावीसतिमं दूतकम्मेन सदिसं, तस्मा एकवीसती’’ति (ध. स. मूलटी. १५०-५१).
अट्ठकथावचनञ्चेत्थ ब्रह्मजालादिसुत्तन्तनयेन वुत्तं, टीकावचनं पन खुद्दकवत्थुविभङ्गादिअभिधम्मनयेन, अतो चेत्थ केसञ्चि विसमताति वदन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. अपिच ‘‘निमित्तकम्मादी’’ति इमिना निमित्तोभासपरिकथायो वुत्ता. ‘‘मिच्छाजीवो’’ति पन यथावुत्तपयोगो, तस्मा निमित्तकम्मञ्च मिच्छाजीवो च, तब्बसेन उप्पन्नं असप्पायं सीलविनासनेन अनत्थावहत्ताति अत्थो. समाहारद्वन्देपि हि कत्थचि पुल्लिङ्गपयोगो दिस्सति यथा ‘‘चित्तुप्पादो’’ति. अतिरुचिये रागादयो, अतिअरुचिये च दोसादयोति आह ‘‘अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’’ति. तन्ति तदुभयं. कम्मट्ठानाविजहनवसेनाति वक्खमानकम्मट्ठानस्स अविजहनवसेन.
‘‘अब्भन्तरे अत्ता नामा’’तिआदिना सङ्खेपतो असम्मोहसम्पजञ्ञं दस्सेत्वा ‘‘तत्थ चीवरम्पि अचेतन’’न्तिआदिना चीवरस्स विय ‘‘कायोपि अचेतनो’’ति कायस्स अत्तसुञ्ञताविभावनेन तमत्थं परिदीपेन्तो ‘‘तस्मा नेव सुन्दरं चीवरं लभित्वा’’तिआदिना वुत्तस्स इतरीतरसन्तोसस्स कारणं विभावेतीति दट्ठब्बं. एवञ्हि सम्बन्धो वत्तब्बो – असम्मोहसम्पजञ्ञं दस्सेन्तो ‘‘अब्भन्तरे’’तिआदिमाह. अत्तसुञ्ञताविभावनेन पन तदत्थं परिदीपितुं वुत्तं ‘‘तत्थ चीवर’’न्तिआदि. इदानि अत्तसुञ्ञताविभावनस्स पयोजनभूतं इतरीतरसन्तोससङ्खातं लद्धगुणं पकासेन्तो आह ‘‘तस्मा नेव सुन्दर’’न्तिआदीति.
तत्थ अब्भन्तरेति अत्तनो सन्ताने. तत्थाति तस्मिं चीवरपारुपने. तेसु वा पारुपकत्तपारुपितब्बचीवरेसु. कायोपीति अत्तपञ्ञत्तिमत्तो कायोपि. ‘‘तस्मा’’ति अज्झाहरितब्बं, अचेतनत्ताति अत्थो. अहन्ति कम्मभूतो कायो. धातुयोति चीवरसङ्खातो बाहिरा धातुयो. धातुसमूहन्ति कायसङ्खातं अज्झत्तिकं धातुसमूहं. पोत्थकरूपपटिच्छादने धातुयो धातुसमूहं पटिच्छादेन्ति वियाति सम्बन्धो. पुसनं स्नेहसेचनं, पूरणं वा पोत्थं, लेपनखननकिरिया, तेन कतन्ति पोत्थकं, तमेव रूपं तथा, खननकम्मनिब्बत्तं दारुमत्तिकादिरूपमिधाधिप्पेतं. तस्माति अचेतनत्ता, अत्तसुञ्ञभावतो वा.
नागानं निवासो वम्मिको नागवम्मिको. चित्तीकरणट्ठानभूतो रुक्खो चेतियरुक्खो. केहिचि सक्कतस्सापि केहिचि असक्कतस्स कायस्स उपमानभावेन योग्यत्ता तेसमिध कथनं. तेहीति मालागन्धगूथमुत्तादीहि. अत्तसुञ्ञताय नागवम्मिकचेतियरुक्खादीहि विय कायसङ्खातेन अत्तना सोमनस्सं वा दोमनस्सं वा न कातब्बन्ति वुत्तं होति.
‘‘लभिस्सामि वा, नो वा’’ति पच्चवेक्खणपुब्बकेन ‘‘लभिस्सामी’’ति अत्थसम्पस्सनेनेव गहेतब्बं. एवञ्हि सात्थकसम्पजञ्ञं भवतीति आह ‘‘सहसाव अग्गहेत्वा’’तिआदि.
