अमराविक्खेपवादवण्णना

६१. न मरतीति ‘‘एवमेवा’’ति सन्निट्ठानाभावेन न उपच्छिज्जति, अनेकन्तिकायेव होतीति वुत्तं होति. परियन्तरहिताति ओसानविगता, अनिट्ठङ्गताति अत्थो. विविधोति ‘‘एवम्पि मे नो’’तिआदिना नानप्पकारो. खेपोति सकवादेन परवादानं खिपनं. को पनेसो अमराविक्खेपोति? तथापवत्तो दिट्ठिप्पधानो तादिसाय वाचाय समुट्ठापको चित्तुप्पादोयेव. अमराय दिट्ठिया, वाचाय च विक्खिपन्ति, विविधमपनेन्तीति वा अमराविक्खेपिनो, तेयेव ‘‘अमराविक्खेपिका’’तिपि युज्जति. ‘‘मच्छजाति’’ च्चेव अवत्वा ‘‘एका’’ति वदन्तो मच्छजातिविसेसो एसोति दस्सेति. इतो चितो च सन्धावति एकस्मिं सभावे अनवट्ठानतो. यथा गाहं न उपगच्छति, तथा सन्धावनतो, एतेन अमराय विक्खेपो तथा, सो वियाति अमराविक्खेपोति अत्थमाह ‘‘सा उम्मुज्जननिमुज्जनादिवसेना’’तिआदिना विक्खेपपदत्थेन उपमितत्ता. अयमेव हि अत्थो आचरियसारिपुत्तत्थेरेनापि सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. १.ततियसङ्गीतिकथावण्णना) वुत्तो. अमरा विय विक्खेपो अमराविक्खेपोति केचि. अथ वा अमरा विय विक्खिपन्तीति अमराविक्खेपिनो, तेयेव अमराविक्खेपिका.

६२. विक्खेपवादिनो उत्तरिमनुस्सधम्मे, अब्याकतधम्मे च (अकुसलधम्मेपि दी. नि. टी. १.६२) सभावभेदवसेन पटिविज्झितुं ञाणं नत्थीति कुसलाकुसलपदानं कुसलाकुसलकम्मपथवसेनेव अत्थो वुत्तो. विघातो विहेसा कायिकदुक्खं ‘‘विप्पटिसारुप्पत्तिया’’ति दोमनस्सस्स हेतुभावेन वचनतो, तेनाह ‘‘दुक्खं भवेय्या’’ति. मुसावादेति निमित्ते भुम्मवचनं, निस्सक्कत्थे वा. मुसावादहेतु, मुसावादतो वा ओत्तप्पेन चेव हिरिया चाति अत्थो. कीदिसं अमराविक्खेपमापज्जतीति आह ‘‘अपरियन्तविक्खेप’’न्ति, तेन अमरासदिसविक्खेपसङ्खातं दुतियनयं निवत्तेति. यथावुत्ते हि नयद्वये पठमनयवसेनायमत्थो दस्सितो, दुतियनयवसेन पन अमरासदिसविक्खेपं दस्सेतुं ‘‘इदं कुसलन्ति पुट्ठो’’तिआदिवचनं वक्खति.

‘‘एवन्तिपि मे नो’’ति यं तया पुट्ठं, तं एवन्तिपि मे लद्धि नो होतीति अत्थो. एवं सब्बत्थ यथारहं. अनियमितविक्खेपोति सस्सतादीसु एकस्मिम्पि पकारे अट्ठत्वा विक्खेपकरणं, परवादिना यस्मिं किस्मिञ्चि पकारे पुच्छिते तस्स पटिक्खेपविक्खेपोति वुत्तं होति. अथ वा अपरियन्तविक्खेपदस्सनंयेव अट्ठकथायं कतं ‘‘एवन्तिपि मे नोति अनियमितविक्खेपो’’तिआदिना, ‘‘इदं कुसलन्ति वा अकुसलन्ति वा पुट्ठो’’तिआदिना च. ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना हि अनियमेत्वा, नियमेत्वा च सस्सतेकच्चसस्सतुच्छेदतक्कीवादानं पटिसेधनेन तं तं वादं पटिक्खिपतेव अपरियन्तविक्खेपवादत्ता. ‘‘अमराविक्खेपिनो’’ति दस्सेत्वा अत्तना पन अनवट्ठितवादत्ता न किस्मिञ्चि पक्खे अवतिट्ठतीति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘सयं पन इदं…पे… न ब्याकरोती’’ति आह. इदानि कुसलादीनं अब्याकरणेन तदेव अनवट्ठानं विभावेति ‘‘इदं कुसलन्ति पुट्ठो’’तिआदिना. तेनेवाह ‘‘एकस्मिम्पि पक्खे न तिट्ठती’’ति. किं नो नोति ते लद्धीति नेव न होतीति तव लद्धि होति किन्ति अत्थो. नो नोतिपि मे नोति नेव न होतीतिपि मे लद्धि नो होति.

