१. ब्रह्मजालसुत्तं
परिब्बाजककथावण्णना
१. एत्तावता च परमसण्हसुखुमगम्भीरदुद्दसानेकविधनयसमलङ्कतं ब्रह्मजालस्स साधारणतो बाहिरनिदानं दस्सेत्वा इदानि अब्भन्तरनिदानं संवण्णेन्तो अत्थाधिगमस्स सुनिक्खित्तपदमूलकत्ता, सुनिक्खित्तपदभावस्स च ‘‘इदमेव’’न्ति सभावविभावनेन पदविभागेन साधेतब्बत्ता पठमं ताव पदविभागं दस्सेतुं ‘‘तत्थ एव’’न्तिआदिमाह. पदविभागेन हि ‘‘इदं नाम एतं पद’’न्ति विजाननेन तंतंपदानुरूपं लिङ्गविभत्ति वचन कालपयोगादिकं सम्मापतिट्ठापनतो यथावुत्तस्स पदस्स सुनिक्खित्तता होति, ताय च अत्थस्स समधिगमियता. यथाह ‘‘सुनिक्खित्तस्स भिक्खवे – पदब्यञ्जनस्स अत्थोपि सुनयोहोती’’तिआदि. अपिच सम्बन्धतो, पदतो, पदविभागतो, पदत्थतो अनुयोगतो, परिहारतो चाति छहाकारेहि अत्थवण्णना कातब्बा. तत्थ सम्बन्धो नाम देसनासम्बन्धो, यं लोकिया ‘‘उम्मुग्घातो’’तिपि वदन्ति, सो पन पाळिया निदानपाळिवसेन, निदानपाळिया च सङ्गीतिवसेन वेदितब्बो. पठममहासङ्गीतिं दस्सेन्तेन हि निदानपाळिया सम्बन्धो दस्सितो, तस्मा पदादिवसेनेव संवण्णनं करोन्तो ‘‘एव’’न्तिआदिमाह. एत्थ च ‘‘एवन्ति निपातपदन्तिआदिना पदतो, पदविभागतो च संवण्णनं करोति पदानं तब्बिसेसानञ्च दस्सितत्ता. पदविभागोति हि पदानं विसेसोयेव अधिप्पेतो, न पदविग्गहो. पदानि च पदविभागो च पदविभागो. अथ वा पदविभागो च पदविग्गहो च पदविभागोति एकसेसवसेन पदपदविग्गहापि पदविभागसद्देन वुत्ताति दट्ठब्बं. पदविग्गहतो पन ‘‘भिक्खूनं सङ्घो’’तिआदिना उपरि संवण्णनं करिस्सति, तथा पदत्थानुयोगपरिहारेहिपि. एवन्ति एत्थ लुत्तनिद्दिट्ठइति-सद्दो आदिअत्थो अन्तरासद्द च सद्दादीनम्पि सङ्गहितत्ता, नयग्गहणेन वा ते गहिता. तेनाह ‘‘मेतिआदीनि नामपदानी’’ति. इतरथा हि अन्तरासद्दं च सद्दादीनम्पि निपातभावो वत्तब्बो सिया. मेतिआदीनीति एत्थ पन आदि-सद्देन याव पटिसद्दो, ताव तदवसिट्ठायेव सद्दा सङ्गहिता. पटीति उपसग्गपदं पतिसद्दस्स कारियभावतो.
इदानि अत्थुद्धारक्कमेन पदत्थतो संवण्णनं करोन्तो ‘‘अत्थतो पना’’तिआदिमाह. इमस्मिं पन ठाने सोतूनं संवण्णनानयकोसल्लत्थं संवण्णनाप्पकारा वत्तब्बा. कथं?
एकनाळिका कथा च, चतुरस्सा तथापि च;
निसिन्नवत्तिका चेव, तिधा संवण्णनं वदे.
तत्थ पाळिं वत्वा एकेकपदस्स अत्थकथनं एकाय नाळिया मिनितसदिसत्ता, एकेकं वा पदं नाळं मूलं, एकमेकं पदं वा नाळिका अत्थनिग्गमनमग्गो एतिस्साति कत्वा एकनाळिका नाम. पटिपक्खं दस्सेत्वा, पटिपक्खस्स च उपमं दस्सेत्वा, सपक्खं दस्सेत्वा, सपक्खस्स च उपमं दस्सेत्वा, कथनं चतूहि भागेहि वुत्तत्ता, चत्तारो वा रस्सा सल्लक्खणूपाया एतिस्साति कत्वा चतुरस्सा नाम, विसभागधम्मवसेनेव परियोसानं गन्त्वा पुन सभागधम्मवसेनेव परियोसानगमनं निसीदापेत्वा पतिट्ठापेत्वा आवत्तनयुत्तत्ता, नियमतो वा निसिन्नस्स आरद्धस्स वत्तो संवत्तो एतिस्साति कत्वा निसिन्नवत्तिका नाम, यथारद्धस्स अत्थस्स विसुं विसुं परियोसानापि नियुत्ताति वुत्तं होति, सोदाहरणा पन कथा अङ्गुत्तरट्ठकथाय तट्टीकायं एकादसनिपाते गोपालकसुत्तवण्णनातो गहेतब्बा.
भेदकथा तत्वकथा, परियायकथापि च;
इति अत्थक्कमे विद्वा, तिधा संवण्णनं वदे.
तत्थ पकतिआदिविचारणा भेदकथा यथा ‘‘बुज्झतीति बुद्धो’’तिआदि. सरूपविचारणा तत्वकथा यथा ‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको’’तिआदि (महानि. १९२; चूळनि. ९७; पटि. म. १.१६१). वेवचनविचारणा परियायकथा यथा ‘‘बुद्धो भगवा सब्बञ्ञू लोकनायको’’तिआदि (नेत्ति. ३८ वेवचनाहारविभङ्गनिस्सितो पाळि).
पयोजनञ्च पिण्डत्थो, अनुसन्धि च चोदना;
परिहारो च सब्बत्थ, पञ्चधा वण्णनं वदे.
तत्थ पयोजनं नाम देसनाफलं, तं पन सुतमयञाणादि. पिण्डत्थो नाम विप्पकिण्णस्स अत्थस्स सुविजाननत्थं सम्पिण्डेत्वा कथनं. अनुसन्धि नाम पुच्छानुसन्धादि. चोदना नाम यथावुत्तस्स वचनस्स विरोधिकथनं. परिहारो नाम तस्स अविरोधिकथनं.
उम्मुग्घातो पदञ्चेव, पदत्थो पदविग्गहो;
चालना पच्चुपट्ठानं, छधा संवण्णनं वदे. (वजिर. टी. पठममहासङ्गीतिवण्णना);
तत्थ अज्झत्तिकादिनिदानं उम्मुग्घातो. ‘‘एवमिद’’न्ति नानाविधेन पदविसेसताकथनं पदं, सद्दत्थाधिप्पायत्थादि पदत्थो. अनेकधा निब्बचनं पदविग्गहो.चालना नाम चोदना. पच्चुपट्ठानं परिहारो.
समुट्ठानं पदत्थो च, भावानुवादविधयो;
विरोधो परिहारो च, निगमनन्ति अट्ठधा.
तत्थ समुट्ठानन्ति अज्झत्तिकादिनिदानं. पदत्थोति अधिप्पेतानधिप्पेतादिवसेन अनेकधा पदस्स अत्थो. भावोति अधिप्पायो. अनुवादविधयोति पठमवचनं विधि, तदाविकरणवसेन पच्छा वचनं अनुवादो, विसेसनविसेस्यानं वा विधानुवाद समञ्ञा. विरोधोति अत्थनिच्छयनत्थं चोदना. परिहारोति तस्सा सोधना. निगमनन्ति अनुसन्धिया अनुरूपं अप्पना.
आदितो तस्स निदानं, वत्तब्बं तप्पयोजनं;
पिण्डत्थो चेव पदत्थो, सम्बन्धो अधिप्पायको;
चोदना सोधना चेति, अट्ठधा वण्णनं वदे.
तत्थ सम्बन्धो नाम पुब्बापरसम्बन्धो, यो ‘‘अनुसन्धी’’ति वुच्चति. सेसा वुत्तत्थाव, एवमादिना तत्थ तत्थागते संवण्णनाप्पकारे ञत्वा सब्बत्थ यथारहं विचेतब्बाति.
एवमनेकत्थप्पभेदता पयोगतोव ञातब्बाति तब्बसेन तं समत्थेतुं ‘‘तथा हेसा’’तिआदि वुत्तं. अथ वा अयं सद्दो इमस्सत्थस्स वाचकोति सङ्केतववत्थितायेव सद्दा तं तदत्थस्स वाचका, सङ्केतो च नाम पयोगवसेन सिद्धोति दस्सेतुम्पि इदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एवमीदिसेसु. ननु च –
‘‘यथापि पुप्फरासिम्हा, कयिरा मालागुणे बहू;
एवं जातेन मच्चेन, कत्तब्बं कुसलं बहु’’न्ति. (ध. प. ५३);
एत्थ एवं-सद्देन उपमाकारस्सेव वुत्तत्ता आकारत्थोयेव एवं-सद्दो सियाति? न, विसेससब्भावतो. ‘‘एवं ब्या खो’’तिआदीसु (म. नि. २३४, ३९६) हि आकारमत्तवाचकोयेव आकारत्थोति अधिप्पेतो, न पन आकारविसेसवाचको. एत्थ हि किञ्चापि पुप्फरासिसदिसतो मनुस्सूपपत्ति सप्पुरिसूपनिस्सय सद्धम्मसवन योनिसोमनसिकारभोगसम्पत्तिआदिदानादिपुञ्ञकिरियाहेतुसमुदायतो सोभासुगन्धतादिगुणयोगेन मालागुणसदिसियो बहुका पुञ्ञकिरिया मरितब्बसभावताय मच्चेन सत्तेन कत्तब्बाति अत्थस्स जोतितत्ता पुप्फरासिमालागुणाव उपमा नाम उपमीयति एतायाति कत्वा, तेसं उपमाकारो च यथासद्देन अनियमतो जोतितो, तस्मा ‘‘एवं-सद्दो नियमतो उपमाकारनिगमनत्थो’’ति वत्तुं युत्तं, तथापि सो उपमाकारो नियमियमानो अत्थतो उपमाव होति निस्सयभूतं तमन्तरेन निस्सितभूतस्स उपमाकारस्स अलब्भमानत्ताति अधिप्पायेनाह ‘‘उपमायं आगतो’’ति. अथ वा उपमीयनं सदिसीकरणन्ति कत्वा पुप्फरासिमालागुणेहि सदिसभावसङ्खातो उपमाकारोयेव उपमा नाम. ‘‘सद्धम्मत्तं सियोपमा’’ति हि वुत्तं, तस्मा आकारमत्तवाचकोव आकारत्थो एवं-सद्दो. उपमासङ्खातआकारविसेसवाचको पन उपमात्थोयेवाति वुत्तं ‘‘उपमायं आगतो’’ति.
तथा ‘‘एवं इमिना आकारेन अभिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना उपदिसियमानाय समणसारुप्पाय आकप्पसम्पत्तिया उपदिसनाकारोपि अत्थतो उपदेसोयेवाति आह ‘‘एवं…पे… उपदेसे’’ति. एवमेतन्ति एत्थ पन भगवता यथावुत्तमत्थं अविपरीततो जानन्तेहि कतं तत्थ संविज्जमानगुणानं पकारेहि हंसनं उदग्गताकरणं सम्पहंसनं. तत्थ सम्पहंसनाकारोपि अत्थतो सम्पहंसनमेवाति वुत्तं ‘‘सम्पहंसनेति. एवमेव पनायन्ति एत्थ च दोसविभावनेन गारय्हवचनं गरहणं, तदाकारोपि अत्थतो गरहणं नाम, तस्मा ‘‘गरहणे’’ति वुत्तं. सो चेत्थ गरहणाकारो ‘‘वसली’’तिआदिखुंसनसद्दसन्निधानतो एवं-सद्देन पकासितोति विञ्ञायति, यथा चेत्थ एवं उपमाकारादयोपि उपमादिवसेन वुत्तानं पुप्फरासिआदिसद्दानं सन्निधानतोति दट्ठब्बं. जोतकमत्ता हि निपाताति. एवमेवाति च अधुना भासिताकारेनेव. अयं वसलगुणयोगतो वसली काळकण्णी यस्मिं वा तस्मिं वा ठाने भासतीति सम्बन्धो. एवं भन्तेति साधु भन्ते, सुट्ठु भन्तेति वुत्तं होति. एत्थ पन धम्मस्स साधुकं सवनमनसिकारे सन्नियोजितेहि भिक्खूहि तत्थ अत्तनो ठितभावस्स पटिजाननमेव वचनसम्पटिग्गहो, तदाकारोपि अत्थतो वचनसम्पटिग्गहोयेव नाम, तेनाह ‘‘वचनसम्पटिग्गहे’’ति.
एवं ब्या खोति एवं विय खो. एवं खोति हि इमेसं पदानमन्तरे वियसद्दस्स ब्यापदेसोति नेरुत्तिका ‘‘व-कारस्स, ब-कारं, य-कारसंयोगञ्च कत्वा दीघवसेन पदसिद्धी’’तिपि वदन्ति. आकारेति आकारमत्ते. अप्पाबाधन्ति विसभागवेदनाभावं. अप्पातङ्कन्तिकिच्छजीवितकररोगाभावं. लहुट्ठानन्ति निग्गेलञ्ञताय लहुतायुत्तं उट्ठानं. बलन्ति कायबलं. फासुविहारन्ति चतूसु इरियापथेसु सुखविहारं. वित्थारो दसम सुभसुत्तट्ठकथाय मेव (दी. नि. अट्ठ. १.४४५) आवि भविस्सति. एवञ्च वदेहीति यथाहं वदामि, एवम्पि समणं आनन्दं वदेहि. ‘‘साधु किर भव’’न्तिआदिकं इदानि वत्तब्बवचनं, सो च वदनाकारो इध एवं-सद्देन निदस्सीयतीति वुत्तं ‘‘निदस्सने’’ति. कालामाति कालामगोत्तसम्बन्धे जने आलपति. ‘‘इमे…पे… वा’’ति यं मया वुत्तं, तं किं मञ्ञथाति अत्थो. समत्ताति परिपूरिता. समादिन्नाति समादियिता. संवत्तन्ति वा नो वा संवत्तन्ति एत्थ वचनद्वये कथं वो तुम्हाकं मति होतीति योजेतब्बं. एवं नोति एवमेव अम्हाकं मति एत्थ होति, अम्हाकमेत्थ मति होति येवातिपि अत्थो. एत्थ च तेसं यथावुत्तधम्मानं अहितदुक्खावहभावे सन्निट्ठानजननत्थं अनुमतिग्गहणवसेन ‘‘संवत्तन्ति नो वा, कथं वो एत्थ होती’’ति पुच्छाय कताय ‘‘एवं नो एत्थ होती’’ति वुत्तत्ता तदाकारसन्निट्ठानं एवं-सद्देन विभावितं, सो च तेसं धम्मानं अहिताय दुक्खाय संवत्तनाकारो नियमियमानो अत्थतो अवधारणमेवाति वुत्तं ‘‘अवधारणे’’ति. आकारत्थमञ्ञत्र सब्बत्थ वुत्तनयेन चोदना, सोधना च वेदितब्बा.
आदिसद्देन चेत्थ इदमत्थपुच्छापरिमाणादिअत्थानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तथा हि ‘‘एवंगतानि, एवंविधो, एवमाकारो’’ति च आदीसु इदमत्थे, गतविधाकारसद्दा पन पकारपरियाया. गतविधयुत्ताकारसद्दे हि लोकिया पकारत्थे वदन्ति. ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सू आमुत्तमणिकुण्डलाभरणा ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारेन्ति, सेय्यथापि त्वं एतरहि साचरियकोति? नो हिदं भो गोतमा’’तिआदीसु (दी. नि. १.२८६) पुच्छायं. ‘‘एवं लहुपरिवत्तं (अ. नि. १.४८), एवमायुपरियन्तो’’ति (पारा. १२) च आदीसु परिमाणे. एत्थापि ‘‘सुन्हाता सुविलित्ता’’तिआदिवचनं पुच्छा, लहुपरिवत्तं, आयूनं पमाणञ्च परिमाणं, तदाकारोपि अत्थतो पुच्छा च परिमाणञ्च नाम, तस्मा एतेसु पुच्छत्थो, परिमाणत्थो च एवंसद्दो वेदितब्बोति. इध पन सो कतमेसु भवति, सब्बत्थ वा, अनियमतो पदेसे वाति चोदनाय ‘‘स्वायमिधा’’तिआदि वुत्तं.