गरुपत्तोति अतिभारभूतो पत्तो. चत्तारो वा पञ्च वा गण्ठिका चतुपञ्चगण्ठिका यथा ‘‘द्वत्तिपत्ता (पाचि. २३२), छप्पञ्चवाचा’’ति (पाचि. ६१) अञ्ञपदभूतस्स हि वा-सद्दस्सेव अत्थो इध पधानो चतुगण्ठिकाहतो वा पञ्चगण्ठिकाहतो वा पत्तो दुब्बिसोधनीयोति विकप्पनवसेन अत्थस्स गय्हमानत्ता. आहता चतुपञ्चगण्ठिका यस्साति चतुपञ्चगण्ठिकाहतो यथा ‘‘अग्याहितो’’ति, चतुपञ्चगण्ठिकाहि वा आहतो तथा, दुब्बिसोधनीयभावस्स हेतुगब्भवचनञ्चेतं. कामञ्चऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदे (पारा. ६१२) पञ्चगण्ठिकाहतोपि पत्तो परिभुञ्जितब्बभावेन वुत्तो, दुब्बिसोधनीयतामत्तेन पन पलिबोधकरणतो इध असप्पायोति दट्ठब्बं. दुद्धोतपत्तोति अगण्ठिकाहतम्पि पकतियाव दुब्बिसोधनीयपत्तं सन्धायाह. ‘‘तं धोवन्तस्सेवा’’तिआदि तदुभयस्सापि असप्पायभावे कारणं. ‘‘मणिवण्णपत्तो पन लोभनीयो’’ति इमिना किञ्चापि सो विनयपरियायेन कप्पियो, सुत्तन्तपरियायेन पन अन्तरायकरणतो असप्पायोति दस्सेति. ‘‘पत्तं भमं आरोपेत्वा मज्जित्वा पचन्ति ‘मणिवण्णं करिस्सामा’ति, न वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. १.पाळिमुत्तकविनिच्छयो) हि विनयट्ठकथासु पचनकिरियामत्तमेव पटिक्खित्तं. तथा हि वदन्ति ‘‘मणिवण्णं पन पत्तं अञ्ञेन कतं लभित्वा परिभुञ्जितुं वट्टती’’ति (सारत्थ. टी. २.८५) ‘‘तादिसञ्हि अरञ्ञे एककस्स निवासन्तरायकर’’न्तिआदिना चीवरे वुत्तनयेन ‘‘निमित्तकम्मादिवसेन लद्धो पन एकन्तअकप्पियो सीलविनासनेन अनत्थावहत्ता’’तिआदिना अम्हेहि वुत्तनयोपि यथारहं नेतब्बो. सेवमानस्साति हेत्वन्तो गधवचनं अभिवड्ढनपरिहायनस्स.
‘‘अब्भन्तरे’’तिआदि सङ्खेपो. ‘‘तत्था’’तिआदि अत्तसुञ्ञताविभावनेन वित्थारो. सण्डासेनाति कम्मारानं अयोगहणविसेसेन. अग्गिवण्णपत्तग्गहणेति अग्गिना झापितत्ता अग्गिवण्णभूतपत्तस्स गहणे. रागादिपरिळाहजनकपत्तस्स ईदिसमेव उपमानं युत्तन्ति एवं वुत्तं.
‘‘अपिचा’’तिआदिना सङ्घाटिचीवरपत्तधारणेसु एकतो असम्मोहसम्पजञ्ञं दस्सेति. छिन्नहत्थपादे अनाथमनुस्सेति सम्बन्धो. नीलमक्खिका नाम आसाटिककारिका. गवादीनञ्हि वणेसु नीलमक्खिकाहि कता अनयब्यसनहेतुभूता अण्डका आसाटिका नाम वुच्चति. अनाथसालायन्ति अनाथानं निवाससालायं. दयालुकाति करुणाबहुला. वणमत्तचोळकानीति वणप्पमाणेन पटिच्छादनत्थाय छिन्नचोळखण्डकानि. केसञ्चीति बहूसु केसञ्चि अनाथमनुस्सानं. थूलानीति थद्धानि. तत्थाति तस्मिं पापुणने, भावलक्खणे, निमित्ते वा एतं भुम्मं. कस्माति वुत्तं ‘‘वणपटिच्छादनमत्तेनेवा’’तिआदि. चोळकेन, कपालेनाति च अत्थयोगे कम्मत्थे ततिया, करणत्थे वा. वणपटिच्छादनमत्तेनेव भेसज्जकरणमत्तेनेवाति पन विसेसनं, न पन मण्डनानुभवनादिप्पकारेन अत्थोति. सङ्खारदुक्खतादीहि निच्चातुरस्स कायस्स परिभोगभूतानं पत्तचीवरानं एदिसमेव उपमानमुपपन्नन्ति तथा वचनं दट्ठब्बं. सुखुमत्तसल्लक्खणेन उत्तमस्स सम्पजानस्स करणसीलत्ता, पुरिमेहि च सम्पजानकारीहि उत्तमत्ता उत्तमसम्पजानकारी.
असनादिकिरियाय कम्मविसेसयोगतो असितादिपदेहेव कम्मविसेससहितो किरियाविसेसो विञ्ञायतीति वुत्तं ‘‘असितेति पिण्डपातभोजने’’तिआदि. अट्ठविधोपि अत्थोति अट्ठप्पकारोपि पयोजनविसेसो.