६३. अत्तनो पण्डितभावविसयानञ्ञेव रागादीनं वसेन योजनं कातुं ‘‘अजानन्तोपी’’तिआदिमाह. सहसाति अनुपधारेत्वा वेगेन. ‘‘भद्रमुखाति पण्डितानं समुदाचिण्णमालपनं, सुन्दरमुखाति अत्थो. तत्थाति तस्मिं ब्याकरणे, निमित्ते चेतं भुम्मं. छन्दरागपदानं समानत्थभावेपि विकप्पनजोतकेन वा-सद्देन योग्यत्ता गोबलीबद्दादिनयेन भिन्नत्थताव युत्ताति आह ‘‘छन्दो दुब्बलरागो,रागो बलवरागो’’ति. दोसपटिघेसुपि एसेव नयो. एत्तकम्पि नामाति एत्थ अपि-सद्दो सम्पिण्डने वत्तति, नाम-सद्दो गरहायं. न केवलं इतो उत्तरितरमेव, अथ खो एत्तकम्पि न जानामि नाम, पगेव तदुत्तरिजाननेति अत्थो. परेहि कतसक्कारसमानविसयानं पन रागादीनं वसेन अयं योजना – कुसलाकुसलं यथाभूतं अपजानन्तोपि येसमहं समवायेन कुसलमेव ‘‘कुसल’’न्ति, अकुसलमेव ‘‘अकुसल’’न्ति च ब्याकरेय्यं, तेसु तथा ब्याकरणहेतु ‘‘अहो वत रे पण्डितो’’ति सक्कारसम्मानं करोन्तेसु मम छन्दो वा रागो वा अस्साति. दोसपटिघेसुपि वुत्तविपरियायेन योजेतब्बं. ‘‘तं ममस्स उपादानं, सो ममस्स विघातो’’ति इदं अभिधम्मनयेन (ध. स. १२१९ आदयो) यथालाभवचनं यथासम्भवं योजेतब्बन्ति आह ‘‘छन्दरागद्वय’’न्तिआदि. तण्हादिट्ठियो एव हि ‘‘उपादान’’न्ति अभिधम्मे वुत्ता (ध. स. १२१९ आदयो) इदानि सुत्तन्तनयेन अविसेसयोजनं दस्सेति ‘‘उभयम्पि वा’’तिआदिना. सुत्तन्ते हि दोसोपि ‘‘उपादान’’न्ति वुत्तो ‘‘कोधुपादानविनिबन्धा विघातं आपज्जन्ती’’तिआदीसु (दी. नि. टी. १.६३) ‘‘उभयम्पी’’ति च अत्थतो वुत्तं, न सद्दतो चतुन्नम्पि सद्दानमत्थद्वयवाचकत्ता. दळ्हग्गहणन्ति अमुञ्चनग्गहणं. पटिघोपि हि आरम्मणं न मुञ्चति उपनाहादिवसेन पवत्तनतो, लोभस्सेव उपादानभावेन पाकटत्ता दोसस्सापि उपादानभावं दस्सेतुं इदं वुत्तं. विहननं विहिंसनं विबाधनं. रागोपि हि परिळाहवसेन सारद्धवुत्तिताय निस्सयं विहनति. ‘‘रागो ही’’तिआदिना रागदोसानं उपादानभावे विसेसदस्सनमुखेन तदत्थसमत्थनं. विनासेतुकामताय आरम्मणं गण्हातीति सम्बन्धो. इतीति तस्मा गहणविहननतो.