ननु एकस्मिंयेव अत्थे सिया, कस्मा तीसुपीति च, होतु तिब्बिधेसु अत्थेसु, केन किमत्थं दीपेतीति च अनुयोगं परिहरन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. तत्थाति तेसु तीसु अत्थेसु. एकत्तनानत्तअब्यापारएवंधम्मतासङ्खाता, नन्दियावत्ततिपुक्खलसीहविक्कीळितअङ्कुसदिसालोचनसङ्खाता वा आधारादिभेदवसेन नानाविधा नया नानानया, पाळिगतियो वा नया, ता च पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्ति आदिवसेन, सङ्खेपवित्थारादिवसेन, संकिलेसभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सकादिवसेन, कुसलादिवसेन, खन्धादिवसेन, सङ्गहादिवसेन, समयविमुत्तादिवसेन, ठपनादिवसेन, कुसलमूलादिवसेन, तिकपट्ठानादिवसेन च पिटकत्तयानुरूपं नानाप्पकाराति नानानया. तेहि निपुणं सण्हं सुखुमं तथा. आसयोव अज्झासयो, ते च सस्सतादिभेदेन, तत्थ च अप्परजक्खतादिवसेन अनेका, अत्तज्झासयादयो एव वा समुट्ठानमुप्पत्तिहेतु एतस्साति तथा, उपनेतब्बाभावतो अत्थब्यञ्जने हि सम्पन्नं परिपुण्णं तथा. अपिच सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनआकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च सम्पन्नं समन्नागतं तथा. अथ वा विञ्ञूनं हदयङ्गमतो, सवने अतित्तिजननतो, ब्यञ्जनरसवसेन परमगम्भीरभावतो, विचारणे अतित्तिजननतो, अत्थरसवसेन च सम्पन्नं सादुरसं तथा.
पाटिहारियपदस्स वचनत्थं ‘‘पटिपक्खहरणतो रागादिकिलेसापनयनतो पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति. भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति, ये हरितब्बा बोधिमूलेयेव सवासनसकलसंकिलेसानं पहीनत्ता. पुथुज्जनानम्पि च विगतूपक्किलेसे अट्ठगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे सतियेव इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा पुथुज्जनेसु पवत्तवोहारेनपि न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं, सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगताव किलेसा पटिपक्खा संसारपङ्कनिमुग्गस्स सत्तनिकायस्स समुद्धरितुकामतो, तस्मा तेसं वेनेय्यगतकिलेससङ्खातानं पटिपक्खानं हरणतो पाटिहारियन्ति वुत्तं अस्स, एवं सति युत्तमेतं.
अथ वा भगवतो सासनस्स पटिपक्खा तित्थिया, तेसं तित्थियभूतानं पटिपक्खानं हरणतो पाटिहारियन्तिपि युज्जति. कामञ्चेत्थ तित्थिया हरितब्बा नास्सु, तेसं पन सन्तानगतदिट्ठिहरणवसेन दिट्ठिप्पकासने असमत्थताकारणेन च इद्धिआदेसनानुसासनीसङ्खातेहि तीहिपि पाटिहारियेहि ते हरिता अपनीता नाम होन्ति. पटीति वा अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु (सु. नि. ९८५; चूळनि. ४) विय, तस्मा समाहिते चित्ते विगतूपक्लेसे कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पटिहारियं, तदेव दीघवसेन, सकत्थवुत्तिपच्चयवसेन वा पाटिहारियं, अत्तनो वा उपक्लेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा तदञ्ञेसं हरणं पाटिहारियं वुत्तनयेन. इद्धिआदेसनानुसासनियो हि विगतूपक्लेसेन, कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हतेसु च अत्तनो उपक्लेसेसु परसत्तानं उपक्लेसहरणानि च होन्तीति तदुभयम्पि निब्बचनं युज्जति.
अपिच यथावुत्तेहि निब्बचनेहि इद्धिआदेसनानुसासनीसङ्खातो समुदायो पटिहारियं नाम. एकेकं पन तस्मिं भवं ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुच्चति विसेसत्थजोतकपच्चयन्तरेन सद्दरचनाविसेससम्भवतो, पटिहारियं वा चतुत्थज्झानं, मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं. विचित्रा हि तद्धितवुत्ति. तस्स पन इद्धिआदेसनानुसासनीभेदेन, विसयभेदेन च बहुविधस्स भगवतो देसनाय लब्भमानत्ता ‘‘विविधपाटिहारियन्ति वुत्तं. भगवा हि कदाचि इद्धिवसेनापि देसनं करोति निम्मितबुद्धेन सह पुच्छाविस्सज्जनादीसु, कदाचि आदेसनावसेनापि आमगन्धब्राह्मणस्स धम्मदेसनादीसु (सु. नि. अट्ठ. १.२४१), येभुय्येन पन अनुसासनिया. अनुसासनीपाटिहारियञ्हि बुद्धानं सततं धम्मदेसना. इति तंतंदेसनाकारेन अनेकविधपाटिहारियता देसनाय लब्भति. अयमत्थो उपरि एकादसमस्स केवट्टसुत्तस्स वण्णनाय (दी. नि. अट्ठ. १.४८१) आवि भविस्सति. अथ वा तस्स विविधस्सापि पाटिहारियस्स भगवतो देसनाय संसूचनतो ‘‘विविधपाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, अनेकविधपाटिहारियदस्सनन्ति अत्थो.
धम्मनिरुत्तियाव भगवति धम्मं देसेन्ते सब्बेसं सुणन्तानं नानाभासितानं तंतंभासानुरूपतो देसना सोतपथमागच्छतीति आह ‘‘सब्ब…पे… मागच्छन्त’’न्ति. सोतमेव सोतपथो, सवनं वा सोतं, तस्स पथो तथा, सोतद्वारन्ति अत्थो. सब्बाकारेनाति यथादेसिताकारेन. को समत्थो विञ्ञातुं, असमत्थोयेव, तस्माति पाठसेसो. पनाति एकंसत्थे, तेन सद्धासतिधितिवीरियादिबलसङ्खातेन सब्बथामेन एकंसेनेव सोतुकामतासङ्खातकुसलच्छन्दस्स जननं दस्सेति. जनेत्वापीति एत्थ पि-सद्दो, अपि-सद्दो वा सम्भावनत्थो ‘‘बुद्धोपि बुद्धभावं भावेत्वा’’तिआदीसु (दी. नि. अट्ठ १; म. नि. अट्ठ. १; सं. नि. अट्ठ. १; अ. नि. अट्ठ १.पठमगन्थारम्भकथा) विय, तेन ‘‘सब्बथामेन एकंसेनेव सोतुकामतं जनेत्वापि नाम एकेनाकारेन सुतं, किमङ्गं पन अञ्ञथा’’ति तथासुते धम्मे सम्भावनं करोति. केचि पन ‘‘एदिसेसु गरहत्थो’’ति वदन्ति, तदयुत्तमेव गरहत्थस्स अविज्जमानत्ता, विज्जमानत्थस्सेव च उपसग्गनिपातानं जोतकत्ता. ‘‘नानानयनिपुण’’न्तिआदिना हि सब्बप्पकारेन सोतुमसक्कुणेय्यभावेन धम्मस्स इध सम्भावनमेव करोति, तस्मा ‘‘अपि दिब्बेसु कामेसु, रतिं सो नाधिगच्छती’’तिआदीसुयेव (ध. प. १८७) गरहत्थसम्भवेसु गरहत्थो वेदितब्बोति. अपि-सद्दो च ईदिसेसु ठानेसु निपातोयेव, न उपसग्गो. तथा हि ‘‘अपि-सद्दो च निपातपक्खिको कातब्बो, यत्थ किरियावाचकतो पुब्बो न होती’’ति अक्खरचिन्तका वदन्ति. मयापीति एत्थ पन न केवलं मयाव, अथ खो अञ्ञेहिपि तथारूपेहीति सम्पिण्डनत्थो गहेतब्बो.
सामं भवतीति सयम्भू, अनाचरियको. न मयं इदं सच्छिकतन्ति एत्थ पन ‘‘न अत्तनो ञाणेनेव अत्तना सच्छिकत’’न्ति पकरणतो अत्थो विञ्ञायति. सामञ्ञवचनस्सापि हि सम्पयोगविप्पयोगसहचरणविरोधसद्दन्तरसन्निधानलिङ्गओचित्यकालदेसपकरणादिवसेन विसेसत्थग्गहणं सम्भवति. एवं सब्बत्थ. परिमोचेन्तोति ‘‘पुन चपरं भिक्खवे, इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति (पारा. १९५) वुत्तदोसतो परिमोचापनहेतु. हेत्वत्थे हि अन्त-सद्दो ‘‘असम्बुधं बुद्धनिसेवित’’न्तिआदीसु (वि. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा) विय. इमस्स सुत्तस्स संवण्णनाप्पकारविचारणेन अत्तनो ञाणस्स पच्चक्खतं सन्धाय ‘‘इदानि वत्तब्ब’’न्ति वुत्तं. एसा हि संवण्णनाकारानं पकति, यदिदं संवण्णेतब्बधम्मे सब्बत्थ ‘‘अयमिमस्स अत्थो, एवमिध संवण्णयिस्सामी’’ति पुरेतरमेव संवण्णनाप्पकारविचारणा.
एतदग्गपदस्सत्थो वुत्तोव. ‘‘बहुस्सुतान’’न्तिआदीसु पन अञ्ञेपि थेरा बहुस्सुता, सतिमन्तो, गतिमन्तो, धितिमन्तो, उपट्ठाका च अत्थि, अयं पनायस्मा बुद्धवचनं गण्हन्तो दसबलस्स सासने भण्डागारिकपरियत्तियं ठत्वा गण्हि, तस्मा बहुस्सुतानं अग्गो नाम जातो. इमस्स च थेरस्स बुद्धवचनं उग्गहेत्वा धारणसति अञ्ञेहि थेरेहि बलवतरा अहोसि, तस्मा सतिमन्तानं अग्गो नाम जातो. अयमेवायस्मा एकपदे ठत्वा सट्ठिपदसहस्सानि गण्हन्तो सत्थारा कथितनियामेन सब्बपदानि जानाति, तस्मा गतिमन्तानं अग्गो नाम जातो. तस्सेव चायस्मतो बुद्धवचनं उग्गण्हनवीरियं, सज्झायनवीरियञ्च अञ्ञेहि असदिसं अहोसि, तस्मा धितिमन्तानं अग्गो नाम जातो. तथागतं उपट्ठहन्तो चेस न अञ्ञेसं उपट्ठाकभिक्खूनं उपट्ठहनाकारेन उपट्ठहति. अञ्ञेपि हि तथागतं उपट्ठहिंसु, न च पन बुद्धानं मनं गहेत्वा उपट्ठहितुं सक्कोन्ति, अयं पन थेरो उपट्ठाकट्ठानं लद्धदिवसतो पट्ठाय आरद्धवीरियो हुत्वा तथागतस्स मनं गहेत्वा उपट्ठहि, तस्मा उपट्ठाकानं अग्गो नाम जातो. अत्थकुसलोति भासितत्थे, पयोजनत्थे च छेको. धम्मोति पाळिधम्मो, नानाविधो वा हेतु. ब्यञ्जनन्ति अक्खरं अत्थस्स ब्यञ्जनतो. पदेन हि ब्यञ्जितोपि अत्थो अक्खरमूलकत्ता पदस्स ‘‘अक्खरेन ब्यञ्जितो’’ति वुच्चति. अत्थस्स वियञ्जनतो वा वाक्यम्पि इध ब्यञ्जनं नाम. वाक्येन हि अत्थो परिपुण्णं ब्यञ्जीयति, यतो ‘‘ब्यञ्जनेहि विवरती’’ति आयस्मता महाकच्चायनत्थेरेन वुत्तं. निरुत्तीति निब्बचनं, पञ्चविधा वा निरुत्तिनया. तेसम्पि हि सद्दरचनाविसेसेन अत्थाधिगमहेतुतो इध गहणं युज्जति. पुब्बापरं नाम पुब्बापरानुसन्धि, सुत्तस्स वा पुब्बभागेन अपरभागस्स संसन्दनं. भगवता च पञ्चविधएतदग्गट्ठानेन धम्मसेनापतिना च पञ्चविधकोसल्लेन पसट्ठभावानुरूपन्ति सम्बन्धो. धारणबलन्ति धारणसङ्खातं बलं, धारणे वा बलं, उभयत्थापि धारेतुं सामत्थियन्ति वुत्तं होति. दस्सेन्तो हुत्वा, दस्सनहेतूतिपि अत्थो. तञ्च खो अत्थतो वा ब्यञ्जनतो वा अनूनमनधिकन्ति अवधारणफलमाह. न अञ्ञथा दट्ठब्बन्ति पन निवत्तेतब्बत्थं. न अञ्ञथाति च भगवतो सम्मुखा सुताकारतो न अञ्ञथा, न पन भगवता देसिताकारतो. अचिन्तेय्यानुभावा हि भगवतो देसना, एवञ्च कत्वा ‘‘सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातु’’न्ति हेट्ठा वुत्तवचनं समत्थितं होति, इतरथा भगवता देसिताकारेनेव सोतुं समत्थत्ता तदेतं न वत्तब्बं सिया. यथावुत्तेन पन अत्थेन धारणबलदस्सनञ्च न विरुज्झति सुताकाराविरुज्झनवसेन धारणस्स अधिप्पेतत्ता, अञ्ञथा भगवता देसिताकारेनेव धारितुं समत्थनतो हेट्ठा वुत्तवचनेन विरुज्झेय्य. न हेत्थ द्विन्नं अत्थानं अत्थन्तरतापरिहारो युत्तो तेसं द्विन्नम्पि अत्थानं सुतभावदीपनेन एकविसयत्ता, इतरथा थेरो भगवतो देसनाय सब्बथा पटिग्गहणे पच्छिमत्थवसेन समत्थो, पुरिमत्थवसेन च असमत्थोति आपज्जेय्याति.
‘‘यो परो न होति, सो अत्ता’’ति वुत्ताय नियकज्झत्तसङ्खाताय सन्ततिया पवत्तनको तिविधोपि मे-सद्दो, तस्मा किञ्चापि नियकज्झत्तसन्ततिवसेन एकस्मिं येवत्थे मे-सद्दो दिस्सति, तथापि करणसम्पदानसामिनिद्देसवसेन विज्जमानविभत्तिभेदं सन्धाय वुत्तं ‘‘तीसु अत्थेसु दिस्सती’’ति, तीसु विभत्तियत्थेसु अत्तना सञ्ञुत्तविभत्तितो दिस्सतीति अत्थो. गाथाभिगीतन्ति गाथाय अभिगीतं अभिमुखं गायितं. अभोजनेय्यन्ति भोजनं कातुमनरहरूपं. अभिगीतपदस्स कत्तुपेक्खत्ता मयाति अत्थो. एवं सेसेसुपि यथारहं. सुतसद्दस्स कम्मभावसाधनवसेन द्वाधिप्पायिकपदत्ता यथायोगं ‘‘मया सुत’’न्ति च ‘‘मम सुत’’न्ति च अत्थद्वये युज्जति.
किञ्चापि उपसग्गो किरियं विसेसेति, जोतकमत्तभावतो पन सतिपि तस्मिं सुतसद्दोयेव तं तं अत्थं वदतीति अनुपसग्गस्स सुतसद्दस्स अत्थुद्धारे सउपसग्गस्स गहणं न विरुज्झतीति आह ‘‘सउपसग्गो च अनुपसग्गो चा’’ति. अस्साति सुतसद्दस्स. उपसग्गवसेनपि धातुसद्दो विसेसत्थवाचको यथा ‘‘अनुभवति पराभवती’’ति वुत्तं ‘‘गच्छन्तोति अत्थो’’ति. तथा अनुपसग्गोपि धातुसद्दो सउपसग्गो विय विसेसत्थवाचकोति आह ‘‘विस्सुतधम्मस्साति अत्थो’’ति. एवमीदिसेसु. सोतविञ्ञेय्यन्ति सोतद्वारनिस्सितेन विञ्ञाणेन विञ्ञातब्बं, ससम्भारकथा वा एसा, सोतद्वारेन विञ्ञातब्बन्ति अत्थो. सोतद्वारानुसारविञ्ञातधरोति सोतद्वारानुसारेन मनोविञ्ञाणेन विञ्ञातधम्मधरो. न हि सोतद्वारनिस्सितविञ्ञाणमत्तेन धम्मो विञ्ञायति, अथ खो तदनुसारमनोविञ्ञाणेनेव, सुतधरोति च तथा विञ्ञातधम्मधरो वुत्तो, तस्मा तदत्थोयेव सम्भवतीति एवं वुत्तं. कम्मभावसाधनानि सुतसद्दे सम्भवन्तीति दस्सेतुं ‘‘इध पना’’तिआदिमाह. पुब्बापरपदसम्बन्धवसेन अत्थस्स उपपन्नता, अनुपपन्नता च विञ्ञायति, तस्मा सुतसद्दस्सेव वसेन अयमत्थो ‘‘उपपन्नो, अनुपपन्नो’’ति वा न विञ्ञातब्बोति चोदनाय पुब्बापरपदसम्बन्धवसेन एतदत्थस्स उपपन्नतं दस्सेतुं ‘‘मे-सद्दस्स ही’’तिआदि वुत्तं. मयाति अत्थे सतीति कत्तुत्थे करणनिद्देसवसेन मयाति अत्थे वत्तब्बे सति, यदा मे-सद्दस्स कत्तुवसेन करणनिद्देसो, तदाति वुत्तं होति. ममाति अत्थे सतीति सम्बन्धीयत्थे सामिनिद्देसवसेन ममाति अत्थे वत्तब्बे सति, यदा सम्बन्धवसेन सामि निद्देसो, तदाति वुत्तं होति.