तत्थ पिण्डपातभोजनादीसु अत्थो नाम इमिना महासिवत्थेरवादवसेन ‘‘इमस्स कायस्स ठितिया’’तिआदिना (सं. नि. ४.१२०; अ. नि. ६.५८; ८.९; ध. स. १३५५; महानि. २०६) सुत्ते वुत्तं अट्ठविधम्पि पयोजनं दस्सेति. महासिवत्थेरो (ध. स. १.१३५५) हि ‘‘हेट्ठा चत्तारि अङ्गानि पटिक्खेपो नाम, उपरि पन अट्ठङ्गानि पयोजनवसेन समोधानेतब्बानी’’ति वदति. तत्थ ‘‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया’’ति एकमङ्गं, ‘‘यापनाया’’ति एकं, ‘‘विहिंसूपरतिया’’ति एकं, ‘‘ब्रह्मचरियानुग्गहाया’’ति एकं, ‘‘इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामी’’ति एकं, ‘‘नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामी’’ति एकं, ‘‘यात्रा च मे भविस्सती’’ति एकं, ‘‘अनवज्जता चा’’ति एकं, फासुविहारो पन भोजनानिसंसमत्तन्ति एवं अट्ठ अङ्गानि पयोजनवसेन समोधानेतब्बानि. अञ्ञथा पन ‘‘नेव दवाया’’ति एकमङ्गं, ‘‘न मदाया’’ति एकं, ‘‘न मण्डनाया’’ति एकं, ‘‘न विभूसनाया’’ति एकं, ‘‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाया’’ति एकं, ‘‘विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाया’’ति एकं, ‘‘इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि, नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामी’’ति एकं, ‘‘यात्रा च मे भविस्सती’’ति एकं, ‘‘अनवज्जता च फासुविहारो चा’’ति पन भोजनानिसंसमत्तन्ति वुत्तानि अट्ठङ्गानि इधानधिप्पेतानि. कस्माति चे? पयोजनानमेव अभावतो, तेसमेव च इध अत्थसद्देन वुत्तत्ता. ननु च ‘‘नेवदवायातिआदिना नयेन वुत्तो’’ति मरियादवचनेन दुतियनयस्सेव इधाधिप्पेतभावो विञ्ञायतीति? न, ‘‘नेव दवाया’’तिआदिना पटिक्खेपङ्गदस्सनमुखेन पच्चवेक्खणपाळिया देसितत्ता, यथादेसिततन्तिक्कमस्सेव मरियादभावेन दस्सनतो. पाठक्कमेनेव हि ‘‘नेव दवायातिआदिना नयेना’’ति वुत्तं, न अत्थक्कमेन, तेन पन ‘‘इमस्स कायस्स ठितियातिआदिना नयेना’’ति वत्तब्बन्ति.
तिधा देन्ते द्विधा गाहं सन्धाय ‘‘पटिग्गहणं नामा’’ति वुत्तं, भोजनादिगहणत्थाय हत्थओतारणं भुञ्जनादिअत्थाय आलोपकरणन्तिआदिना अनुक्कमेन भुञ्जनादिपयोगो वायोधातुवसेनेव विभावितो. वायोधातुविप्फारेनेवाति एत्थ एव-सद्देन निवत्तेतब्बं दस्सेति ‘‘न कोची’’तिआदिना. कुञ्चिका नाम अवापुरणं, यं ‘‘ताळो’’तिपि वदन्ति. यन्तकेनाति चक्कयन्तकेन. यतति उग्घाटननिग्घाटनउक्खिपननिक्खिपनादीसु वायमति एतेनाति हि यन्तकं. सञ्चुण्णकरणं मुसलकिच्चं. अन्तोकत्वा पतिट्ठापनं उदुक्खलकिच्चं. आलोळितविलोळितवसेन परिवत्तनं हत्थकिच्चं. इतीति एवं. तत्थाति हत्थकिच्चसाधने, भावलक्खणे, निमित्ते वा भुम्मं. तनुकखेळोति पसन्नखेळो. बहलखेळोति आविलखेळो. जिव्हासङ्खातेन हत्थेन आलोळितविलोळितवसेन इतो चितो च परिवत्तकं जिव्हाहत्थपरिवत्तकं. कटच्छु, दब्बीति कत्थचि परियायवचनं. ‘‘पुमे कटच्छु दब्बित्थी’’ति हि वुत्तं. इध पन येन भोजनादीनि अन्तोकत्वा गण्हाति, सो कटच्छु, याय पन तेसमुद्धरणादीनि करोति, सा दब्बीति वेदितब्बं. पलालसन्थारन्ति पतिट्ठानभूतं पलालादिसन्थारं. निदस्सनमत्तञ्हेतं. धारेन्तोति पतिट्ठानभावेन सम्पटिच्छन्तो. पथवीसन्धारकजलस्स तंसन्धारकवायुना विय परिभुत्ताहारस्स वायोधातुनाव आमासये अवट्ठानन्ति दस्सेति ‘‘वायोधातुवसेनेव तिट्ठती’’ति इमिना. तथा परिभुत्तञ्हि आहारं वायोधातु हेट्ठा च तिरियञ्च घनं परिवटुमं कत्वा याव पक्का सन्निरुज्झनवसेन आमासये पतिट्ठितं करोतीति. उद्धनं नाम यत्थ उक्खलियादीनि पतिट्ठापेत्वा पचन्ति, या ‘‘चुल्ली’’तिपि वुच्चति. रस्सदण्डो दण्डको. पतोदो यट्ठि. इतीति वुत्तप्पकारमतिदिसति. वुत्तप्पकारस्सेव हि धातुवसेन विभावना. तत्थ अतिहरतीति याव मुखा अभिहरति. वीतिहरतीति ततो कुच्छियं विमिस्सं करोन्तो हरती’’ति (दी. नि. टी. १.२१४) आचरियधम्मपालत्थेरो, आचरियानन्दत्थेरो पन ‘‘ततो याव कुच्छि, ताव हरती’’ति (विभ. मूलटी. ५२३) आह. तदुभयम्पि अत्थतो एकमेव उभयत्थापि कुच्छिसम्बन्धमत्तं हरणस्सेव अधिप्पेतत्ता.