६४. पडति सभावधम्मे जानाति, यथासभावं वा गच्छतीति पण्डा, सा येसं ते पण्डिताति अत्थं दस्सेति ‘‘पण्डिच्चेना’’तिआदिना. पण्डितस्स भावो पण्डिच्चं, पञ्ञा. येन हि धम्मेन पवत्तिनिमित्तभूतेन युत्तो ‘‘पण्डितो’’ति वुच्चति, सोयेव धम्मो पण्डिच्चं. तेन सुतचिन्तामयपञ्ञा वुत्ता तासमेव विसयभावतो. समापत्तिलाभिनो हि भावनामयपञ्ञा. ‘‘निपुणा’’ति इमिना पन कम्मनिब्बत्तं पटिसन्धिपञ्ञासङ्खातं साभाविकञाणं वुत्तन्ति आह ‘‘सण्हसुखुमबुद्धिनो’’ति. अत्थन्तरन्ति अत्थनानत्तं, अत्थमेव वा. ‘‘विञ्ञातपरप्पवादा’’ति एतेन कत-सद्दस्स किरियासामञ्ञवाचकत्ता ‘‘कतविज्जो’’तिआदीसु विय कत-सद्दो ञाणानुयुत्ततं वदतीति दस्सेति. ‘‘कतवादपरिचया’’ति एतेन पन ‘‘कतसिप्पो’’तिआदीसु विय समुदाचिण्णवादतं. उभिन्नमन्तरा पन समुच्चयद्वयेन सामञ्ञनिद्देसं, एकसेसं वाति दट्ठब्बं. वालवेधीनं रूपं सभावो विय रूपमेतेसन्ति वालवेधिरूपाति आह ‘‘वालवेधिधनुग्गहसदिसा’’ति. सतधा भिन्नस्स वालग्गस्स अंसुकोटिवेधकधनुग्गहसदिसाति अत्थो. तादिसोयेव हि ‘‘वालवेधी’’ति अधिप्पेतो. मञ्ञे-सद्दो उपमाजोतकोति वुत्तं ‘‘भिन्दन्ता विया’’ति. पञ्ञागतेनाति पञ्ञापभेदेन, पञ्ञाय एव वा. समनुयुञ्जना लद्धिया पुच्छा. समनुगाहना तंकारणस्साति दस्सेति ‘‘किं कुसल’’न्तिआदिना. समनुभासनापि ओवादवसेन समनुयुञ्जनायेवाति आह ‘‘समनुयुञ्जेय्यु’’न्ति. ‘‘न सम्पायेय्य’’न्ति एत्थ द-कारस्स य-कारादेसतं, एय्य-सद्दस्स च सामत्थियत्थतं दस्सेतुं ‘‘न सम्पादेय्य’’न्तिआदि वुत्तं.

६५-६६. मन्दा अतिक्खा पञ्ञा यस्साति मन्दपञ्ञो, तेनाह ‘‘अपञ्ञस्सेवेतं नाम’’न्ति. ‘‘मोहमूहो’’ति वत्तब्बे ह-कारलोपेन ‘‘मोमूहो’’ति वुत्तं, तञ्च अतिसयत्थदीपकं परियायद्वयस्स अतिरेकत्थभावतोति यथा ‘‘पदट्ठान’’न्ति वुत्तं ‘‘अतिसम्मूळ्हो’’ति. सिद्धे हि सति पुनारम्भो नियमाय वा होति, अत्थन्तरविञ्ञापनाय वा. यथा पुब्बे कम्मुना आगतो, तथा इधापीति तथागतो, सत्तो. एत्थ च कामं पुरिमानम्पि तिण्णं कुसलादिधम्मसभावानवबोधतो अत्थेव मन्दभावो, तेसं पन अत्तनो कुसलादिधम्मानवबोधस्स अवबोधनतो विसेसो अत्थीति. पच्छिमोयेव तदभावतो मन्दमोमूहभावेन वुत्तो. ननु च पच्छिमस्सापि अत्तनो धम्मानवबोधस्स अवबोधो अत्थियेव ‘‘अत्थि परो लोको’ति इति चे मे अस्स, ‘अत्थि परो लोको’ति इति ते नं ब्याकरेय्यं, एवन्तिपि मे नो’’तिआदिवचनतोति? किञ्चापि अत्थि, न पन तस्स पुरिमानं विय अपरिञ्ञातधम्मब्याकरणनिमित्तमुसावादादिभायनजिगुच्छनाकारो अत्थि, अथ खो महामूळ्होयेवाति तथावेस वुत्तो. अथ वा ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना पुच्छाय विक्खेपकरणत्थं ‘‘अत्थि परो लोको’’ति इति चे मं पुच्छसीति पुच्छाठपनमेव तेन दस्सीयति, न अत्तनो धम्मानवबोधावबोधोति अयमेव विसेसेन ‘‘मन्दो मोमूहो’’ति वुत्तो. तेनेव हि तथावादीनं सञ्चयं बेलट्ठपुत्तं आरब्भ ‘‘अयञ्च इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’ति (दी. नि. १.१८१) वुत्तं. तत्थ ‘‘अत्थि परो लोको’’ति सस्सतदस्सनवसेन, सम्मादिट्ठिवसेन वा पुच्छा. यदि हि दिट्ठिगतिको सस्सतदस्सनवसेन पुच्छेय्य, यदि च सम्मादिट्ठिको सम्मादस्सनवसेनाति द्विधापि अत्थो वट्टति. ‘‘नत्थि परो लोको’’ति नत्थिकदस्सनवसेन, सम्मादिट्ठिवसेन वा, ‘‘अत्थि च नत्थि च परो लोको’’ति उच्छेददस्सनवसेन, सम्मादिट्ठिवसेन वा, ‘‘नेवत्थि न नत्थि परो लोको’’ति वुत्तपकारत्तयपटिक्खेपे सति पकारन्तरस्स असम्भवतो अत्थितानत्थिताहि न वत्तब्बाकारो परो लोकोति विक्खेपञ्ञेव पुरक्खारेन, सम्मादिट्ठिवसेन वा पुच्छा. सेसचतुक्कत्तयेपि वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. पुञ्ञसङ्खारत्तिको विय हि कायसङ्खारत्तिकेन पुरिमचतुक्कसङ्गहितो एव अत्थो सेसचतुक्कत्तयेन सत्तपरामासपुञ्ञादिसफलताचोदनानयेन (अत्तपरामासपुञ्ञादिफलताचोदनानयेन दी. नि. टी. १.६५, ६६) सङ्गहितो. एत्थ हि ततियचतुक्केन पुञ्ञादिकम्मसफलताय, सेसचतुक्कत्तयेन च सत्तपरामासताय चोदनानयो वुत्तोति दट्ठब्बं.