एवं सद्दतो ञातब्बमत्थं विञ्ञापेत्वा इदानि तेहि दस्सेतब्बमत्थं निदस्सेन्तो ‘‘एवमेतेसू’’तिआदिमाह. सुतसद्दसन्निधाने पयुत्तेन एवं-सद्देन सवनकिरियाजोतकेनेव भवितब्बं विज्जमानत्थस्स जोतकमत्तत्ता निपातानन्ति वुत्तं ‘‘एवन्ति सोतविञ्ञाणादिविञ्ञाणकिच्चनिदस्सन’’न्ति. सवनाय एव हि आकारो, निदस्सनं, अवधारणम्पि, तस्मा यथावुत्तो एवं-सद्दस्स तिविधोपि अत्थो सवनकिरियाजोतकभावेन इधाधिप्पेतोति. आदि-सद्देन चेत्थ सम्पटिच्छनादीनं सोतद्वारिकविञ्ञाणानं, तदभिनिपातानञ्च मनोद्वारिक विञ्ञाणानं गहणं वेदितब्बं, यतो सोतद्वारानुसारविञ्ञातत्थे इध सुतसद्दोति वुत्तो. अवधारणफलत्ता सद्दपयोगस्स सब्बम्पि वाक्यं अन्तोगधावधारणं, तस्मा ‘‘सुत’’न्ति एतस्स सुतमेवाति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. एतेन हि वचनेन अवधारणेन निराकतं दस्सेति. यथा पन यं सुतं सुतमेवाति नियमेतब्बं, तथा च तं सुतं सम्मा सुतं होतीति अवधारणफलं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अथ वा सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदति, तस्मा ‘‘सुत’’न्ति एतस्स असुतं न होतीति अयमत्थो लब्भतीति सन्धाय ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति वुत्तं, इमिना दिट्ठादिनिवत्तनं करोति दिट्ठादीनं ‘‘असुत’’न्ति सद्दन्तरत्थभावेन निवत्तेतब्बत्ता. इदं वुत्तं होति – न इदं मया अत्तनो ञाणेन दिट्ठं, न च सयम्भुञाणेन सच्छिकतं, अथ खो सुतं, तञ्च खो सुतं सम्मदेवाति. तदेव सम्मा सुतभावं सन्धायाह ‘‘अनूना…पे… दस्सन’’न्ति. होति चेत्थ –
‘‘एवादिसत्तिया चेव, अञ्ञत्थापोहनेन च;
द्विधा सद्दो अत्थन्तरं, निवत्तेति यथारह’’न्ति.
अपिच अवधारणत्थे एवं-सद्दे अयमत्थयोजना करीयतीति तदपेक्खस्स सुतसद्दस्स सावधारणत्थो वुत्तो ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति, तदवधारणफलं दस्सेति ‘‘अनू…पे… दस्सन’’न्ति इमिना. सवन-सद्दो चेत्थ भावसद्देन योगतो कम्मसाधनो वेदितब्बो ‘‘सुय्यती’’ति. अनूनाधिकताय भगवतो सम्मुखा सुताकारतो अविपरीतं, अविपरीतस्स वा सुत्तस्स गहणं, तस्स निदस्सनं तथा, इति सवनहेतु सुणन्तपुग्गलसवनविसेसवसेन अयं योजना कता.
एवं पदत्तयस्स एकेन पकारेन अत्थयोजनं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेनापि तं दस्सेतुं ‘‘तथा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तस्साति या भगवतो सम्मुखा धम्मस्सवनाकारेन पवत्ता मनोद्वारिकविञ्ञाणवीथि, तस्सा. सा हि नानाप्पकारेन आरम्मणे पवत्तितुं समत्था, न सोतद्वारिक विञ्ञाणवीथि एकारम्मणेयेव पवत्तनतो, तथा चेव वुत्तं ‘‘सोतद्वारानुसारेना’’ति. तेन हि सोतद्वारिकविञ्ञाणवीथि निवत्तति. नानप्पकारेनाति वक्खमानेन अनेकविहितेन ब्यञ्जनत्थग्गहणाकारसङ्खातेन नानाविधेन आकारेन, एतेन इमिस्सा योजनाय आकारत्थो एवं-सद्दो गहितोति दस्सेति. पवत्तिभावप्पकासनन्ति पवत्तिया अत्थिभावप्पकासनं. यस्मिं पकारे वुत्तप्पकारा विञ्ञाणवीथि नानप्पकारेन पवत्ता, तदेव आरम्मणं सन्धाय ‘‘धम्मप्पकासन’’न्ति वुत्तं, न पन सुतसद्दस्स धम्मत्थं, तेन वुत्तं ‘‘अयं धम्मो सुतो’’ति. तस्सा हि विञ्ञाणवीथिया आरम्मणमेव ‘‘अयं धम्मो सुतो’’ति वुच्चति. तञ्च नियमियमानं यथावुत्ताय विञ्ञाणवीथिया आरम्मणभूतं सुत्तमेव. अयञ्हेत्थातिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटीकरणं. तप्पाकटीकरणत्थो हेत्थ हि-सद्दो. विञ्ञाणवीथिया करणभूताय मया न अञ्ञं कतं, इदं पन आरम्मणं कतं. किं पन तन्ति चे? अयं धम्मो सुतोति. अयं पनेत्थाधिप्पायो – आकारत्थे एवं-सद्दे ‘‘एकेनाकारेना’’ति यो आकारो वुत्तो, सो अत्थतो सोतद्वारानुसारविञ्ञाणवीथिया नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तिभावोयेव, तेन च तदारम्मणभूतस्स धम्मस्सेव सवनं कतं, न अञ्ञन्ति. एवं सवनकिरियाय करणकत्तुकम्मविसेसो इमिस्सा योजनाय दस्सितो.
अञ्ञम्पि योजनमाह ‘‘तथा’’तिआदिना. निदस्सनत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा निदस्सनेन च निदस्सितब्बस्साविनाभावतो ‘‘एवन्ति निदस्सितब्बप्पकासन’’न्ति वुत्तं. इमिना हि तदविनाभावतो एवंसद्देन सकलम्पि सुत्तं पच्चामट्ठन्ति दस्सेति, सुतसद्दस्स किरियापरत्ता, सवनकिरियाय च साधारणविञ्ञाणप्पबन्धपटिबद्धत्ता तस्मिञ्च विञ्ञाणप्पबन्धे पुग्गलवोहारोति वुत्तं ‘‘पुग्गलकिच्चप्पकासन’’न्ति. साधारणविञ्ञाणप्पबन्धो हि पण्णत्तिया इध पुग्गलो नाम, सवनकिरिया पन तस्स किच्चं नाम. न हि पुग्गलवोहाररहिते धम्मप्पबन्धे सवनकिरिया लब्भति वोहारविसयत्ता तस्सा किरियायाति दट्ठब्बं. ‘‘इद’’न्तिआदि पिण्डत्थदस्सनं मयाति यथावुत्तविञ्ञाणप्पबन्धसङ्खातपुग्गलभूतेन मया. सुतन्ति सवनकिरियासङ्खातेन पुग्गलकिच्चेन योजितं, इमिस्सा पन योजनाय पुग्गलब्यापारविसयस्स पुग्गलस्स, पुग्गलब्यापारस्स च निदस्सनं कतन्ति दट्ठब्बं.
आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा पुरिमयोजनाय अञ्ञथापि अत्थयोजनं दस्सेतुं ‘‘तथा’’तिआदि वुत्तं. चित्तसन्तानस्साति यथावुत्तविञ्ञाणप्पबन्धस्स. नानाकारप्पवत्तियाति नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तिया. नानप्पकारं अत्थब्यञ्जनस्स गहणं, नानप्पकारस्स वा अत्थब्यञ्जनस्स गहणं तथा, ततोयेव सा ‘‘आकारपञ्ञत्ती’’ति वुत्ताति तदेवत्थं समत्थेति ‘‘एवन्ति ही’’तिआदिना. आकारपञ्ञत्तीति च उपादापञ्ञत्तियेव, धम्मानं पन पवत्तिआकारमुपादाय पञ्ञत्तत्ता तदञ्ञाय उपादापञ्ञत्तिया विसेसनत्थं ‘‘आकारपञ्ञत्ती’’ति वुत्ता विसयनिद्देसोति उप्पत्तिट्ठाननिद्देसो. सोतब्बभूतो हि धम्मो सवनकिरियाकत्तुभूतस्स पुग्गलस्स सवनकिरियावसेन पवत्तिट्ठानं किरियाय कत्तुकम्मट्ठत्ता तब्बसेन च तदाधारस्सापि दब्बस्स आधारभावस्स इच्छितत्ता, इध पन किरियाय कत्तुपवत्तिट्ठानभावो इच्छितोति कम्ममेव आधारवसेन वुत्तं, तेनाह ‘‘कत्तु विसयग्गहणसन्निट्ठान’’न्ति, आरम्मणमेव वा विसयो. आरम्मणञ्हि तदारम्मणिकस्स पवत्तिट्ठानं. एवम्पि हि अत्थो सुविञ्ञेय्यतरो होति. यथावुत्तवचने पिण्डत्थं दस्सेतुं ‘‘एत्तावता’’तिआदि वुत्तं. एत्तावता एत्तकेन यथावुत्तत्थेन पदत्तयेन, कतं होतीति सम्बन्धो. नानाकारप्पवत्तेनाति नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तेन. चित्तसन्तानेनाति यथावुत्तविञ्ञाणवीथिसङ्खातेन चित्तप्पबन्धेन. गहणसद्दे चेतं करणं. चित्तसन्तानविनिमुत्तस्स कस्सचि कत्तु परमत्थतो अभावेपि सद्दवोहारेन बुद्धिपरिकप्पितभेदवचनिच्छाय चित्तसन्तानतो अञ्ञमिव तंसमङ्गिं कत्वा अभेदेपि भेदवोहारेन ‘‘चित्तसन्तानेन तंसमङ्गिनो’’ति वुत्तं. वोहारविसयो हि सद्दो नेकन्तपरमत्थिकोति (कारकरूपसिद्धियं यो कारेति सहेतुसुत्तं पस्सितब्बं) सवनकिरियाविसयोपि सोतब्बधम्मो सवनकिरियावसेन पवत्तचित्तसन्तानस्स इध परमत्थतो कत्तुभावतो तस्स विसयोयेवाति वुत्तं ‘‘कत्तु विसयग्गहणसन्निट्ठान’’न्ति.
अपिच सवनवसेन चित्तप्पवत्तिया एव सवनकिरियाभावतो तंवसेन तदञ्ञनामरूपधम्मसमुदायभूतस्स तंकिरियाकत्तु च विसयो होतीति कत्वा तथा वुत्तं. इदं वुत्तं होति – पुरिमनये सवनकिरिया, तक्कत्ता च परमत्थतो तथापवत्तचित्तसन्तानमेव, तस्मा किरियाविसयोपि ‘‘कत्तु विसयो’’ति वुत्तो. पच्छिमनये पन तथापवत्तचित्तसन्तानं किरिया, तदञ्ञधम्मसमुदायो पन कत्ता, तस्मा कामं एकन्ततो किरियाविसयोयेवेस धम्मो, तथापि किरियावसेन ‘‘तब्बन्तकत्तु विसयो’’ति वुत्तोति. तंसमङ्गिनोति तेन चित्तसन्तानेन समङ्गिनो. कत्तूति कत्तारस्स. विसयोति आरम्मणवसेन पवत्तिट्ठानं, आरम्मणमेव वा. सुताकारस्स च थेरस्स सम्मा निच्छितभावतो ‘‘गहणसन्निट्ठान’’न्ति वुत्तं.
अपरो नयो – यस्स…पे… आकारपञ्ञत्तीति आकारत्थेन एवं-सद्देन योजनं कत्वा तदेव अवधारणत्थम्पि गहेत्वा इमस्मिंयेव नये योजेतुं ‘‘गहणं कतं’’ इच्चेव अवत्वा ‘‘गहणसन्निट्ठानं कत’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अवधारणेन हि सन्निट्ठानमिधाधिप्पेतं, तस्मा ‘‘एत्तावता’’तिआदिना अवधारणत्थम्पि एवं-सद्दं गहेत्वा अयमेव योजना कताति दस्सेतीति वेदितब्बं, इमिस्सा पन योजनाय गहणाकारगाहकतब्बिसयविसेसनिदस्सनं कतन्ति दट्ठब्बं.
अञ्ञम्पि योजनमाह ‘‘अथ वा’’तिआदिना. पुब्बे अत्तना सुतानं नानाविहितानं सुत्तसङ्खातानं अत्थब्यञ्जनानं उपधारितरूपस्स आकारस्स निदस्सनस्स, अवधारणस्स वा पकासनसभावो एवं-सद्दोति तदाकारादिभूतस्स उपधारणस्स पुग्गलपञ्ञत्तिया उपादानभूतधम्मप्पबन्धब्यापारताय ‘‘पुग्गलकिच्चनिद्देसो’’ति वुत्तं अत्तना सुतानञ्हि अत्थब्यञ्जनानं पुन उपधारणं आकारादित्तयं, तञ्च एवं-सद्दस्स अत्थो. सो पन यं धम्मप्पबन्धं उपादाय पुग्गलपञ्ञत्ति पवत्ता, तस्स ब्यापारभूतं किच्चमेव, तस्मा एवं-सद्देन पुग्गलकिच्चं निद्दिसीयतीति. कामं सवनकिरिया पुग्गलब्यापारोपि अविसेसेन, तथापि विसेसतो विञ्ञाणब्यापारोवाति वुत्तं ‘‘विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. तथा हि पुग्गलवादीनम्पि सवनकिरिया विञ्ञाणनिरपेक्खा नत्थि सवनादीनं विसेसतो विञ्ञाणब्यापारभावेन इच्छितत्ता. मेति सद्दप्पवत्तिया एकन्तेनेव सत्तविसयत्ता, विञ्ञाणकिच्चस्स च सत्तविञ्ञाणानमभेदकरणवसेन तत्थेव समोदहितब्बतो ‘‘उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो’’ति वुत्तं. ‘‘अय’’न्तिआदि तप्पाकटीकरणं. एत्थ हि सवनकिच्चविञ्ञाणसमङ्गिनाति एवं-सद्देन निद्दिट्ठं पुग्गलकिच्चं सन्धाय वुत्तं, तं पन पुग्गलस्स सवनकिच्चविञ्ञाणसमङ्गीभावेन पुग्गलकिच्चं नामाति दस्सेतुं ‘‘पुग्गलकिच्चसमङ्गिना’’ति अवत्वा ‘‘सवनकिच्चविञ्ञाणसमङ्गिना’’ति आह, तस्मा ‘‘पुग्गलकिच्च’’न्ति निद्दिट्ठसवनकिच्चवता विञ्ञाणेन समङ्गिनाति अत्थो. विञ्ञाणवसेन, लद्धसवनकिच्चवोहारेनाति च सुतसद्देन निद्दिट्ठं विञ्ञाणकिच्चं सन्धाय वुत्तं. सवनमेव किच्चं यस्साति तथा. सवनकिच्चन्ति वोहारो सवनकिच्चवोहारो, लद्धो सो येनाति तथा. लद्धसवनकिच्चवोहारेन विञ्ञाणसङ्खातेन वसेन सामत्थियेनाति अत्थो. अयं पन सम्बन्धो – सवनकिच्चविञ्ञाणसमङ्गिना पुग्गलेन मया लद्धसवनकिच्चवोहारेन विञ्ञाणवसेन करणभूतेन सुतन्ति.
अपिच ‘‘एव’’न्ति सद्दस्सत्थो अविज्जमानपञ्ञत्ति, ‘‘सुत’’न्ति सद्दस्सत्थो विज्जमानपञ्ञत्ति, तस्मा ते तथारूपपञ्ञत्ति उपादानभूतपुग्गलब्यापारभावेनेव दस्सेन्तो आह ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो. सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. न हि परमत्थतोयेव नियमियमाने सति पुग्गलकिच्चविञ्ञाणकिच्चवसेन अयं विभागो लब्भतीति. इमिस्सा पन योजनाय कत्तुब्यापारकरणब्यापारकत्तुनिद्देसो कतोति वेदितब्बो.
सब्बस्सापि सद्दाधिगमनीयस्स अत्थस्स पञ्ञत्तिमुखेनेव पटिपज्जितब्बत्ता, सब्बासञ्च पञ्ञत्तीनं विज्जमानादिवसेन छसु पञ्ञत्तिभेदेसु अन्तोगधत्ता तासु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेत्वा दस्सेन्तो ‘‘एवन्ति चा’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘एव’’न्ति च ‘‘मे’’ति च वुच्चमानस्स अत्थस्स आकारादिभूतस्स धम्मानं असल्लक्खणभावतो अविज्जमानपञ्ञत्तिभावोति आह ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. सच्चिकट्ठपरमत्थवसेनाति च भूतत्थउत्तमत्थवसेनाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यो मायामरीचिआदयो विय अभूतत्थो, अनुस्सवादीहि गहेतब्बो विय अनुत्तमत्थो च न होति, सो रूपसद्दादिसभावो, रुप्पनानुभवनादिसभावो वा अत्थो ‘‘सच्चिकट्ठो, परमत्थो’’ति च वुच्चति, ‘‘एवं मे’’ति पदानं पन अत्थो अभूतत्ता, अनुत्तमत्ता च न तथा वुच्चति, तस्मा भूतत्थउत्तमत्थसङ्खातेन सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन विसेसनभूतेन अविज्जमानपञ्ञत्तियेवाति. एतेन च विसेसनेन बालजनेहि ‘‘अत्थी’’ति परिकप्पितं पञ्ञत्तिमत्तं निवत्तेति. तदेवत्थं पाकटं करोति, हेतुना वा साधेति ‘‘किञ्हेत्थ त’’न्तिआदिना. यं धम्मजातं, अत्थजातं वा ‘‘एव’’न्ति वा ‘‘मे’’ति वा निद्देसं लभेथ, तं एत्थ रूपफस्सादिधम्मसमुदाये, ‘‘एवं मे’’ति पदानं वा अत्थे. परमत्थतो न अत्थीति योजना. रूपफस्सादिभावेन निद्दिट्ठो परमत्थतो एत्थ अत्थेव, ‘‘एवं मे’’ति पन निद्दिट्ठो नत्थीति अधिप्पायो. सुतन्ति पन सद्दायतनं सन्धायाह ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेना’’ति चेत्थ अधिकारो. ‘‘यञ्ही’’तिआदि तप्पाकटीकरणं, हेतुदस्सनं वा. यं तं सद्दायतनं सोतेन सोतद्वारेन, तन्निस्सितविञ्ञाणेन वा उपलद्धं अधिगमितब्बन्ति अत्थो. तेन हि सद्दायतनमिध गहितं कम्मसाधनेनाति दस्सेति.