अपिच अतिहरतीति मुखद्वारं अतिक्कामेन्तो हरति. वीतिहरतीति कुच्छिगतं पस्सतो हरति. धारेतीति आमासये पतिट्ठितं करोति. परिवत्तेतीति अपरापरं परिवत्तनं करोति. सञ्चुण्णेतीति मुसलेन विय सञ्चुण्णनं करोति. विसोसेतीति विसोसनं नातिसुक्खं करोति. नीहरतीति कुच्छितो बहि निद्धारेति. पथवीधातुकिच्चेसुपि यथावुत्तोयेव अत्थो. तानि पन आहारस्स धारणपरिवत्तनसञ्चुण्णनविसोसनानि पथवीसहिता एव वायोधातु कातुं सक्कोति, न केवला, तस्मा तानि पथवीधातुयापि किच्चभावेन वुत्तानि. सिनेहेतीति तेमेति. अल्लत्तञ्च अनुपालेतीति यथा वायोधातुआदीहि अतिविय सोसनं न होति, तथा अल्लभावञ्च नातिअल्लताकरणवसेन अनुपालेति. अञ्जसोति आहारस्स पविसनपरिवत्तननिक्खमनादीनं मग्गो. विञ्ञाणधातूति मनोविञ्ञाणधातु परियेसनज्झोहरणादिविजाननस्स अधिप्पेतत्ता. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं परियेसनज्झोहरणादिकिच्चे. तंतंविजाननस्स पच्चयभूतो तंनिप्फादकोयेव पयोगो सम्मापयोगो नाम. येन हि पयोगेन परियेसनादि निप्फज्जति,. सो तब्बिसयविजाननम्पि निप्फादेति नाम तदविनाभावतो. तमन्वाय आगम्माति अत्थो. आभुजतीति परियेसनवसेन, अज्झाहरणजिण्णाजिण्णतादिपटिसंवेदनवसेन च तानि परियेसनज्झोहरणजिण्णाजिण्णतादीनि आवज्जेति विजानाति. आवज्जनपुब्बकत्ता विजाननस्स विजाननम्पेत्थ गहितन्ति वेदितब्बं. अथ वा सम्मापयोगो नाम सम्मापटिपत्ति. तमन्वाय आगम्म. ‘‘अब्भन्तरे अत्ता नाम कोचि भुञ्जनको नत्थी’’तिआदिना आभुजति समन्नाहरति, विजानातीति अत्थो. आभोगपुब्बको हि सब्बो विञ्ञाणब्यापारोति ‘‘आभुजति’’च्चेव वुत्तं.
गमनतोति भिक्खाचारवसेन गोचरगामं उद्दिस्स गमनतो. पच्चागमनम्पि गमनसभावत्ता इमिनाव सङ्गहितं. परियेसनतोति गोचरगामे भिक्खाय आहिण्डनतो. परियेसनसभावत्ता इमिनाव पटिक्कमनसालादिउपसङ्कमनम्पि सङ्गहितं. परिभोगतोति दन्तमुसलेहि सञ्चुण्णेत्वा जिव्हाय सम्परिवत्तनक्खणेयेव अन्तरहितवण्णगन्धसङ्खारविसेसं सुवानदोणियं सुवानवमथु विय परमजेगुच्छं आहारं परिभुञ्जनतो. आसयतोति एवं परिभुत्तस्स आहारस्स पित्तसेम्हपुब्बलोहितासयभावूपगमनेन परमजिगुच्छनहेतुभूततो आमासयस्स उपरि पतिट्ठानकपित्तादिचतुब्बिधासयतो. आसयति एकज्झं पवत्तमानोपि कम्मबलववत्थितो हुत्वा मरियादवसेन अञ्ञमञ्ञं असङ्करतो तिट्ठति पवत्तति एत्थाति हि आसयो, आमासयस्स उपरि पतिट्ठानको पित्तादि चतुब्बिधासयो. मरियादत्थो हि अयमाकारो. निधानतोति आमासयतो. निधेति यथाभुत्तो आहारो निचितो हुत्वा तिट्ठति एत्थाति हि आमासयो ‘‘निधान’’न्ति वुच्चति. अपरिपक्कतोति भुत्ताहारपरिपाचनेन