अमराविक्खेपिको पन सस्सतादीनं अत्तनो अरुच्चनताय सब्बत्थ ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना विक्खेपञ्ञेव करोति. तत्थ ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदि तत्थ तत्थ पुच्छिताकारपटिसेधनवसेन विक्खेपाकारदस्सनं. कस्मा पन विक्खेपवादिनो पटिक्खेपोव सब्बत्थ वुत्तो. ननु विक्खेपपक्खस्स ‘‘एवमेव’’न्ति अनुजाननम्पि विक्खेपपक्खे अवट्ठानतो युत्तरूपं सियाति? न, तत्थापि तस्स सम्मूळ्हत्ता, पटिक्खेपवसेनेव च विक्खेपवादस्स पवत्तनतो. तथा हि सञ्चयो बेलट्ठपुत्तो रञ्ञा अजातसत्तुना सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं पुट्ठो परलोकत्थितादीनं पटिसेधनमुखेनेव विक्खेपं ब्याकासि.

एत्थाह – ननु चायं सब्बोपि अमराविक्खेपिको कुसलादयो धम्मे, परलोकत्थितादीनि च यथाभूतं अनवबुज्झमानो तत्थ तत्थ पञ्हं पुट्ठो पुच्छाय विक्खेपनमत्तं आपज्जति, अथ तस्स कथं दिट्ठिगतिकभावो सिया. न हि अवत्तुकामस्स विय पुच्छितत्थमजानन्तस्स विक्खेपकरणमत्तेन दिट्ठिगतिकता युत्ताति? वुच्चते – न हेव खो पुच्छाय विक्खेपकरणमत्तेन तस्स दिट्ठिगतिकता, अथ खो मिच्छाभिनिवेसवसेन. सस्सताभिनिवेसवसेन हि मिच्छाभिनिविट्ठोयेव पुग्गलो मन्दबुद्धिताय कुसलादिधम्मे, परलोकत्थितादीनि च याथावतो अप्पटिबुज्झमानो अत्तना अविञ्ञातस्स अत्थस्स परं विञ्ञापेतुमसक्कुणेय्यताय मुसावादभयेन च विक्खेपमापज्जतीति. तथा हि वक्खति ‘‘यासं सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.९७, ९८) अथ वा पुञ्ञपापानं, तब्बिपाकानञ्च अनवबोधेन, असद्दहनेन च तब्बिसयाय पुच्छाय विक्खेपकरणमेव सुन्दरन्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अभिनिविसन्तस्स उप्पन्ना विसुंयेवेसा एका दिट्ठि सत्तभङ्गदिट्ठि वियाति दट्ठब्बं. तथा च वुत्तं ‘‘परियन्तरहिता दिट्ठिगतिकस्स दिट्ठि चेव वाचा’’ चाति (दी. नि. अट्ठ. १.६१). यं पनेतं वुत्तं ‘‘इमेपि चत्तारो पुब्बे पवत्तधम्मानुसारेनेव दिट्ठिया गहितत्ता पुब्बन्तकप्पिकेसु पविट्ठा’’ति, तदेतस्स अमराविक्खेपवादस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहवसेनेव वुत्तं. कथं पनस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहोति? उच्छेदवसेन अनभिनिवेसनतो. नत्थि हि कोचि धम्मानं यथाभूतवेदी विवादबहुलत्ता लोकस्स. ‘‘एवमेव’’न्ति पन सद्दन्तरेन धम्मनिज्झानना अनादिकालिका लोके, तस्मा सस्सतलेसस्स एत्थ लब्भनतो सस्सतदिट्ठिया एतस्स सङ्गहो दट्ठब्बो.