एवं अट्ठकथानयेन पञ्ञत्तिसरूपं निद्धारेत्वा इदानि अट्ठकथामुत्तकेनापि नयेन वुत्तेसु छसु पञ्ञत्तिभेदेसु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेन्तो ‘‘तथा’’तिआदिमाह. उपादापञ्ञत्ति आदयो हि पोराणट्ठकथातो मुत्ता सङ्गहकारेनेव आचरियेन वुत्ता. वित्थारो अभिधम्मट्ठकथाय गहेतब्बो. तं तन्ति तं तं धम्मजातं, सोतपथमागते धम्मे उपादाय तेसं उपधारिताकारनिदस्सनावधारणस्स पच्चामसनवसेन एवन्ति च ससन्ततिपरियापन्ने खन्धे उपादाय मेति च वत्तब्बत्ताति अत्थो. रूपवेदनादिभेदेहि धम्मे उपादाय निस्साय कारणं कत्वा पञ्ञत्ति उपादापञ्ञत्ति यथा ‘‘तानि तानि अङ्गानि उपादाय रथो गेहं, ते ते रूपरसादयो उपादाय घटो पटो, चन्दिमसूरियपरिवत्तादयो उपादाय कालो दिसा’’तिआदि. पञ्ञपेतब्बट्ठेन चेसा पञ्ञत्ति नाम, न पञ्ञापनट्ठेन. या पन तस्स अत्थस्स पञ्ञापना, अयं अविज्जमानपञ्ञत्तियेव. दिट्ठादीनिउपनिधाय वत्तब्बतोति दिट्ठमुतविञ्ञाते उपनिधाय उपत्थम्भं कत्वा अपेक्खित्वा वत्तब्बत्ता. दिट्ठादिसभावविरहिते सद्दायतने वत्तमानोपि हि सुतवोहारो ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिको विय पठमादीनि दिट्ठमुतविञ्ञाते अपेक्खित्वा पवत्तो ‘‘उपनिधापञ्ञती’’ति वुच्चते. सा पनेसा अनेकविधा तदञ्ञपेक्खूपनिधा हत्थगतूपनिधा सम्पयुत्तूपनिधासमारोपितूपनिधा अविदूरगतूपनिधा पटिभागूपनिधा तब्बहुलूपनिधातब्बिसिट्ठूपनिधा’’तिआदिना. तासु अयं ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिका विय पठमादीनं दिट्ठादीनं अञ्ञमञ्ञमपेक्खित्वा वुत्तत्ता तदञ्ञपेक्खूपनिधापञ्ञत्ति नाम.
एवं पञ्ञत्तियापि अत्थाधिगमनीयतासङ्खातं दस्सेतब्बत्थं दस्सेत्वा इदानि सद्दसामत्थियेन दीपेतब्बमत्थं निद्धारेत्वा दीपेन्तो ‘‘एत्थ चा’’तिआदिमाह. एत्थाति एतस्मिं वचनत्तये. च-सद्दो उपन्यासो अत्थन्तरं आरभितुकामेन योजितत्ता. ‘‘सुत’’न्ति वुत्ते असुतं न होतीति पकासितोयमत्थो, तस्मा तथा सुत-सद्देन पकासिता अत्तना पटिविद्धसुत्तस्स पकारविसेसा ‘‘एव’’न्ति थेरेन पच्चामट्ठाति तेन एवं-सद्देन असम्मोहो दीपितो नाम, तेनाह ‘‘एवन्ति वचनेन असम्मोहं दीपेती’’ति. असम्मोहन्ति च यथासुते सुत्ते असम्मोहं. तदेव युत्तिया, ब्यतिरेकेन च समत्थेहि ‘‘न ही’’तिआदिना वक्खमानञ्च सुत्तं नानप्पकारं दुप्पटिविद्धञ्च. एवं नानप्पकारे दुप्पटिविद्धे सुत्ते कथं सम्मूळ्हो नानप्पकारपटिवेधसमत्थो भविस्सति. इमाय युत्तिया, इमिना च ब्यतिरेकेन थेरस्स तत्थ असम्मूळ्हभावसङ्खातो दीपेतब्बो अत्थो विञ्ञायतीति वुत्तं होति. एवमीदिसेसु यथारहं. भगवतो सम्मुखा सुताकारस्स याथावतो उपरि थेरेन दस्सियमानत्ता ‘‘सुत्तस्स असम्मोसं दीपेती’’ति वुत्तं. कालन्तरेनाति सुतकालतो अपरेन कालेन. यस्स…पे… पटिजानाति, थेरस्स पन सुवण्णभाजने पक्खित्तसीहवसा विय अनस्समानं असम्मुट्ठं तिट्ठति, तस्मा सो एवं पटिजानातीति वुत्तं होति. एवं दीपितेन पन अत्थेन किं पकासितन्ति आह ‘‘इच्चस्सा’’तिआदि. तत्थ इच्चस्साति इति अस्स, तस्मा असम्मोहस्स, असम्मोसस्स च दीपितत्ता अस्स थेरस्सपञ्ञासिद्धीतिआदिना सम्बन्धो. असम्मोहेनाति सम्मोहाभावेन. पञ्ञावज्जितसमाधिआदिधम्मजातेन तंसम्पयुत्ताय पञ्ञाय सिद्धि सहजातादिसत्तिया सिज्झनतो. सम्मोहपटिपक्खेन वा पञ्ञासङ्खातेन धम्मजातेन. सवनकालसम्भूताय हि पञ्ञाय तदुत्तरिकालपञ्ञासिद्धि उपनिस्सयादिकोटिया सिज्झनतो. इतरत्थापि यथारहं नयो नेतब्बो.
एवं पकासितेन पन अत्थेन किं विभावितन्ति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थाति तेसु दुब्बिधेसु धम्मेसु. ब्यञ्जनानं पटिविज्झितब्बो आकारो नातिगम्भीरो, यथासुतधारणमेव तत्थ करणीयं, तस्मा तत्थ सतिया ब्यापारो अधिको, पञ्ञा पन गुणीभूताति वुत्तं ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमाया’’तिआदि. पञ्ञाय पुब्बङ्गमा पञ्ञापुब्बङ्गमाति हि निब्बचनं, पुब्बङ्गमता चेत्थ पधानभावो ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’तिआदीसु (ध. प. १) विय. अपिच यथा चक्खुविञ्ञाणादीसु आवज्जनादयो पुब्बङ्गमा समानापि तदारम्मणस्स अविजाननतो अप्पधानभूता, एवं पुब्बङ्गमायपि अप्पधानत्ते सति पञ्ञापुब्बङ्गमा एतिस्साति निब्बचनम्पि युज्जति. पुब्बङ्गमता चेत्थ पुरेचारिभावो. इति सहजातपुब्बङ्गमो पुरेजातपुब्बङ्गमोति दुविधोपि पुब्बङ्गमो इध सम्भवति, यथा चेत्थ, एवं सति ‘‘पुब्बङ्गमाया’’ति एत्थापि यथासम्भवमेस नयो वेदितब्बो. एवं विभावितेन समत्थतावचनेन किमनुभावितन्ति आह ‘‘तदुभयसमत्थतायोगेना’’तिआदि. तत्थ अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्साति अत्थब्यञ्जनेन परिपुण्णस्स, सङ्कासनादीहि वा छहि अत्थपदेहि, अक्खरादीहि च छहि ब्यञ्जनपदेहि समन्नागतस्स, अत्थब्यञ्जनसङ्खातेन वा रसेन सादुरसस्स. परियत्तिधम्मोयेव नवलोकुत्तररतनसन्निधानतो सत्तविधस्स, दसविधस्स वा रतनस्स सन्निधानो कोसो वियाति धम्मकोसो, तथा धम्मभण्डागारो, तत्थ नियुत्तोति धम्मभण्डागारिको. अथ वा नानाराजभण्डरक्खको भण्डागारिको वियाति भण्डागारिको, धम्मस्स अनुरक्खको भण्डागारिकोति तमेव सदिसताकारणदस्सनेन विसेसेत्वा ‘‘धम्मभण्डागारिको’’ति वुत्तो. यथाह –
‘‘बहुस्सुतो धम्मधरो, सब्बपाठी च सासने;
आनन्दो नाम नामेन, धम्मारक्खो तवं मुने’’ति. (अप. १.५४२);
अञ्ञथापि दीपेतब्बमत्थं दीपेति ‘‘अपरो नयो’’तिआदिना, एवं सद्देन वुच्चमानानं आकारनिदस्सनावधारणत्थानं अविपरीतसद्धम्मविसयत्ता तब्बिसयेहि तेहि अत्थेहि योनिसो मनसिकारस्स दीपनं युत्तन्ति वुत्तं ‘‘योनि…पे… दीपेती’’ति. ‘‘अयोनिसो’’तिआदिना ब्यतिरेकेन ञापकहेतुदस्सनं. तत्थ कत्थचि हि-सद्दो दिस्सति, सो कारणे, कस्माति अत्थो, इमिना वचनेनेव योनिसो मनसिकरोतो नानप्पकारपटिवेधसम्भवतो अग्गि विय धूमेन कारियेन कारणभूतो सो विञ्ञायतीति तदन्वयम्पि अत्थापत्तिया दस्सेति. एस नयो सब्बत्थ यथारहं. ‘‘ब्रह्मजालं आवुसो कत्थ भासित’’न्तिआदि पुच्छावसेन अधुना पकरणप्पत्तस्स वक्खमानस्स सुत्तस्स ‘‘सुत’’न्ति पदेन वुच्चमानं भगवतो सम्मुखा सवनं समाधानमन्तरेन न सम्भवतीति कत्वा वुत्तं ‘‘अविक्खेपं दीपेती’’ति. ‘‘विक्खित्तचित्तस्सा’’तिआदिना ब्यतिरेककारणेन ञापकहेतुं दस्सेत्वा तदेव समत्थेति ‘‘तथा ही’’तिआदिना. सब्बसम्पत्तियाति सब्बेन अत्थब्यञ्जनदेसकपयोजनादिना सम्पत्तिया. किं इमिना पकासितन्ति आह ‘‘योनिसो मनसिकारेन चेत्था’’तिआदि. एत्थाति एतस्मिं धम्मद्वये. ‘‘न हि विक्खित्तचित्तो’’तिआदिना कारणभूतेन अविक्खेपेन, सप्पुरिसूपनिस्सयेन च फलभूतस्स सद्धम्मस्सवनस्स सिद्धिया एव समत्थनं वुत्तं, अविक्खेपेन पन सप्पुरिसूपनिस्सयस्स सिद्धिया समत्थनं न वुत्तं. कस्माति चे? विक्खित्तचित्तानं सप्पुरिसे पयिरुपासनाभावस्स अत्थतो सिद्धत्ता. अत्थवसेनेव हि सो पाकटोति न वुत्तो.
एत्थाह – यथा योनिसो मनसिकारेन फलभूतेन अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतानं कारणभूतानं सिद्धि वुत्ता तदविनाभावतो, एवं अविक्खेपेन फलभूतेन सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयानं कारणभूतानं सिद्धि वत्तब्बा सिया अस्सुतवतो, सप्पुरिसूपनिस्सयविरहितस्स च तदभावतो. एवं सन्तेपि ‘‘न हि विक्खित्तचित्तो’’तिआदिसमत्थनवचनेन अविक्खेपेन, सप्पुरिसूपनिस्सयेन च कारणभूतेन सद्धम्मस्सवनस्सेव फलभूतस्स सिद्धि वुत्ता, कस्मा पनेवं वुत्ताति? वुच्चते – अधिप्पायन्तरसम्भवतो हि तथा सिद्धि वुत्ता. अयं पनेत्थाधिप्पायो – सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सया न एकन्तेन अविक्खेपस्स कारणं बाहिरकारणत्ता, अविक्खेपो पन सप्पुरिसूपनिस्सयो विय सद्धम्मस्सवनस्स एकन्तकारणं अज्झत्तिककारणत्ता, तस्मा एकन्तकारणे होन्ते किमत्थिया अनेकन्तकारणं पति फलभावपरिकप्पनाति तथायेवेतस्स सिद्धि वुत्ताति. एत्थ च पठमं फलेन कारणस्स सिद्धिदस्सनं नदीपूरेन विय उपरि वुट्ठिसब्भावस्स, दुतियं कारणेन फलस्स सिद्धिदस्सनं एकन्तवस्सिना विय मेघवुट्ठानेन वुट्ठिपवत्तिया.
‘‘अपरो नयो’’तिआदिना अञ्ञथापि दीपेतब्बत्थमाह, यस्मा न होतीति सम्बन्धो. एवन्ति…पे… नानाकारनिद्देसोति हेट्ठा वुत्तं, सो च आकारोति सोतद्वारानुसारविञ्ञाणवीथिसङ्खातस्स चित्तसन्तानस्स नानाकारेन आरम्मणे पवत्तिया नानत्थब्यञ्जनग्गहणसङ्खातो सो भगवतो वचनस्स अत्थब्यञ्जनप्पभेदपरिच्छेदवसेन सकलसासनसम्पत्तिओगाहनाकारो. एवं भद्दकोति निरवसेसपरहितपारिपूरिभावकारणत्ता एवं यथावुत्तेन नानत्थब्यञ्जनग्गहणेन सुन्दरो सेट्ठो, समासपदं वा एतं एवं ईदिसो भद्दो यस्साति कत्वा. न पणिहितो अप्पणिहितो, सम्मा अप्पणि हितो अत्ता यस्साति तथा, तस्स. पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातगुणद्वयसम्पत्तिं. गुणस्सेव हि अपरापरवुत्तिया पवत्तनट्ठेन चक्कभावो. चरन्ति वा एतेन सत्ता सम्पत्तिभवं, सम्पत्तिभवेसूति वा चक्कं. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’तिआदि (अ. नि. ४.३१) पच्छिमभावो चेत्थ देसनाक्कमवसेनेव. पुरिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति पतिरूपदेसवाससप्पुरिसूपनिस्सयसङ्खातगुणद्वयसम्पत्तिं. सेसं वुत्तनयमेव. तस्माति पुरिमकारणं पुरिमस्सेवाति इध कारणमाह ‘‘न ही’’तिआदिना.
तेन किं पकासितन्ति आह ‘‘इच्चस्सा’’तिआदि. इति इमाय चतुचक्कसम्पत्तिया कारणभूताय. अस्स थेरस्स. पच्छिमचक्कद्वयसिद्धियाति पच्छिमचक्कद्वयस्स अत्थिभावेन सिद्धिया. आसयसुद्धीति विपस्सनाञाणसङ्खाताय अनुलोमिकखन्तिया, कम्मस्सकताञाण-मग्गञाणसङ्खातस्स यथाभूतञाणस्स चाति दुविधस्सापि आसयस्स असुद्धिहेतुभूतानं किलेसानं दूरीभावेन सुद्धि. तदेव हि द्वयं विवट्टनिस्सितानं सुद्धसत्तानं आसयो. सम्मापणिहितत्तो हि पुब्बे च कतपुञ्ञो सुद्धासयो होति. तथा हि वुत्तं ‘‘सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति, (ध. प. ४३) ‘‘कतपुञ्ञोसि त्वं आनन्द, पधानमनुयुञ्ज खिप्पं होहिसि अनासवो’’ति (दी. नि. २.२०७) च. केचि पन ‘‘कत्तुकम्यताछन्दो आसयो’’ति वदन्ति, तदयुत्तमेव ‘‘ताय च आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिसिद्धी’’ति वचनेन विरोधतो. एवम्पि मग्गञाणसङ्खातस्स आसयस्स सुद्धि न युत्ता ताय अधिगमब्यत्तिसिद्धिया अवत्तब्बतोति? नो न युत्तो पुरिमस्स मग्गस्स, पच्छिमानं मग्गानं, फलानञ्च कारणभावतो. पयोगसुद्धीति योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमस्स धम्मस्सवनपयोगस्स विसदभावेन सुद्धि, सब्बस्स वा कायवचीपयोगस्स निद्दोसभावेन सुद्धि. पतिरूपदेसवासी, हि सप्पुरिससेवी च यथावुत्तविसुद्धपयोगो होति. तथाविसुद्धेन योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमेन धम्मस्सवनपयोगेन, विप्पटिसाराभावावहेन च कायवचीपयोगेन अविक्खित्तचित्तो परियत्तियं विसारदो होति, तथाभूतो च थेरो, तेन विञ्ञायति पुरिमचक्कद्वयसिद्धिया थेरस्स पयोगसुद्धि सिद्धावाति. तेन किं विभावितन्ति आह ‘‘ताय चा’’तिआदि. अधिगमब्यत्तिसिद्धीति पटिवेधसङ्खाते अधिगमे छेकभावसिद्धि. अधिगमेतब्बतो हि पटिविज्झितब्बतो पटिवेधो ‘‘अधिगमो’’ति अट्ठकथासु वुत्तो, आगमोति च परियत्ति आगच्छन्ति अत्तत्थपरत्थादयो एतेन, आभुसो वा गमितब्बो ञातब्बोति कत्वा.