गहणीसङ्खातेन कम्मजतेजसा अपरिपाकतो. परिपक्कतोति यथावुत्तकम्मजतेजसाव परिपाकतो. फलतोति निप्फत्तितो, सम्मापरिपच्चमानस्स, असम्मापरिपच्चमानस्स च भुत्ताहारस्स यथाक्कमं केसादिकुणपदद्दुआदिरोगाभिनिप्फत्तिसङ्खातपयोजनतोति वा अत्थो. ‘‘इदमस्स फल’’न्ति हि वुत्तं. निस्सन्दनतोति अक्खिकण्णादीसु अनेकद्वारेसु इतो चितो च विस्सन्दनतो. वुत्तञ्हि –
‘‘अन्नं पानं खादनीयं, भोजनञ्च महारहं;
एकद्वारेन पविसित्वा, नवद्वारेहि सन्दती’’ति. (विसुद्धि. १.३०३);
सम्मक्खनतोति हत्थओट्ठादिअङ्गेसु नवसु द्वारेसु परिभोगकाले, परिभुत्तकाले च यथारहं सब्बसो मक्खनतो. सब्बत्थ आहारे पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बाति सह पाठसेसेन योजना. तंतंकिरियानिप्फत्तिपटिपाटिवसेन चायं ‘‘गमनतो’’तिआदिका अनुपुब्बी ठपिता. सम्मक्खनं पन परिभोगादीसु लब्भमानम्पि निस्सन्दवसेन विसेसतो पटिक्कूलन्ति सब्बपच्छा ठपितन्ति दट्ठब्बं.
पत्तकालेति युत्तकाले, यथावुत्तेन वा तेजेन परिपच्चनतो उच्चारपस्सावभावं पत्तकाले. वेगसन्धारणेन उप्पन्नपरिळाहत्ता सकलसरीरतो सेदा मुच्चन्ति. ततोयेव अक्खीनि परिब्भमन्ति, चित्तञ्च एकग्गं न होति. अञ्ञे च सूलभगन्दरादयो रोगा उप्पज्जन्ति. सब्बं तन्ति सेदमुच्चनादिकं.
अट्ठानेति मनुस्सामनुस्सपरिग्गहिते खेत्तदेवायतनादिके अयुत्तट्ठाने. तादिसे हि करोन्तं कुद्धा मनुस्सा, अमनुस्सा वा जीवितक्खयम्पि पापेन्ति. आपत्तीति पन भिक्खुभिक्खुनीनं यथारहं दुक्कटपाचित्तिया. पतिरूपे ठानेति वुत्तविपरीते ठाने. सब्बं तन्ति आपत्तिआदिकं.
निक्खमापेता अत्ता नाम अत्थि, तस्स कामताय निक्खमनन्ति बालमञ्ञनं निवत्तेतुं ‘‘अकामताया’’ति वुत्तं, अत्तनो अनिच्छाय अपयोगेन वायोधातुविप्फारेनेव निक्खमतीति वुत्तं होति. सन्निचिताति समुच्चयेन ठिता. वायुवेगसमुप्पीळिताति वायोधातुया वेगेन समन्ततो अवपीळिता, निक्खमनस्स चेतं हेतुवचनं. ‘‘सन्निचिता उच्चारपस्सावा’’ति वत्वा ‘‘सो पनायं उच्चारपस्सावो’’ति पुन वचनं समाहारद्वन्देपि पुल्लिङ्गपयोगस्स सम्भवतादस्सनत्थं. एकत्तमेव हि तस्स नियतलक्खणन्ति. अत्तना निरपेक्खं निस्सट्ठत्ता नेव अत्तनो अत्थाय सन्तकं वा होति, कस्सचिपि दीयनवसेन अनिस्सज्जितत्ता, जिगुच्छनीयत्ता च न परस्सपीति अत्थो. सरीरनिस्सन्दोवाति सरीरतो विस्सन्दनमेव निक्खमनमत्तं. सरीरे सति सो होति, नासतीति सरीरस्स आनिसंसमत्तन्तिपि वदन्ति. तदयुत्तमेव निदस्सनेन विसमभावतो. तत्थ हि ‘‘पटिजग्गनमत्तमेवा’’ति वुत्तं, पटिसोधनमत्तं एवाति चस्स अत्थो. वेळुनाळिआदिउदकभाजनं उदकतुम्बो. तन्ति छड्डितउदकं.
‘‘गतेति गमने’’ति पुब्बे अभिक्कमपटिक्कमगहणेन गमनेपि पुरतो, पच्छतो च कायस्स अतिहरणं वुत्तन्ति इध गमनमेव गहित’’न्ति (विभ. मूलटी. ५२५) आचरियानन्दत्थेरेन वुत्तं, तं केचिवादो नाम आचरियधम्मपालत्थेरेन कतं. कस्माति चे? गमने पवत्तस्स पुरतो, पच्छतो च कायातिहरणस्स तदविनाभावतो पदवीतिहारनियमिताय गमनकिरियाय एव सङ्गहितत्ता, विभङ्गट्ठकथादीहि (अभि. अट्ठ. २.५२३) च विरोधनतो. वुत्तञ्हि तत्थ गमनस्स उभयत्थ समवरोधत्तं, भेदत्तञ्च –
‘‘एत्थ च एको इरियापथो द्वीसु ठानेसु आगतो. सो हेट्ठा ‘अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते’ति एत्थ भिक्खाचारगामं गच्छतो च आगच्छतो च अद्धानगमनवसेन कथितो. ‘गते ठिते निसिन्ने’ति एत्थ विहारे चुण्णिकपादुद्धारइरियापथवसेन कथितोति वेदितब्बो’’ति.
‘‘गते’’तिआदीसु अवत्थाभेदेन किरियाभेदोयेव, न पन अत्थभेदोति दस्सेतुं ‘‘गच्छन्तो वा’’तिआदि वुत्तं. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. तत्थ सुत्तेति दीघनिकाये, मज्झिमनिकाये च सङ्गीते सतिपट्ठानसुत्ते (दी. नि. २.३७२; म. नि. १.१०५) अद्धानइरियापथाति चिरपवत्तका दीघकालिका इरियापथा अद्धानसद्दस्स चिरकालवचनतो ‘‘अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिक’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.१८४; ३.१७७; पारा. २१) विय, अद्धानगमनपवत्तका वा दीघमग्गिका इरियापथा. अद्धानसद्दो हि दीघमग्गपरियायो ‘‘अद्धानगमनसमयो’’तिआदीसु (पाचि. २१३, २१७) विय. मज्झिमाति भिक्खाचारादिवसेन पवत्ता नातिचिरकालिका, नातिदीघमग्गिका वा इरियापथा. चुण्णियइरियापथाति विहारे, अञ्ञत्थ वा इतो चितो च परिवत्तनादिवसेन पवत्ता अप्पमत्तकभावेन चुण्णविचुण्णियभूता इरियापथा. अप्पमत्तकम्पि हि ‘‘चुण्णविचुण्ण’’न्ति लोके वदन्ति. ‘‘खुद्दकचुण्णिकइरियापथा’’तिपि पाठो, खुद्दका हुत्वा वुत्तनयेन चुण्णिका इरियापथाति अत्थो. तस्माति एवं अवत्थाभेदेन इरियापथभेदमत्तस्स कथनतो. तेसुपीति ‘‘गते ठिते’’तिआदीसुपि. वुत्तनयेनाति ‘‘अभिक्कन्ते’’तिआदीसु वुत्तनयेन.
अपरभागेति गमनइरियापथतो अपरभागे. ठितोति ठितइरियापथसम्पन्नो. एत्थेवाति चङ्कमनेयेव. एवं सब्बत्थ यथारहं.
गमनठाननिसज्जानं विय निसीदनसयनस्स कमवचनमयुत्तं येभुय्येन तथा कमाभावतोति ‘‘उट्ठाय’’ मिच्चेव वुत्तं.
जागरितसद्दसन्निधानतो चेत्थ भवङ्गोतरणवसेन निद्दोक्कमनमेव सयनं, न पन पिट्ठिपसारणमत्तन्ति दस्सेति ‘‘किरियामयपवत्तान’’न्तिआदिना. दिवासेय्यसिक्खापदे (पारा. ७७) विय पिट्ठिपसारणस्सापि सयनइरियापथभावेन एकलक्खणत्ता एत्थावरोधनं दट्ठब्बं. करणं किरिया, कायादिकिच्चं, तं निब्बत्तेन्तीति किरियामयानि तद्धितसद्दानमनेकत्थवुत्तितो. अथ वा आवज्जनद्वयकिच्चं किरिया, ताय पकतानि, निब्बत्तानि वा किरियामयानि. आवज्जनवसेन हि भवङ्गुपच्छेदे सति वीथिचित्तानि उप्पज्जन्तीति. अपरापरुप्पत्तिया नानप्पकारतो वत्तन्ति परिवत्तन्तीति पवत्तानि. कत्थचि पन ‘‘चित्तान’’न्ति पाठो, सो अभिधम्मट्ठकथादीहि, (विभ. अट्ठ. ५२३) तट्टीकाहि च विरुद्धत्ता न पोराणपाठोति वेदितब्बो. किरियामयानि एव पवत्तानि तथा, जवनं, सब्बम्पि वा छद्वारिकवीथिचित्तं. तेनाह अभिधम्मटीकायं (विभ. मूलटी. ५२५) ‘‘कायादिकिरियामयत्ता, आवज्जनकिरियासमुट्ठितत्ता च जवनं, सब्बम्पि वा छद्वारप्पवत्तं किरियामयपवत्तं नामा’’ति. अप्पवत्तन्ति निद्दोक्कमनकाले अनुप्पज्जनं सुत्तं नामाति अत्थो गहेतब्बो. नेय्यत्थवचनञ्हि इदं, इतरथा छद्वारिकचित्तानं पुरेचरानुचरवसेन उप्पज्जन्तानं सब्बेसम्पि द्वारविमुत्तचित्तानं पवत्तं सुत्तं नाम सिया, एवञ्च कत्वा निद्दोक्कमनकालतो अञ्ञस्मिं काले उप्पज्जन्तानं द्वारविमुत्तचित्तानम्पि पवत्तं जागरिते सङ्गय्हतीति वेदितब्बं.