तेन किमनुभावितन्ति आह ‘‘इती’’तिआदि. इतीति एवं वुत्तनयेन, तस्मा सिद्धत्ताति वा कारणनिद्देसो. वचनन्ति निदानवचनं लोकतो, धम्मतो च सिद्धाय उपमाय तमत्थं ञापेतुं ‘‘अरुणुग्गं विया’’तिआदिमाह. ‘‘उपमाय मिधेकच्चे, अत्थं जानन्ति पण्डिता’’ति (जा. २.१९.२४) हि वुत्तं. अरुणोति सूरियस्स उदयतो पुब्बभागे उट्ठितरंसि, तस्स उग्गं उग्गमनं उदयतो उदयन्तस्स उदयावासमुग्गच्छतो सूरियस्स पुब्बङ्गमं पुरेचरं भवितुं अरहति वियाति सम्बन्धो. इदं वुत्तं होति – आगमाधिगमब्यत्तिया ईदिसस्स थेरस्स वुत्तनिदानवचनं भगवतो वचनस्स पुब्बङ्गमं भवितुमरहति, निदानभावं गतं होतीति इदमत्थजातं अनुभावितन्ति.
इदानि अपरम्पि पुब्बे वुत्तस्स असम्मोहासम्मोससङ्खातस्स दीपेतब्बस्सत्थस्स दीपकेहि एवं-सद्द सुत-सद्देहि पकासेतब्बमत्थं पकासेन्तो ‘‘अपरो नयो’’तिआदिमाह. तत्थ हि ‘‘नानप्पकारपटिवेधदीपकेन, सोतब्बप्पभेदपटिवेधदीपकेना’’ति च इमिना तेहि सद्देहि पुब्बे दीपितं असम्मोहासम्मोससङ्खातं दीपेतब्बत्थमाह असम्मोहेन नानप्पकारपटिवेधस्स, असम्मोसेन च सोतब्बप्पभेदपटिवेधस्स सिज्झनतो. ‘‘अत्तनो’’तिआदीहि पन पकासेतब्बत्थं. तेन वुत्तं आचरियधम्मपालत्थेरेन ‘‘नानप्पकारपटिवेधदीपकेनातिआदिना एवं-सद्द सुत-सद्दानं थेरस्स अत्थब्यञ्जनेसु असम्मोहासम्मोसदीपनतो चतुपटिसम्भिदावसेन अत्थयोजनं दस्सेती’’ति (दी. नि. टी. १.१). हेतुगब्भञ्चेतं पदद्वयं, नानप्पकारपटिवेधसङ्खातस्स, सोतब्बप्पभेद-पटिवेधसङ्खातस्स च दीपेतब्बत्थस्स दीपकत्ताति वुत्तं होति. सन्तस्स विज्जमानस्स भावो सब्भावो, अत्थपटिभानपटिसम्भिदाहि सम्पत्तिया सब्भावो तथा. ‘‘सम्भव’’न्तिपि पाठो, सम्भवनं सम्भवो, अत्थपटिभानपटिसम्भिदासम्पत्तीनं सम्भवो तथा. एवं इतरत्थापि. ‘‘सोतब्बप्पभेदपटिवेधदीपकेना’’ति एतेन पन अयं सुत-सद्दो एवं-सद्दसन्निधानतो, वक्खमानापेक्खाय वा सामञ्ञेनेव वुत्तेपि सोतब्बधम्मविसेसं आमसतीति दस्सेति. एत्थ च सोतब्बधम्मसङ्खाताय पाळिया निदस्सेतब्बानं भासितत्थपयोजनत्थानं, तीसु च ञाणेसु पवत्तञाणस्स नानप्पकारभावतो तब्भावपटिवेधदीपकेन एवं-सद्देन अत्थपटिभानपटिसम्भिदासम्पत्तिसब्भावदीपनं युत्तं, सोतब्बधम्मस्स पन अत्थाधिगमहेतुतो, तंवसेन च तदवसेसहेतुप्पभेदस्स गहितत्ता, निरुत्तिभावतो च सोतब्बप्पभेददीपकेन सुत-सद्देन धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदासम्पत्तिसब्भावदीपनं युत्तन्ति वेदितब्बं. तदेवत्थञ्हि ञापेतुं ‘‘असम्मोहदीपकेन, असम्मोसदीपकेना’’ति च अवत्वा तथा वुत्तन्ति.
एवं असम्मोहासम्मोससङ्खातस्स दीपेतब्बस्सत्थस्स दीपकेहि एवं-सद्द सुत-सद्देहि पकासेतब्बमत्थं पकासेत्वा इदानि योनिसोमनसिकाराविक्खेपसङ्खातस्स दीपेतब्बस्सत्थस्स दीपकेहिपि तेहि पकासेतब्बमत्थं पकासेन्तो ‘‘एवन्ति चा’’तिआदिमाह. तत्थ हि ‘‘एवन्ति…पे… भासमानो, सुतन्ति इदं…पे… भासमानो’’ति च इमिना तेहि सद्देहि पुब्बे दीपितं योनिसोमनसिकाराविक्खेपसङ्खातं दीपेतब्बत्थमाह, ‘‘एते मया’’तिआदीहि पन पकासेतब्बत्थं सवनयोगदीपकन्ति च अविक्खेपवसेन सवनयोगस्स सिज्झनतो तदेव सन्धायाह. तथा हि आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं ‘‘सवनधारणवचीपरिचरिया परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधारणपटिबद्धाति ते अविक्खेपदीपकेन सुतसद्देन योजेत्वा’’ति (दी. नि. टी. १.१). मनोदिट्ठीहि परियत्तिधम्मानं अनुपेक्खनसुप्पटिवेधा विसेसतो मनसिकारपटिबद्धा, तस्मा तद्दीपकवचनेनेव एते मया धम्मा मनसानुपेक्खिता दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति इममत्थं पकासेतीति वुत्तं ‘‘एवन्ति च…पे… दीपेती’’ति तत्थ धम्माति परियत्तिधम्मा. मनसानुपेक्खिताति ‘‘इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध पञ्ञा, एत्तकाव एत्थ अनुसन्धयो’’तिआदिभेदेन मनसा अनुपेक्खिता. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति निज्झानक्खन्तिसङ्खाताय, ञातपरिञ्ञासङ्खाताय वा दिट्ठिया तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे ‘‘इति रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना सुट्ठु ववत्थापेत्वा पटिविद्धा.
सवनधारणवचीपरिचरिया च परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधारणपटिबद्धा, तस्मा तद्दीपकवचनेनेव बहू मया धम्मा सुता धाता वचसा परिचिताति इममत्थं पकासेतीति वुत्तं ‘‘सुतन्ति इदं…पे… दीपेती’’ति. तत्थ सुताति सोतद्वारानुसारेन विञ्ञाता. धाताति सुवण्णभाजने पक्खित्तसीहवसा विय मनसि सुप्पतिट्ठितभावसाधनेन उपधारिता. वचसा परिचिताति पगुणतासम्पादनेन वाचाय परिचिता सज्झायिता. इदानि पकासेतब्बत्थद्वयदीपकेन यथावुत्तसद्दद्वयेन विभावेतब्बमत्थं विभावेन्तो ‘‘तदुभयेनपी’’तिआदिमाह. तत्थ तदुभयेनाति पुरिमनये, पच्छिमनये च यथावुत्तस्स पकासेतब्बस्सत्थस्स पकासकेन तेन दुब्बिधेन सद्देन. अत्थब्यञ्जनपारिपूरिं दीपेन्तोति आदरजननस्स कारणवचनं. तदेव कारणं ब्यतिरेकेन विवरति, युत्तिया वा दळ्हं करोति ‘‘अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णञ्ही’’तिआदिना. असुणन्तोति चेत्थ लक्खणे, हेतुम्हि वा अन्त-सद्दो. महता हिताति महन्ततो हितस्मा. परिबाहिरोति सब्बतो भागेन बाहिरो.
एतेन पन विभावेतब्बत्थदीपकेन सद्दद्वयेन अनुभावेतब्बत्थमनुभावेन्तो ‘‘एवं मे सुतन्ति इमिना’’तिआदिमाह. पुब्बे विसुं विसुं अत्थे योजितायेव एते सद्दा इध एकस्सेवानुभावत्थस्स अनुभावकभावेन गहिताति ञापेतुं ‘‘सकलेना’’ति वुत्तं. कामञ्च मे-सद्दो इमस्मिं ठाने पुब्बेन योजितो, तदपेक्खानं पन एवं-सद्द सुत-सद्दानं सहचरणतो, अविनाभावतो च तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तथागतप्पवेदितन्ति तथागतेन पकारतो विदितं, भासितं वा. अत्तनो अदहन्तोति अत्तनि ‘‘ममेद’’न्ति अट्ठपेन्तो. भुम्मत्थे चेतं सामिवचनं. असप्पुरिसभूमिन्ति असप्पुरिसविसयं, सो च अत्थतो अपकतञ्ञुतासङ्खाता ‘‘इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति (पारा. १९५) एवं महाचोरदीपकेन भगवता वुत्ता अनरियवोहारावत्था, तथा चाह ‘‘तथागत…पे… अदहन्तो’’ति. हुत्वाति चेत्थ सेसो. तथा सावकत्तं पटिजानन्तोति सप्पुरिसभूमिओक्कमनसरूपकथनं. ननु च आनन्दत्थेरस्स ‘‘ममेतं वचन’’न्ति अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय अभावतो असप्पुरिसभूमिसमतिक्कमादिवचनं निरत्थकं सियाति? नयिदमेवं ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वदन्तेन अयम्पि अत्थो अनुभावितोति अत्थस्सेव दस्सनतो. तेन हि अनुभावेतब्बमत्थंयेव तथा दस्सेति, न पन आनन्दत्थेरस्स अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय सम्भवन्ति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. केचि पन ‘‘देवतानं परिवितक्कापेक्खं तथावचनं, तस्मा एदिसी चोदना अनवकासा’’ति वदन्ति. तस्मिं किर समये एकच्चानं देवतानं एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘भगवा च परिनिब्बुतो, अयञ्चायस्मा आनन्दो देसनाकुसलो, इदानि धम्मं देसेति, सक्यकुलप्पसुतो तथागतस्स भाता, चूळपितुपुत्तो च, किं नु खो सो सयं सच्छिकतं धम्मं देसेति, उदाहु भगवतोयेव वचनं यथासुत’’न्ति, तेसमेव चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय तदभिपरिहरणत्थं असप्पुरिसभूमिसमतिक्कमनादिअत्थो अनुभावितोति. सायेव यथावुत्ता अनरियवोहारावत्था असद्धम्मो, तदवत्थानोक्कमनसङ्खाता च सावकत्तपटिजानना सद्धम्मो. एवं सति परियायन्तरेन पुरिमत्थमेव दस्सेतीति गहेतब्बं. अपिच कुहनलपनादिवसेन पवत्तो अकुसलरासि असद्धम्मो, तब्बिरहितभावो च सद्धम्मो.‘‘केवल’’न्तिआदिनापि वुत्तस्सेवत्थस्स परियायन्तरेन दस्सनं, यथावुत्ताय अनरियवोहारावत्थाय परिमोचेति. सावकत्तं पटिजाननेन सत्थारं अपदिसतीति अत्थो. अपिच सत्थुकप्पादिकिरियतो अत्तानं परिमोचेति तक्किरियासङ्काय सम्भवतो. ‘‘सत्थु भगवतोयेव वचनं मयासुत’’न्ति सत्थारं अपदिसतीति अत्थन्तरमनुभावनं होति. ‘‘जिनवचन’’न्तिआदिपि परियायन्तरदस्सनं, अत्थन्तरमनुभावनमेव वा. अप्पेतीति निदस्सेति. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेसु यथारहं सत्ते नेतीति नेत्ति, धम्मोयेव नेत्ति तथा. वुत्तनयेन चेत्थ उभयथा अधिप्पायो वेदितब्बो.
अपरम्पि अनुभावेतब्बमत्थमनुभावेति ‘‘अपिचा’’तिआदिना. तत्थ उप्पादितभावतन्ति देसनावसेन पवत्तितभावं. पुरिमवचनं विवरन्तोति भगवता देसितवसेन पुरिमतरं संविज्जमानं भगवता वचनमेव उत्तानिं करोन्तो, इदं वचनन्ति सम्बन्धो. चतूहि वेसारज्जञाणेहि विसारदस्स, विसारदहेतुभूतचतुवेसारज्जञाणसम्पन्नस्स वा. दसञाणबलधरस्स. सम्मासम्बुद्धभावसङ्खाते उत्तमट्ठाने ठितस्स, उसभस्स इदन्ति वा अत्थेन आसभसङ्खाते अकम्पनसभावभूते ठाने ठितस्स. ‘‘एवमेव खो भिक्खवे, यदा तथागतो लोके उप्पज्जति…पे… सो धम्मं देसेती’’तिआदिना (अ. नि. ४.३३) सीहोपमसुत्तादीसु आगतेन अनेकनयेन सीहनादनदिनो. सब्बसत्तेसु, सब्बसत्तानं वा उत्तमस्स. न चेत्थ निद्धारणलक्खणाभावतो निद्धारणवसेन समासो. सब्बत्थ हि सक्कतगन्थेसु, सासनगन्थेसु च एवमेव वुत्तं. धम्मेन सत्तानमिस्सरस्स. धम्मस्सेव इस्सरस्स तदुप्पादनवसेनातिपि वदन्ति. सेसपदद्वयं तस्सेवत्थस्स परियायन्तरदीपनं. धम्मेन लोकस्स पदीपमिव भूतस्स, तदुप्पादकभावेन वा धम्मसङ्खातपदीपसम्पन्नस्स. ‘‘धम्मकायोति भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति (दी. नि. ३.११८) हि वुत्तं. धम्मेन लोकपटिसरणभूतस्स, धम्मसङ्खातेन वा पटिसरणेन सम्पन्नस्स. ‘‘यंनूनाहं…पे… तमेव धम्मं सक्कत्वा गरुं कत्वा मानेत्वा पूजेत्वा उपनिस्साय विहरेय्य’’न्ति (अ. नि. ४.२१; सं. नि. १.१७३) हि वुत्तं. सद्धिन्द्रियादिसद्धम्मसङ्खातस्स वरचक्कस्स पवत्तिनो, सद्धम्मानमेतस्स वा आणाचक्कवरस्स पवत्तिनो सम्मासम्बुद्धस्स तस्स भगवतो इदं वचनं सम्मुखाव मया पटिग्गहितन्ति योजेतब्बं. ब्यञ्जनेति पदसमुदायभूते वाक्ये. कङ्खा वा विमति वाति एत्थ दळ्हतरं निविट्ठा विचिकिच्छा कङ्खा. नातिसंसप्पनं मतिभेदमत्तं विमति. सम्मुखा पटिग्गहितमिदं मयाति तथा अकत्तब्बभावकारणवचनं. अत्तनाउप्पादितभावं अप्पटिजानन्तो पुरिमवचनं विवरन्तोति पन अस्सद्धियविनासनस्स, सद्धासम्पदमुप्पादनस्स च कारणवचनं. ‘‘तेनेत’’न्तिआदिना यथावुत्तमेवत्थं उदानवसेन दस्सेति.
‘‘एवं मे सुत’’न्ति एवं वदन्तो गोतमगोत्तस्स सम्मासम्बुद्धस्स सावको, गोतमगोत्तसम्बन्धो वा सावको आयस्मा आनन्दो भगवता भासितभावस्स, सम्मुखा पटिग्गहितभावस्स च सूचनतो, तथासूचनेनेव च खलितदुन्निरुत्तादिगहणदोसाभावस्स सिज्झनतो सासने अस्सद्धं विनासयति, सद्धं वड्ढेतीति अत्थो. एत्थ च पञ्चमादयो तिस्सो अत्थयोजना आकारादिअत्थेसु अग्गहितविसेसमेव एवं-सद्दं गहेत्वा दस्सिता, ततो परा तिस्सो आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा विभाविता, पच्छिमा पन तिस्सो यथाक्कमं आकारत्थं, निदस्सनत्थं, अवधारणत्थञ्च एवं-सद्दं गहेत्वा योजिताति दट्ठब्बं. होन्ति चेत्थ –
‘‘दस्सनं दीपनञ्चापि, पकासनं विभावनं;
अनुभावनमिच्चत्थो, किरियायोगेन पञ्चधा.
दस्सितो परम्पराय, सिद्धो नेकत्थवुत्तिया;
एवं मे सुतमिच्चेत्थ, पदत्तये नयञ्ञुना’’ति.