चित्तस्स पयोगकारणभूते ओट्ठादिके पटिच्च यथासकं ठाने सद्दो जायतीति आह ‘‘ओट्ठे च पटिच्चा’’तिआदि. किञ्चापि सद्दो यथाठानं जायति, ओट्ठालनादिना पन पयोगेनेव जायति, न विना तेन पयोगेनाति अधिप्पायो. केचि पन वदन्ति ‘‘ओट्ठे चातिआदि सद्दुप्पत्तिट्ठाननिदस्सन’’न्ति, तदयुत्तमेव तथा अवचनतो. न हि ‘‘ओट्ठे च पटिच्चा’’तिआदिना ससमुच्चयेन कम्मवचनेन ठानवचनं सम्भवतीति. तदनुरूपन्ति तस्स सद्दस्स अनुरूपं. भासनस्स पटिसञ्चिक्खनविरोधतो तुण्हीभावपक्खे ‘‘अपरभागे भासितो इति पटिसञ्चिक्खती’’ति न वुत्तं, तेन च विञ्ञायति ‘‘तुण्हीभूतोव पटिसञ्चिक्खतीति अत्थो’’ति.
भासनतुण्हीभावानं सभावतो भेदे सति अयं विभागो युत्तो सिया, नासतीति अनुयोगेनाह ‘‘उपादारूपपवत्तियञ्ही’’तिआदि. उपादारूपस्स सद्दायतनस्स पवत्ति तथा, सद्दायतनस्स पवत्तनं भासनं, अप्पवत्तनं तुण्हीति वुत्तं होति.
यस्मा पन महासिवत्थेरवादे अनन्तरे अनन्तरे इरियापथे पवत्तरूपारूपधम्मानं तत्थ तत्थेव निरोधदस्सनवसेन सम्पजानकारिता गहिता, तस्मा तं महासतिपट्ठानसुत्ते (दी. नि. २.३७६; म. नि. १.१०९) आगतअसम्मोहसम्पजञ्ञविपस्सनावारवसेन वेदितब्बं, न चतुब्बिधसम्पजञ्ञविभागवसेन, अतो तत्थेव तमधिप्पेतं, न इधाति दस्सेन्तो ‘‘तयिद’’न्तिआदिमाह. असम्मोहसङ्खातं धुरं जेट्ठकं यस्स वचनस्साति असम्मोहधुरं, महासतिपट्ठानसुत्तेयेव तस्स वचनस्स अधिप्पेतभावस्स हेतुगब्भमिदं वचनं. यस्मा पनेत्थ सब्बम्पि चतुब्बिधं सम्पजञ्ञं लब्भति यावदेव सामञ्ञफलविसेसदस्सनपधानत्ता इमिस्सा देसनाय, तस्मा तं इध अधिप्पेतन्ति दस्सेतुं ‘‘इमस्मिं पना’’तिआदि वुत्तं. वुत्तनयेनेवाति अभिक्कन्तादीसु वुत्तनयेनेव. ननु ‘‘सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो’’ति एतस्स उद्देसस्सायं निद्देसो, अथ कस्मा सम्पजञ्ञवसेनेव वित्थारो कतोति चोदनं सोधेन्तो ‘‘सम्पजानकारीति चा’’तिआदिमाह, सतिसम्पयुत्तस्सेव सम्पजानस्स वसेन अत्थस्स विदितब्बत्ता एवं वित्थारो कतोति वुत्तं होति. ‘‘सतिसम्पयुत्तस्सेवा’’ति च इमिना यथा सम्पजञ्ञस्स किच्चतो पधानता गहिता, एवं सतियापीति अत्थं दस्सेति, न पनेतं सतिया सम्पजञ्ञेन सह भावमत्तदस्सनं. न हि कदाचि सतिरहिता ञाणप्पवत्ति अत्थीति.
ननु च सम्पजञ्ञवसेनेवायं वित्थारो, अथ कस्मा सतिसम्पयुत्तस्स सम्पजञ्ञस्स वसेन अत्थो वेदितब्बोति चोदनम्पि सोधेति ‘‘सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतोति एतस्स हि पदस्स अयं वित्थारो’’ति इमिना. इदं वुत्तं होति – ‘‘सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो’’ति एवं एकतो उद्दिट्ठस्स अत्थस्स वित्थारत्ता उद्देसे विय निद्देसेपि तदुभयं समधुरभावेनेव गहितन्ति. इमिनापि हि सतिया सम्पजञ्ञेन समधुरतंयेव विभावेति एकतो उद्दिट्ठस्स अत्थस्स वित्थारभावदस्सनेन तदत्थस्स सिद्धत्ता. इदानि विभङ्गनयेनापि तदत्थं समत्थेतुं ‘‘विभङ्गप्पकरणे पना’’तिआदि वुत्तं. इमिनापि हि सम्पजञ्ञस्स विय सतियापेत्थ पधानतंयेव विभावेति. तत्थ एतानि पदानीति ‘‘अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते सम्पजानकारी होती’’तिआदीनि उद्देसपदानि. विभत्तानेवाति सतिया सम्पजञ्ञेन सम्पयोगमकत्वा सब्बट्ठानेसु विसुं विसुं विभत्तानियेव.