एक-सद्दो पन अञ्ञसेट्ठासहायसङ्ख्यादीसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.२७) अञ्ञत्थे दिस्सति, ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२२८; पारा. ११) सेट्ठे, ‘‘एकोवूपकट्ठो’’तिआदीसु (दी. नि. १.४०५; दी. नि. २.२१५; म. नि. १.८०; सं. नि. ३.६३; विभ. ४.४४५) असहाये, ‘‘एकोव खो भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु (अ. नि. ८.२९) सङ्ख्यायं, इधापि सङ्ख्यायमेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो’’ति (इतिवु. अट्ठ. १; दी. नि. टी. १.परिब्बाजककथावण्णना) एकोयेवेस समयो, न द्वे वा तयो वाति ऊनाधिकाभावेन गणनस्स परिच्छेदनिद्देसो एकन्ति अयं सद्दोति अत्थो, तेन कस्स परिच्छिन्दनन्ति अनुयोगे सति ‘‘समय’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘समयन्ति परिच्छिन्ननिद्देसो’’ति. एवं परिच्छेदपरिच्छिन्नवसेन वुत्तेपि ‘‘अयं नाम समयो’’ति सरूपतो अनियमितत्ता अनियमितवचनमेवाति दस्सेति ‘‘एकं…पे…. दीपन’’न्ति इमिना.
इदानि समयसद्दस्स अनेकत्थवुत्तितं अत्थुद्धारवसेन दस्सेत्वा इधाधिप्पेतमत्थं नियमेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. तत्थाति तस्मिं ‘‘एकं समय’’न्ति पदद्वये, समभिनिविट्ठो समय सद्दोति सम्बन्धो. न पन दिस्सतीति तेस्वेकस्मिंयेव अत्थे इध पवत्तनतो. समवायेति पच्चयसामग्गियं, कारणसमवायेति अत्थो. खणेति ओकासे. हेतुदिट्ठीसूति हेतुम्हि चेव लद्धियञ्च. अस्साति समयसद्दस्स. कालञ्च समयञ्च उपादायाति एत्थ कालो नाम उपसङ्कमनस्स युत्तकालो. समयो नाम तस्सेव पच्चयसामग्गी, अत्थतो पन तदनुरूपसरीरबलञ्चेव तप्पच्चयपरिस्सयाभावो च. उपादानं नाम ञाणेन तेसं गहणं, तस्मा यथावुत्तं कालञ्च समयञ्च पञ्ञाय गहेत्वा उपधारेत्वाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – सचे अम्हाकं स्वे गमनस्स युत्तकालो भविस्सति, काये बलमत्ता च फरिस्सति, गमनपच्चया च अञ्ञो अफासुविहारो न भविस्सति, अथेतं कालञ्च गमनकारणसमवायसङ्खातं समयञ्च उपधारेत्वा अप्पेव नाम स्वेपि आगच्छेय्यामाति. खणोति ओकासो. तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता. खणो एव च समयो. यो ‘‘खणो’’ति च ‘‘समयो’’ति च वुच्चति, सो एकोवाति अधिप्पायो. दियड्ढो मासो सेसो गिम्हानं उण्हसमयो. वस्सानस्स पठमो मासो परिळाहसमयो. महासमयोति महासमूहो. समासो वा एस, ब्यासो वा. पवुट्ठं वनं पवनं, तस्मिं, कपिलवत्थुसामन्ते महावनसङ्खाते वनसण्डेति अत्थो. समयोपि खोति एत्थ समयोति सिक्खापदपूरणस्स हेतु. भद्दालीति तस्स भिक्खुस्स नामं. इदं वुत्तं होति – तया भद्दालि पटिविज्झितब्बयुत्तकं एकं कारणं अत्थि, तम्पि ते न पटिविद्धं न सल्लक्खितन्ति. किं तं कारणन्ति आह ‘‘भगवापि खो’’तिआदि.
‘‘उग्गहमानो’’तिआदीसु मानोति तस्स परिब्बाजकस्स पकतिनामं, किञ्चि किञ्चि पन सिप्पं उग्गहेतुं समत्थताय ‘‘उग्गहमानो’’ति नं सञ्जानन्ति, तस्मा ‘‘उग्गहमानो’’ति वुच्चति. समणमुण्डिकस्स पुत्तो समणमुण्डिकापुत्तो. सो किर देवदत्तस्स उपट्ठाको. समयं दिट्ठिं पकारेन वदन्ति एत्थाति समयप्पवादको, तस्मिं, दिट्ठिप्पवादकेति अत्थो. तस्मिं किर ठाने चङ्कीतारुक्खपोक्खरसातिप्पभूतयो ब्राह्मणा, निगण्ठाचेलकपरिब्बाजकादयो च पब्बजिता सन्निपतित्वा अत्तनो अत्तनो समयं पकारेन वदन्ति कथेन्ति दीपेन्ति, तस्मा सो आरामो ‘‘समयप्पवादको’’ति वुच्चति. स्वेव तिन्दुकाचीरसङ्खाताय तिम्बरूसकरुक्खपन्तिया परिक्खित्तत्ता ‘‘तिन्दुकाचीरो’’ति वुच्चति. एका साला एत्थाति एकसालको. यस्मा पनेत्थ पठमं एका साला अहोसि, पच्छा पन महापुञ्ञं पोट्ठपादपरिब्बाजकं निस्साय बहू साला कता, तस्मा तमेव पठमं कतं एकं सालं उपादाय लद्धपुब्बनामवसेन ‘‘एकसालको’’ति वुच्चति. मल्लिकाय नाम पसेनदिरञ्ञो देविया उय्यानभूतो सो पुप्फफलसच्छन्नो आरामो, तेन वुत्तं ‘‘मल्लिकाय आरामे’’ति. पटिवसतीति तस्मिं फासुताय वसति.
दिट्ठे धम्मेति पच्चक्खे अत्तभावे. अत्थोति वुड्ढि. कम्मकिलेसवसेन सम्परेतब्बतो सम्मा पापुणितब्बतो सम्परायो, परलोको, तत्थ नियुत्तो सम्परायिको, परलोकत्थो. अत्थाभिसमयाति यथावुत्तउभयत्थसङ्खातहितपटिलाभा. सम्परायिकोपि हि अत्थो कारणस्स निप्फन्नत्ता पटिलद्धो नाम होतीति तं अत्थद्वयमेकतो कत्वा ‘‘अत्थाभिसमया’’ति वुत्तं. धिया पञ्ञाय तंतदत्थे राति गण्हाति, धी वा पञ्ञा एतस्सत्थीति धीरो. पण्डा वुच्चति पञ्ञा. सा हि सुखुमेसुपि अत्थेसु पडति गच्छति, दुक्खादीनं वा पीळनादिआकारं जानातीति पण्डा. ताय इतो गतोति पण्डितो. अथ वा इता सञ्जाता पण्डा एतस्स, पडति वा ञाणगतिया गच्छतीति पण्डितो. सम्मा मानाभिसमयाति मानस्स सम्मा पहानेन. सम्माति चेत्थ अग्गमग्गञाणेन समुच्छेदप्पहानं वुत्तं. अन्तन्ति अवसानं. पीळनं तंसमङ्गिनो हिंसनं अविप्फारिताकरणं. तदेव अत्थो तथा त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा. समेच्च पच्चयेहि कतभावो सङ्खतट्ठो. दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं सन्तापट्ठो. जराय, मरणेन चाति द्विधा विपरिणामेतब्बो विपरिणामट्ठो. अभिसमेतब्बो पटिविज्झितब्बो अभिसमयट्ठो, पीळनादीनियेव. तानि हि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावमुपनेत्वा ‘‘अभिसमयट्ठो’’ति वुत्तानि. अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स अत्थो गोचरो अभिसमयट्ठोति तानियेव तब्बिसय-भावूपगमन-सामञ्ञतो एकत्तेन वुत्तानि. एत्थ च उपसग्गानं जोतकमत्तत्ता तस्स तस्स अत्थस्स वाचको समयसद्दो एवाति समयसद्दस्स अत्थुद्धारेपि सउपसग्गो अभिसमयो वुत्तो.
तेसु पन अत्थेसु अयं वचनत्थो – सहकारीकारणवसेन सन्निज्झं समेति समवेतीति समयो, समवायो. समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियमेत्थ तदाधारपुग्गलवसेनाति समयो, खणो. समेन्ति एत्थ, एतेन वा संगच्छन्ति धम्मा, सत्ता वा सहजातादीहि, उप्पादादीहि चाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय हि अत्थतो अभूतोपि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं, करणं विय च परिकप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयति. समं, सम्मा वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवानं सहावट्ठानमेव हि समूहो, न पन अवयवविनिमुत्तो समूहो नाम कोचि परमत्थतो अत्थि. पच्चयन्तरसमागमे एति फलं उप्पज्जति, पवत्तति वा एतस्माति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. सो हि पच्चयन्तरसमागमनेनेव अत्तनो फलं उप्पादट्ठितिसमङ्गीभावं करोति. समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो हुत्वा एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गणभावतो वा तंसञ्ञुत्ता सत्ता अयन्ति एतेन यथाभिनिवेसं पवत्तन्तीति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्ति. समिति सङ्गति समोधानं समयो, पटिलाभो. समस्स निरोधस्स यानं पापुणनं, सम्मा वा यानं अपगमो अप्पवत्ति समयो, पहानं. अभिमुखं ञाणेन सम्मा एतब्बो अभिगन्तब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो. अभिमुखभावेन तं तं सभावं सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं यथाभूतसभावावबोधो.
ननु च अत्थमत्तं यथाधिप्पेतं पति सद्दा अभिनिविसन्तीति न एकेन सद्देन अनेके अत्था अभिधीयन्ति, अथ कस्मा इध समयसद्दस्स अनेकधा अत्थो वुत्तोति? सच्चमेतं सद्दविसेसे अपेक्खिते सद्दविसेसे हि अपेक्खिते न एकेन सद्देन अनेकत्थाभिधानं सम्भवति. न हि यो कालादिअत्थो समय-सद्दो, सोयेव समूहादिअत्थं वदति. एत्थ पन तेसं तेसमत्थानं समयसद्दवचनीयतासामञ्ञमुपादाय अनेकत्थता समय-सद्दस्स वुत्ताति. एवं सब्बत्थ अत्थुद्धारे. होति चेत्थ –
‘‘सामञ्ञवचनीयतं, उपादाय अनेकधा;
अत्थं वदे न हि सद्दो, एको नेकत्थको सिया’’ति.
समवायादिअत्थानं इध असम्भवतो, कालस्सेव च अपदिसितब्बत्ता ‘‘इध पनस्स कालो अत्थो’’ति वुत्तं. देसदेसकादीनं विय हि कालस्स निदानभावेन अधिप्पेतत्ता सोपि इध अपदिसीयति. ‘इमिना कीदिसं कालं दीपेतीति आह ‘‘तेना’’तिआदि. तेनाति कालत्थेन समय-सद्देन. अड्ढमासो पक्खवसेन वुत्तो, पुब्बण्हादिको दिवसभागवसेन, पठमयामादिको पहारवसेन. आदि-सद्देन खणलयादयो सङ्गहिता, अनियमितवसेन एकं कालं दीपेतीति अत्थो.
कस्मा पनेत्थ अनियमितवसेन कालो निद्दिट्ठो, न उतुसंवच्छरादिना नियमितवसेनाति आह ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि. किञ्चापि पञ्ञाय विदितं सुववत्थापितं, तथापीति सम्बन्धो. वचसा धारेतुं वा सयं उद्दिसितुं वा परेन उद्दिसापेतुं वा न सक्का नानप्पकारभावतो बहु च वत्तब्बं होति याव कालप्पभेदो, ताव वत्तब्बत्ता. ‘‘एकं समय’’न्ति वुत्ते पन न सो कालप्पभेदो अत्थि, यो एत्थानन्तोगधो सियाति दस्सेति ‘‘एकेनेव पदेन तमत्थं समोधानेत्वा’’ति इमिना. एवं लोकियसम्मतकालवसेन समयत्थं दस्सेत्वा इदानि सासने पाकटकालवसेन समयत्थं दस्सेतुं ‘‘ये वा इमे’’तिआदि वुत्तं. अपिच उतुसंवच्छरादिवसेन नियमं अकत्वा समयसद्दस्स वचने अयम्पि गुणो लद्धोयेवाति दस्सेन्तो ‘‘ये वा इमे’’तिआदिमाह. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठति तस्सा विसेसपरिहारविसयत्ता. तत्थ ये इमे समयाति सम्बन्धो. भगवतो मातुकुच्छिओक्कमनकालो चेत्थ गब्भोक्कन्तिसमयो. चत्तारि निमित्तानि पस्सित्वा संवेजनकालो संवेगसमयो. छब्बस्सानि सम्बोधिसमधिगमाय चरियकालो दुक्करकारिकसमयो. देवसिकं झानफलसमापत्तीहि वीतिनामनकालो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो, विसेसतो पन सत्तसत्ताहानि झानसमापत्तिवळञ्जनकालो. पञ्चचत्तालीसवस्सानि तंतंधम्मदेसनाकालो देसनासमयो. आदि-सद्देन यमकपाटिहारियसमयादयो सङ्गण्हाति. पकासाति दससहस्सिलोकधातुपकम्पनओभासपातुभावादीहि पाकटा. ‘‘एकं समय’’न्ति वुत्ते तदञ्ञेपि समया सन्तीति अत्थापत्तितो तेसु समयेसु इध देसनासमयसङ्खातो समयविसेसो ‘‘एकं समय’’न्ति वुत्तोति दीपेतीति अधिप्पायो.
यथावुत्तप्पभेदेसुयेव समयेसु एकदेसं पकारन्तरेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘यो चाय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ हि ञाणकिच्चसमयो, अत्तहितपटिपत्तिसमयो च अभिसम्बोधिसमयोयेव. अरियतुण्हीभावसमयो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो. करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मिकथासमयो देसनासमयो, तस्मा तेसु वुत्तप्पभेदेसु समयेसु एकदेसोव पकारन्तरेन दस्सितोति दट्ठब्बं. ‘‘सन्निपतितानं वो भिक्खवे द्वयं करणीयं धम्मी कथा वा अरियो वा तुण्हीभावो’’ति (उदा. १२) वुत्तसमये सन्धाय ‘‘सन्निपतितानं करणीयद्वयसमयेसू’’ति वुत्तं. तेसुपि समयेसूति करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मिकथादेसनासमयेसुपि. अञ्ञतरं समयं सन्धाय ‘‘एकं समय’’न्ति वुत्तं अत्थतो अभेदत्ता.
अञ्ञत्थ विय भुम्मवचनेन च करणवचनेन च निद्देसमकत्वा इध उपयोगवचनेन निद्देसपयोजनं निद्धारेतुकामो परम्मुखेन चोदनं समुट्ठपेति ‘‘कस्मा पनेत्था’’तिआदिना. एत्थाति ‘‘एकं समय’’न्ति इमस्मिं पदे, करणवचनेन निद्देसो कतो यथाति सम्बन्धो. भवन्ति एत्थाति भुम्मं, ओकासो, तत्थ पवत्तं वचनं विभत्ति भुम्मवचनं. करोति किरियमभिनिप्फादेभि एतेनाति करणं, किरियानिप्फत्तिकारणं. उपयुज्जितब्बो किरियायाति उपयोगो, कम्मं, तत्थ वचनं तथा. ‘‘तत्था’’तिआदिना यथावुत्तचोदनं परिहरति. तत्थाति तेसु अभिधम्मतदञ्ञसुत्तपदविनयेसु. तथाति भुम्मवचनकरणवचनेहि अत्थसम्भवतो चाति योजेतब्बं, अधिकरणभावेनभावलक्खणत्थानं, हेतुकरणत्थानञ्च सम्भवतोति अत्थो. इधाति इधस्मिं सुत्तपदे. अञ्ञथाति उपयोगवचनेन. अत्थसम्भवतोति अच्चन्तसंयोगत्थस्स सम्भवतो.
‘‘तत्थ ही’’तिआदि तब्बिवरणं. इतोति ‘‘एकं समय’’न्ति सुत्तपदतो. अधिकरणत्थोति आधारत्थो. भवनं भावो, किरिया, किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं, तदेवत्थो तथा. केन समयत्थेन इदं अत्थद्वयं सम्भवतीति अनुयोगे सति तदत्थद्वयसम्भवानुरूपेन समयत्थेन, तं दळ्हं करोन्तो ‘‘अधिकरणञ्ही’’तिआदिमाह. पदत्थतोयेव हि यथावुत्तमत्थद्वयं सिद्धं, विभत्ति पन जोतकमत्ता. तत्थ कालसङ्खातो, कालसद्दस्स वा अत्थो यस्साति कालत्थो. समूहसङ्खातो, ‘समूहसद्दस्स वा अत्थो यस्साति समूहत्थो, को सो? समयो. इदं वुत्तं होति – कालत्थो, समूहत्थो च समयो तत्थ अभिधम्मे वुत्तानं फस्सादिधम्मानं अधिकरणं आधारोति, यस्मिं काले, धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव काले, धम्मपुञ्जे वा फस्सादयोपि होन्तीति अयञ्हि तत्थ अत्थो. ननु चायं उपादापञ्ञत्तिमत्तो कालो, वोहारमत्तो च समूहो, सो कथं अधिकरणं सिया तत्थ वुत्तधम्मानन्ति? नायं दोसो. यथा हि कालो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि सभावधम्मपरिच्छिन्नत्ता आधारभावेन पञ्ञातो, सभावधम्मपरिच्छिन्नो च तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे, परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हेजातो, सायन्हे आगच्छती’’तिआदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो विसुं अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धत्ता अवयवानं आधारभावेन पञ्ञापीयति ‘‘रुक्खे साखा, यवरासियं पत्तसम्भूतो’’तिआदीसु, एवमिधापि सभावधम्मपरिच्छिन्नत्ता, कप्पनामत्तसिद्धत्ता च तदुभयं तत्थ वुत्तधम्मानं अधिकरणभावेन पञ्ञापीयतीति.
‘‘खणसमवायहेतुसङ्खातस्सा’’तिआदि भावेनभावलक्खणत्थसम्भवदस्सनं. तत्थ खणो नाम अट्ठक्खणविनिमुत्तो नवमो बुद्धुप्पादक्खणो, यानि वा पनेतानि ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमुस्सानं चतुचक्कं पवत्तती’’ति (अ. नि. ४.३१) एत्थ पतिरूपदेसवासो सप्पुरिसूपनिस्सयो अत्तसम्मापणीधि पुब्बेकतपुञ्ञताति चत्तारि चक्कानि वुत्तानि, तानि एकज्झं कत्वा ओकासट्ठेन ‘‘खणो’’ति वेदितब्बानि. तानि हि कुसलुप्पत्तिया ओकासभूतानि. समवायो नाम ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदिना (म. नि. १.२०४; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३, ४४; सं. नि. ३.६०; कथा. ४६५, ४६७) निद्दिट्ठा चक्खुविञ्ञाणादिसाधारणफलनिप्फादकत्तेन सण्ठिता चक्खुरूपादिपच्चयसामग्गी. चक्खुरूपादीनञ्हि चक्खुविञ्ञाणादि साधारणफलं. हेतु नाम योनिसोमनसिकारादिजनकहेतु. यथावुत्तस्स खणसङ्खातस्स, समवायसङ्खातस्स, हेतुसङ्खातस्स च समयस्स सत्तासङ्खातेन भावेन तेसं फस्सादीनं धम्मानं सत्तासङ्खातो भावो लक्खीयति विञ्ञायतीति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यथा ‘‘गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो’’ति एत्थ दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवमिधापि यथावुत्तस्स समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया, फस्सादीनं भवनकिरिया च लक्खीयतीति. ननु चेत्थ सत्ताकिरिया अविज्जमानाव, कथं ताय लक्खीयतीति? सच्चं, तथापि ‘‘यस्मिं समये’’ति च वुत्ते सतीति अयमत्थो विञ्ञायमानो एवहोति अञ्ञकिरियासम्बन्धाभावे पदत्थस्स सत्ताविरहाभावतो, तस्मा अत्थतो गम्यमानाय ताय सत्ताकिरियाय लक्खीयतीति. अयञ्हि तत्थ अत्थो – यस्मिं यथावुत्ते खणे, पच्चयसमवाये, हेतुम्हि वा सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे, पच्चयसमवाये, हेतुम्हि वा सति फस्सादयोपि होन्तीति. अयं पन अत्थो अभिधम्मेयेव (अट्ठसा. कामावचरकुसलपदभाजनीये) निदस्सनवसेन वुत्तो, यथारहमेस नयो अञ्ञेसुपि सुत्तपदेसूति. तस्माति अधिकरणत्थस्स, भावेनभावलक्खणत्थस्स च सम्भवतो. तदत्थजोतनत्थन्ति तदुभयत्थस्स समयसद्दत्थभावेन विज्जमानस्सेव भुम्मवचनवसेन दीपनत्थं. विभत्तियो हि पदीपो विय वत्थुनो विज्जमानस्सेव अत्थस्स जोतकाति, अयमत्थो सद्दसत्थेसु पाकटोयेव.
हेतुअत्थो, करणत्थो च सम्भवतीति ‘‘अन्नेन वसति, विज्जाय वसती’’तिआदीसु विय हेतुअत्थो, ‘‘फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय करणत्थो च सम्भवति. कथं पन सम्भवतीति आह ‘‘यो हि सो’’तिआदि. विनये (पारा. २०) आगतसिक्खापदपञ्ञत्तियाचनवत्थुवसेन थेरं मरियादं कत्वा ‘‘सारिपुत्तादीहिपि दुविञ्ञेय्यो’’ति वुत्तं. तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेनाति एत्थ पन तंतंवत्थुवीतिक्कमोव सिक्खापदपञ्ञत्तिया हेतु चेव करणञ्च. तथा हि यदा भगवा सिक्खापदपञ्ञत्तिया पठममेव तेसं तेसं तत्थ तत्थ सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुभूतं तं तं वीतिक्कमं अपेक्खमानो विहरति, तदा तं तं वीतिक्कमं अपेक्खित्वा तदत्थं वसतीति सिद्धो वत्थुवीतिक्कमस्स सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुभावो ‘‘अन्नेनवसती’’तिआदीसु अन्नमपेक्खित्वा तदत्थं वसतीतिआदिना कारणेन अन्नादीनं हेतुभावो विय. सिक्खापदपञ्ञत्तिकाले पन तेनेव पुब्बसिद्धेन वीतिक्कमेन सिक्खापदं पञ्ञपेति, तस्मा सिक्खापदपञ्ञत्तिया साधकतमत्ता करणभावोपि वीतिक्कमस्सेव सिद्धो ‘‘असिना छिन्दती’’तिआदीसु असिना छिन्दनकिरियं साधेतीतिआदिना कारणेन असिआदीनं करणभावो विय. एवं सन्तेपि वीतिक्कमं अपेक्खमानो तेनेव सद्धिं तन्निस्सितम्पि कालं अपेक्खित्वा विहरतीति कालस्सापि इध हेतुभावो वुत्तो, सिक्खापदं पञ्ञपेन्तो च तं तं वीतिक्कमकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदं पञ्ञपेतीति वीतिक्कमनिस्सयस्स कालस्सापि करणभावो वुत्तो, तस्मा इमिना परियायेन कालस्सापि हेतुभावो, करणभावो च लब्भतीति वुत्तं ‘‘तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेना’’ति, निप्परियायेन पन वीतिक्कमोयेव हेतुभूतो, करणभूतो च. सो हि वीतिक्कमक्खणे हेतु हुत्वा पच्छा सिक्खापदपञ्ञापनक्खणे करणम्पि होतीति. सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तोति वीतिक्कमं पुच्छित्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुं तं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा, विगरहित्वा च तं तं वत्थुओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन करणभूतेन सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो. सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानोति ततियपाराजिकादीसु (पारा. १६२) विय सिक्खापदपञ्ञत्तिया हेतुभूतं तं तं वत्थुवीतिक्कमसमयं अपेक्खमानो तेन समयेन हेतुभूतेन भगवा तत्थ तत्थ विहासीति अत्थो.
‘‘सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो, सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो’’ति इदं यथाक्कमं करणभावस्स, हेतुभावस्स च समत्थनवचनं, तस्मा तदनुरूपं ‘‘तेनसमयेन करणभूतेन हेतुभूतेना’’ति एवं वत्तब्बेपि पठमं ‘‘हेतुभूतेना’’ति उप्पटिपाटिवचनं तत्थ हेतुभावस्स सातिसयमधिप्पेतत्ता वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘भगवा हि वेरञ्जायं विहरन्तो धम्मसेनापतित्थेरस्स सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतं परिवितक्कसमयं अपेक्खमानो तेन समयेन हेतुभूतेन विहासी’’ति तीसुपि किर गण्ठिपदेसु वुत्तं. ‘‘किं पनेत्थ युत्तिचिन्ताय, आचरियस्स इध कमवचनिच्छा नत्थीति एवमेतं गहेतब्बं – अञ्ञासुपि हि अट्ठकथासु अयमेव अनुक्कमो वुत्तो, न च तासु ‘तेन समयेन वेरञ्जायं विहरती’ति विनयपाळिपदे हेतुअत्थस्सेव सातिसयं अधिप्पेतभावदीपनत्थं वुत्तो अविसयत्ता, सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो हेतुभूतेन, करणभूतेन च समयेन विहासि, सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो हेतुभूतेन समयेन विहासीति एवमेत्थ यथालाभं सम्बन्धभावतो एवं वुत्तो’’तिपि वदन्ति. तस्माति यथावुत्तस्स दुविधस्सापि अत्थस्स सम्भवतो. तदत्थजोतनत्थन्ति वुत्तनयेन करणवचनेन तदुभयत्थस्स जोतनत्थं. तत्थाति तस्मिं विनये. एत्थ च सिक्खापदपञ्ञत्तिया एव वीतिक्कमसमयस्स साधकतमत्ता तस्स करणभावे ‘‘सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो’’ति अज्झाहरितपदेन सम्बन्धो, हेतुभावे पन तदपेक्खनमत्तत्ता ‘‘विहरती’’ति पदेनेवाति दट्ठब्बं. तथायेव हि वुत्तं ‘‘तेन समयेन हेतुभूतेन, करणभूतेन च सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो, सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो भगवा तत्थ तत्थ विहासी’’ति. करणञ्हि किरियत्थं, न हेतु विय किरियाकारणं. हेतु पन किरियाकारणं, न करणं विय किरियत्थोति.
‘‘इध पना’’तिआदिना उपयोगवचनस्स अच्चन्तसंयोगत्थसम्भवदस्सनं, अच्चन्तमेव दब्बगुणकिरियाहि संयोगो अच्चन्तसंयोगो, निरन्तरमेव तेहि संयुत्तभावोति वुत्तं होति. सोयेवत्थो तथा. एवंजातिकेति एवंसभावे. कथं सम्भवतीति आह ‘‘यञ्ही’’तिआदि. अच्चन्तमेवाति आरब्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं, ताव एकंसमेव, निरन्तरमेवाति अत्थो. करुणाविहारेनाति परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन. तथा हि करुणानिदानत्ता देसनाय इध परहितपटिपत्ति ‘‘करुणाविहारो’’ति वुत्ता, न पन करुणासमापत्तिविहारो. न हि देसनाकाले देसेतब्बधम्मविसयस्स देसनाञाणस्स सत्तविसयाय महाकरुणाय सहुप्पत्ति सम्भवति भिन्नविसयत्ता, तस्मा करुणाय पवत्तो विहारोति कत्वा परहितपटिपत्तिविहारो इध ‘‘करुणाविहारो’’ति वेदितब्बो. तस्माति अच्चन्तसंयोगत्थसम्भवतो. तदत्थजोतनत्थन्ति वुत्तनयेन उपयोगविभत्तिया तदत्थस्स जोतनत्थं उपयोगनिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं सज्झायति, दिवसं भुञ्जती’’ति. तेनाति येन कारणेन अभिधम्मे, इतो अञ्ञेसु च सुत्तपदेसु भुम्मवचनस्स अधिकरणत्थो, भावेनभावलक्खणत्थो च, विनये करणवचनस्स हेतुअत्थो, करणत्थो च इध उपयोगवचनस्स अच्चन्तसंयोगत्थो सम्भवति, तेनाति अत्थो. एतन्ति यथा वुत्तस्सत्थस्स सङ्गहगाथापदं अञ्ञत्राति अभिधम्मे इतो अञ्ञेसु सुत्तपदेसु, विनये च. समयोति समयसद्दो. सद्देयेव हि विभत्तिपरा भवतिअत्थे असम्भवतो. सोति स्वेव समयसद्दो.
एवं अत्तनो मतिं दस्सेत्वा इदानि पोराणाचरियमतिं दस्सेतुं ‘‘पोराणा पना’’तिआदि वुत्तं. पोराणाति च पुरिमा अट्ठकथाचरिया. ‘‘तस्मिं समये’’ति वा…पे… ‘‘एकं समय’’न्ति वा एस भेदोति सम्बन्धो. अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन भेदो विसेसो, न पन अत्थेन, तेनाह ‘‘सब्बत्थ भुम्ममेवत्थो’’ति, सब्बेसुपि अत्थतो आधारो एव अत्थोति वुत्तं होति. इमिना च वचनेन सुत्तविनयेसु विभत्तिविपरिणामो कतो, भुम्मत्थे वा उपयोगकरणविभत्तियो सिद्धाति दस्सेति. ‘‘तस्मा’’तिआदिना तेसं मतिदस्सने गुणमाह.
भारियट्ठेन गरु. तदेवत्थं सङ्केततो समत्थेति ‘‘गरुं ही’’तिआदिना सङ्केतविसयो हि सद्दो तंववत्थितोयेव चेस अत्थबोधकोति. गरुन्ति गरुकातब्बं जनं. ‘‘लोके’’ति इमिना न केवलं सासनेयेव, लोकेपि गरुकातब्बट्ठेन भगवाति सङ्केतसिद्धीति दस्सेति. यदि गरुकातब्बट्ठेन भगवा, अथ अयमेव सातिसयं भगवा नामाति दस्सेन्तो ‘‘अयञ्चा’’तिआदिमाह. तथा हि लोकनाथो अपरिमितनिरुपमप्पभावसीलादिगुणविसेससमङ्गिताय, सब्बानत्थपरिहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तुपकारिताय च अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं उत्तमं गारवट्ठानन्ति. न केवलं लोकेयेव, अथ खो सासनेपीति दस्सेति ‘‘पोराणेही’’तिआदिना, पोराणेहीति च अट्ठकथाचरियेहीति अत्थो. सेट्ठवाचकवचनम्पि सेट्ठगुणसहचरणतो सेट्ठमेवाति वुत्तं ‘‘भगवाति वचनं सेट्ठ’’न्ति. वुच्चति अत्थो, एतेनाति हि वचनं, सद्दो. अथ वा वुच्चतीति वचनं, अत्थो, तस्मा यो ‘‘भगवा’’ति वचनेन वचनीयो अत्थो, सो सेट्ठोति अत्थो. भगवाति वचनमुत्तमन्ति एत्थापि एसेव नयो. गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगत्ता, सातिसयं वा गरुकरणारहताय गारवयुत्तो, गारवारहोति अत्थो. येन कारणत्तयेन सो तथागतो गरु भारियट्ठेन, तेन ‘‘भगवा’’ति वुच्चतीति सम्बन्धो. गरुताकारणदस्सनञ्हेतं पदत्तयं. ‘‘सिप्पादिसिक्खापकापि गरूयेव नाम होन्ति, न च गारवयुत्ता, अयं पन तादिसो न होति, तस्मा गरूति कत्वा ‘गारवयुत्तो’ति वुत्त’’न्ति केचि. एवं सति तदेतं विसेसनपदमत्तं, पुरिमपदद्वयमेव कारणदस्सनं सिया.
अपिचाति अत्थन्तरविकप्पत्थे निपातो, अपरो नयोति अत्थो. तत्थ –
‘‘वण्णगमो वण्णविपरियायो,
द्वे चापरे वण्णविकारनासा;
धातूनमत्थातिसयेन योगो,
तदुच्चते पञ्चविधा निरुत्ती’’ति. –
वुत्तं निरुत्तिलक्खणं गहेत्वा, ‘‘पिसोदरादीनि यथोपदिट्ठ’’न्ति वुत्तसद्दनयेन वा पिसोदरादिआकतिगणपक्खेपलक्खणं गहेत्वा लोकिय लोकुत्तरसुखाभिनिब्बत्तकं सीलादिपारप्पत्तं भाग्यमस्स अत्थीति ‘‘भाग्यवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘भाग्यवा’’ति. तथा अनेकभेदभिन्नकिलेससतसहस्सानि, सङ्खेपतो वा पञ्चमारे अभञ्जीति ‘‘भग्गवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तन्ति दस्सेति ‘‘भग्गवा’’ति इमिना. लोके च भग-सद्दो इस्सरियधम्मयससिरीकामपयत्तेसु छसु धम्मेसु पवत्तति, ते च भगसङ्खाता धम्मा अस्स सन्तीति भगवाति अत्थं दस्सेतुं ‘‘युत्तो भगेहि चा’’ति वुत्तं. कुसलादीहि अनेकभेदेहि सब्बधम्मे विभजि विभजित्वा विवरित्वा देसेसीति ‘‘विभत्तवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘विभत्तवा’’ति. दिब्बब्रह्मअरियविहारे, कायचित्तउपधिविवेके, सुञ्ञतानिमित्ताप्पणिहितविमोक्खे, अञ्ञे च लोकियलोकुत्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मे भजि सेवि बहुलमकासीति ‘‘भत्तवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तन्ति दस्सेति ‘‘भत्तवा’’ति इमिना. तीसु भवेसु तण्हासङ्खातं गमनमनेन वन्तं वमितन्ति ‘‘भवेसु वन्तगमनो’’ति वत्तब्बे भवसद्दतो भ-कारं गमनसद्दतो ग-कारं वन्तसद्दतो व-कारं आदाय, तस्स च दीघं कत्वा वण्णविपरियायेन ‘‘भगवा’’ति वुत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘वन्तगमनो भवेसू’’ति वुत्तं. ‘‘यतो भाग्यवा, ततो भगवा’’तिआदिना पच्चेकं योजेतब्बं. अस्स पदस्साति ‘‘भगवा’’ति पदस्स. वित्थारत्थोति वित्थारभूतो अत्थो. ‘‘सो चा’’तिआदिना गन्थमहत्तं परिहरति. वुत्तोयेव, न पन इध पन वत्तब्बो विसुद्धिमग्गस्स इमिस्सा अट्ठकथाय एकदेसभावतोति अधिप्पायो.