मज्झिमभाणका, पन आभिधम्मिका (विभ. अट्ठ. ५२३) च एवं वदन्ति – एको भिक्खु गच्छन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं वितक्केन्तो गच्छति, एको कम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वाव गच्छति. तथा एको तिट्ठन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं वितक्केन्तो तिट्ठति, एको कम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वाव तिट्ठति. एको निसीदन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं वितक्केन्तो निसीदति, एको कम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वाव निसीदति. एको सयन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं वितक्केन्तो सयति, एको कम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वाव सयति. एत्तकेन पन गोचरसम्पजञ्ञं न पाकटं होतीति चङ्कमनेन दीपेन्ति. यो हि भिक्खु चङ्कमं ओतरित्वा चङ्कमनकोटियं ठितो परिग्गण्हाति ‘‘पाचीनचङ्कमनकोटियं पवत्ता रूपारूपधम्मा पच्छिमचङ्कमनकोटिं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, पच्छिमचङ्कमनकोटियं पवत्तापि पाचीनचङ्कमनकोटिं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, चङ्कमनवेमज्झे पवत्ता उभो कोटियो अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, चङ्कमने पवत्ता रूपारूपधम्मा ठानं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा, ठाने पवत्ता निसज्जं, निसज्जाय पवत्ता सयनं अप्पत्वा एत्थेव निरुद्धा’’ति एवं परिग्गण्हन्तो परिग्गण्हन्तोयेव भवङ्गं ओतारेति, उट्ठहन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वाव उट्ठहति. अयं भिक्खु गतादीसु सम्पजानकारी नाम होति.
एवं पन सुत्ते कम्मट्ठानं अविभूतं होति, कम्मट्ठानं अविभूतं न कातब्बं, तस्मा यो भिक्खु याव सक्कोति, ताव चङ्कमित्वा ठत्वा निसीदित्वा सयमानो एवं परिग्गहेत्वा सयति ‘‘कायो अचेतनो, मञ्चो अचेतनो, कायो न जानाति ‘अहं मञ्चे सयितो’ति, मञ्चोपि न जानाति ‘मयि कायो सयितो’ति. अचेतनो कायो अचेतने मञ्चे सयितो’’ति. एवं परिग्गण्हन्तो परिग्गण्हन्तोयेव चित्तं भवङ्गं ओतारेति, पबुज्झन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वाव पबुज्झति, अयं सुत्ते सम्पजानकारी नाम होति.
‘‘कायादिकिरियानिप्फत्तनेन तम्मयत्ता, आवज्जनकिरियासमुट्ठितत्ता च जवनं, सब्बम्पि वा छद्वारप्पवत्तं किरियामयपवत्तं नाम, तस्मिं सति जागरितं नाम होती’’ति परिग्गण्हन्तो भिक्खु जागरिते सम्पजानकारी नाम. अपिच रत्तिन्दिवं छ कोट्ठासे कत्वा पञ्च कोट्ठासे जग्गन्तोपि जागरिते सम्पजानकारी नाम होति.
विमुत्तायतनसीसेन धम्मं देसेन्तोपि, बात्तिंस तिरच्छानकथा पहाय दसकथावत्थुनिस्सितं सप्पायकथं कथेन्तोपि भासिते सम्पजानकारी नाम.
अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु चित्तरुचियं मनसिकारं पवत्तेन्तोपि दुतियज्झानं समापन्नोपि तुण्हीभावे सम्पजानकारी नाम. दुतियञ्हि झानं वचीसङ्खारविरहतो विसेसतो तुण्हीभावो नामाति. अयम्पि नयो पुरिमनयतो विसेसनयत्ता इधापि आहरित्वा वत्तब्बो. तथा हेस अभिधम्मट्ठकथादीसु (विभ. अट्ठ. ५२३) ‘‘अयं पनेत्थ अपरोपि नयो’’ति आरभित्वा यथावुत्तनयो विभावितोति. ‘‘एवं खो महाराजा’’तिआदि यथानिद्दिट्ठस्स अत्थस्स निगमनं, तस्मा तत्थ निद्देसानुरूपं अत्थं दस्सेन्तो ‘‘एव’’न्तिआदिमाह. सतिसम्पयुत्तस्स सम्पजञ्ञस्साति हि निद्देसानुरूपं अत्थवचनं. तत्थ विनिच्छयो वुत्तोयेव. एवन्ति इमिना वुत्तप्पकारेन अभिक्कन्तपटिक्कन्तादीसु सत्तसु ठानेसु पच्चेकं चतुब्बिधेन पकारेनाति अत्थो.