अपिच भगे वनि, वमीति वा भगवा. सो हि भगे सीलादिगुणे वनि भजि सेवि, ते वा भगसङ्खाते सीलादिगुणे विनेय्यसन्तानेसु ‘‘कथं नु खो उप्पज्जेय्यु’’न्ति वनि याचि पत्थयि, एवं भगे वनीति भगवा, भगे वा सिरिं, इस्सरियं, यसञ्च वमि खेळपिण्डं विय छड्डयि. तथा हि भगवा हत्थगतं चक्कवत्तिसिरिं, चतुदीपिस्सरियं, चक्कवत्तिसम्पत्तिसन्निस्सयञ्च सत्तरतनसमुज्जलं यसं अनपेक्खो छड्डयि. अथ वा भानि नाम नक्खत्तानि, तेहि समं गच्छन्ति पवत्तन्तीति भगा आकारस्स रस्सं कत्वा, सिनेरुयुगन्धरादिगता भाजनलोकसोभा. ता भगा वमि तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन पजहि, एवं भगे वमीति भगवाति एवमादीहि तत्थ तत्थागतनयेहि चस्स अत्थो वत्तब्बो, अम्हेहि पन सो गन्थभीरुजनानुग्गहणत्थं, गन्थगरुतापरिहरणत्थञ्च अज्झुपेक्खितोति.
एवमेतेसं अवयवत्थं दस्सेत्वा इदानि समुदायत्थं दस्सेन्तो पुरिमपदत्तयस्स समुदायत्थेन वुत्तावसेसेन तेसमत्थानं पटियोगिताय तेनापि सह दस्सेतुं ‘‘एत्तावता’’तिआदिमाह. एत्तावताति एतस्स ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वचनेन ‘‘एकं समयं भगवा’’ तिवचनेनाति इमेहि सम्बन्धो. एत्थाति एतस्मिं निदानवचने. यथासुतं धम्मं देसेन्तोति एत्थ अन्त-सद्दो हेतुअत्थो. तथादेसितत्ता हि पच्चक्खं करोति नाम. एस नयो अपरत्थापि. ‘‘यो खो आनन्द, मया धम्मो च…पे… सत्था’’ति वचनतो धम्मस्स सत्थुभावपरियायो विज्जतेवाति कत्वा ‘‘धम्मसरीरं पच्चक्खं करोती’’ति वुत्तं. धम्मकायन्ति हि भगवतो सम्बन्धीभूतं धम्मसङ्खातं कायन्ति अत्थो. तथा च वुत्तं ‘‘धम्मकायोति भिक्खवे, तथागतस्सेतं अधिवचन’’न्ति. तं पन किमत्थियन्ति आह ‘‘तेना’’तिआदि. तेनाति च तादिसेन पच्चक्खकरणेनाति अत्थो. इदं अधुना वक्खमानसुत्तं पावचनं पकट्ठं उत्तमं बुद्धस्स भगवतो वचनं नाम. तस्मा तुम्हाकं अतिक्कन्तसत्थुकं अतीतसत्थुकभावो न होतीति अत्थो. भावप्पधानो हि अयं निद्देसो, भावलोपो वा, इतरथा पावचनमेव अनतिक्कन्तसत्थुकं, सत्थुअदस्सनेन पन उक्कण्ठितस्स जनस्स अतिक्कन्तसत्थुकभावोति अत्थो आपज्जेय्य, एवञ्च सति ‘‘अयं वो सत्थाति सत्थुअदस्सनेन उक्कण्ठितं जनं समस्सासेती’’ तिवचनेन सह विरोधो भवेय्याति वदन्ति. इदं पावचनं सत्थुकिच्चनिप्फादनेन न अतीतसत्थुकन्ति पन अत्थो. सत्थूति कम्मत्थे छट्ठी, समासपदं वा एतं सत्थुअदस्सनेनाति. उक्कण्ठनं उक्कण्ठो, किच्छजीविता. ‘‘कठ किच्छजीवने’’ति हि वदन्ति. तमितो पत्तोति उक्कण्ठितो, अनभिरतिया वा पीळितो विक्खित्तचित्तो हुत्वा सीसं उक्खिपित्वा उद्धं कण्ठं कत्वा इतो चितो च ओलोकेन्तो आहिण्डति, विहरति चाति उक्कण्ठितो निरुत्तिनयेन, तं उक्कण्ठितं. सद्दसामत्थियाधिगतमत्तो चेस, वोहारतो पन अनभिरतिया पीळितन्ति अत्थो. एस नयो सब्बत्थ. समस्सासेतीति अस्सासं जनेति.
तस्मिं समयेति इमस्स सुत्तस्स सङ्गीतिसमये. कामं विज्जमानेपि भगवति एवं वत्तुमरहति, इध पन अविज्जमानेयेव तस्मिं एवं वदति, तस्मा सन्धायभासितवसेन तदत्थं दस्सेतीति आह ‘‘अविज्जमानभावं दस्सेन्तो’’ति. परिनिब्बानन्ति अनुपादिसेसनिब्बानधातुवसेन खन्धपरिनिब्बानं. तेनाति तथासाधनेन. एवंविधस्साति एवंपकारस्स, एवंसभावस्सातिपि अत्थो. नाम-सद्दो गरहायं निपातो ‘‘अत्थि नाम आनन्द थेरं भिक्खुं विहेसियमानं अज्झुपेक्खिस्सथा’’तिआदीसु (अ. नि. ५.१६६) विय, तेन एदिसो अपि भगवा परिनिब्बुतो, का नाम कथा अञ्ञेसन्ति गरहत्थं जोतेति. अरियधम्मस्साति अरियानं धम्मस्स, अरियभूतस्स वा धम्मस्स. दसविधस्स कायबलस्स, ञाणबलस्स च वसेन दसबलधरो. वजिरस्स नाम मणिविसेसस्स सङ्घातो समूहो एकग्घनो, तेन समानो कायो यस्साति तथा. इदं वुत्तं होति – यथा वजिरसङ्घातो नाम न अञ्ञेन मणिना वा पासाणेन वा भेज्जो, अपि तु सोयेव अञ्ञं मणिं वा पासाणं वा भिन्दति. तेनेव वुत्तं ‘‘वजिरस्स नत्थि कोचि अभेज्जो मणि वा पासाणो वा’’ति, एवं भगवापि केनचि अभेज्जसरीरो. न हि भगवतो रूपकाये केनचि अन्तरायो कातुं सक्काति. नामसद्दस्स गरहाजोतकत्ता पि-सद्दो सम्पिण्डनजोतको ‘‘न केवलं भगवायेव, अथ खो अञ्ञेपी’’ति. एत्थ च एवंगुणसमन्नागतत्ता अपरिनिब्बुतसभावेन भवितुं युत्तोपि एस परिनिब्बुतो एवाति पकरणानुरूपमत्थं दस्सेतुं ‘‘एव’’न्तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. आसा पत्थना केन जनेतब्बा, न जनेतब्बा एवाति अत्थो. ‘‘अहं चिरं जीविं, चिरं जीवामि, चिरं जीविस्सामि, सुखं जीविं, सुखं जीवामि, सुखं जीविस्सामी’’ति मज्जनवसेन उप्पन्नो मानो जीवितमदो नाम, तेन मत्तो पमत्तो तथा. संवेजेतीति संवेगं जनेति, ततोयेव अस्स जनस्स सद्धम्मे उस्साहं जनेति. संवेजनञ्हि उस्साहहेतु ‘‘संविग्गो योनिसो पदहती’’ति वचनतो.
देसनासम्पत्तिं निद्दिसति वक्खमानस्स सकलसुत्तस्स ‘‘एव’’न्ति निदस्सनतो. सावकसम्पत्तिन्ति सुणन्तपुग्गलसम्पत्तिं निद्दिसति पटिसम्भिदाप्पत्तेन पञ्चसु ठानेसु भगवता एतदग्गे ठपितेन, पञ्चसु च कोसल्लेसु आयस्मता धम्मसेनापतिना पसंसितेन मया महासावकेन सुतं, तञ्च खो सयमेव सुतं न अनुस्सुतं, न च परम्पराभतन्ति अत्थस्स दीपनतो. कालसम्पत्तिं निद्दिसति भगवातिसदसन्निधाने पयुत्तस्स समयसद्दस्स बुद्धुप्पाद-पटिमण्डित-समय-भाव-दीपनतो. बुद्धुप्पादपरमा हि कालसम्पदा. तेनेतं वुच्चति –
‘‘कप्पकसायकलियुगे, बुद्धुप्पादो अहो महच्छरियं;
हुतवहमज्झे जातं, समुदितमकरन्दमरविन्द’’न्ति. (दी. नि. टी. १.१; सं. नि. टी. १.१);
तस्सायमत्थो – कप्पसङ्खातकालसञ्चयस्स लेखनवसेन पवत्ते कलियुगसङ्खाते सकराजसम्मते वस्सादिसमूहे जातो बुद्धुप्पादखणसङ्खातो दिनसमूहो अन्धस्स पब्बतारोहनमिव कदाचि पवत्तनट्ठेन, अच्छरं पहरितुं युत्तट्ठेन च महच्छरियं होति. किमिव जातन्ति चे? हुतवहसङ्खातस्स पावकस्स मज्झे सम्मा उदितमधुमन्तं अरविन्दसङ्खातं वारिजमिव जातन्ति. देसकसम्पत्तिं निद्दिसति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगारवाधिवचनतो.
एवं पदछक्कस्स पदानुक्कमेन नानप्पकारतो अत्थवण्णनं कत्वा इदानि ‘‘अन्तरा च राजगह’’न्तिआदीनं पदानमत्थवण्णनं करोन्तो ‘‘अन्तरा चा’’तिआदिमाह. अन्तरा च राजगहं अन्तरा च नाळन्दन्ति एत्थ समभिनिविट्ठो अन्तरा-सद्दो दिस्सति सामञ्ञवचनीयत्थमपेक्खित्वा पकरणादिसामत्थियादिगतत्थमन्तरेनाति अत्थो. एवं पनस्स नानत्थभावो पयोगतो अवगमीयतीति दस्सेति ‘‘तदन्तर’’न्तिआदिना. तत्थ तदन्तरन्ति तं कारणं. मञ्च तञ्च मन्तेन्ति, किमन्तरं किं कारणन्ति अत्थो. विज्जन्तरिकायाति विज्जुनिच्छरणक्खणे. धोवन्ती इत्थी अद्दसाति सम्बन्धो. अन्तरतोति हदये. कोपाति चित्तकालुस्सियकरणतो चित्तपकोपा रागादयो. अन्तरा वोसानन्ति आरम्भनिप्फत्तीनं वेमज्झे परियोसानं आपादि. अपिचाति तथापि, एवं पभवसम्पन्नेपीति अत्थो. द्विन्नं महानिरयानन्ति लोहकुम्भीनिरये सन्धायाह. अन्तरिकायाति अन्तरेन. राजगहनगरं किर आविज्झित्वा महापेतलोको. तत्थ द्विन्नं महालोहकुम्भीनिरयानं अन्तरेन अयं तपोदा नदी आगच्छति, तस्मा सा कुथिता सन्दतीति. स्वायमिध विवरे पवत्तति तदञ्ञेसमसम्भवतो. एत्थ च ‘‘तदन्तरं को जानेय्य, (अ. नि. ६.४४; १०.७५) एतेसं अन्तरा कप्पा, गणनातो असङ्खिया, (बु. वं. २८.९) अन्तरन्तरा कथं ओपातेती’’तिआदीसु (म. नि. २.४२६; पहा. व. ६६; चूळव. ३७६) विय कारणवेमज्झेसु वत्तमाना अन्तरासद्दायेव उदाहरितब्बा सियुं, न पन चित्तखणविवरेसु वत्तमाना अन्तरिकअन्तरसद्दा. अन्तरासद्दस्स हि अयमत्थुद्धारोति. अयं पनेत्थाधिप्पायो सिया – येसु अत्थेसु अन्तरिकसद्दो, अन्तरसद्दो च पवत्तति, तेसु अन्तरासद्दोपीति समानत्थत्ता अन्तरासद्दत्थे वत्तमानो अन्तरिकसद्दो, अन्तरसद्दो, च उदाहटोति. अथ वा अन्तरासद्दोयेव ‘‘यस्सन्तरतो’’ति (उदा. २०) एत्थ गाथाबन्धसुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तो –
‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा,
इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो;
तं विगतभयं सुखिं असोकं,
देवा नानुभवन्ति दस्सनाया’’ति. (उदा. २०); –
हि अयं उदाने भद्दियसुत्ते गाथा. सोयेव इक-सद्देन सकत्थपवत्तेन पदं वड्ढेत्वा ‘‘अन्तरिकाया’’ति च वुत्तो, तस्मा उदाहरणोदाहरितब्बानमेत्थ विरोधाभावो वेदितब्बोति. किमत्थं अत्थविसेसनियमो कतोति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि. ननु चेत्थ उपयोगवचनमेव, अथ कस्मा सम्बन्धीयत्थो वुत्तो, सम्बन्धीयत्थे वा कस्मा उपयोगवचनं कतन्ति अनुयोगसम्भवतो तं परिहरितुं ‘‘अन्तरासद्देन पना’’तिआदि वुत्तं, तेन सम्बन्धीयत्थे सामिवचनप्पसङ्गे सद्दन्तरयोगेन लद्धमिदं उपयोगवचनन्ति दस्सेति, न केवलं सासनेव, लोकेपि एवमेविदं लद्धन्ति दस्सेन्तो ‘‘ईदिसेसु चा’’तिआदिमाह. विसेसयोगतादस्सनमुखेन हि अयमत्थोपि दस्सितो. एकेनपि अन्तरा-सद्देन युत्तत्ता द्वे उपयोगवचनानि कातब्बानि. द्वीहि पन योगे का कथाति अत्थस्स सिज्झनतो. अक्खरं चिन्तेन्ति लिङ्गविभत्तियादीहीति अक्खरचिन्तका, सद्दविदू. अक्खर-सद्देन चेत्थ तम्मूलकानि पदादीनिपि गहेतब्बानि. यदिपि सद्दतो एकमेव युज्जन्ति, अत्थतो पन सो द्विक्खत्तुं योजेतब्बो एकस्सापि पदस्स आवुत्तियादिनयेन अनेकधा सम्पज्जनतोति दस्सेति ‘‘दुतियपदेनपी’’तिआदिना. को पन दोसो अयोजितेति आह ‘‘अयोजियमाने उपयोगवचनं न पापुणाती’’ति. दुतियपदं न पापुणातीति अत्थो सद्दन्तरयोगवसा सद्देयेव सामिवचनप्पसङ्गे उपयोगविभत्तिया इच्छितत्ता. सद्दाधिकारो हि विभत्तिपयोगो.
अद्धान-सद्दो दीघपरियायोति आह ‘‘दीघमग्ग’’न्ति. कित्तावता पन सो दीघो नाम तदत्थभूतोति चोदनमपनेति ‘‘अद्धानगमनसमयस्स ही’’तिआदिना. अद्धानगमनसमयस्स विभङ्गेति गणभोजनसिक्खापदादीसु अद्धानगमनसमयसद्दस्स पदभाजनीयभूते विभङ्गे (पाचि. २१७). अड्ढयोजनम्पि अद्धानमग्गो, पगेव तदुत्तरि. अड्ढमेव योजनस्स अड्ढयोजनं, द्विगावुतमत्तं. इध पन चतुगावुतप्पमाणं योजनमेव, तस्मा ‘‘अद्धानमग्गपटिपन्नो’’ति वदतीति अधिप्पायो.
महन्तसद्दो उत्तमत्थो, बह्वत्थो च इधाधिप्पेतोति आह ‘‘महता’’तिआदि. गुणमहत्तेनाति अप्पिच्छतादिगुणमहन्तभावेन. सङ्ख्यामहत्तेनाति गणनमहन्तभावेन. तदेवत्थं समत्थेति ‘‘सो ही’’तिआदिना. सो भिक्खुसङ्घोति इध आगतो तदा परिवारभूतो भिक्खुसङ्घो. महाति उत्तमो. वाक्येपि हि तमिच्छन्ति पयोगवसा. अप्पिच्छताति निल्लोभता सद्दो चेत्थ सावसेसो, अत्थो पन निरवसेसो. न हि ‘‘अप्पलोभताति अभित्थवितुमरहती’’ति अट्ठकथासु वुत्तं. मज्झिमागमटीकाकारो पन आचरियधम्मपालत्थेरो एवमाह ‘‘अप्पसद्दस्स परित्तपरियायं मनसि कत्वा ‘ब्यञ्जनं सावसेसं विया’ति (महानि. अट्ठ. ८५) अट्ठकथायं वुत्तं. अप्पसद्दो पनेत्थ ‘अभावत्थो’ तिपि सक्का विञ्ञातुं ‘अप्पाबाधतञ्चसञ्जानामी’तिआदीसु (म. नि. १.२२५) विया’’ति. सङ्ख्यायपि महाति गणनायपि बहु अहोसि, ‘‘भिक्खुसङ्घो’’ति पदावत्थिकन्तवचनवसेन संवण्णेतब्बपदस्स छेदनमिव होतीति तदपरामसित्वा ‘‘तेन भिक्खुसङ्घेना’’ति पुन वाक्यावत्थिकन्तवचनवसेन संवण्णेतब्बपदेन सदिसीकरणं. एसा हि संवण्णनकानं पकति, यदिदं विभत्तियानपेक्खावसेन यथारहं संवण्णेतब्बपदत्थं संवण्णेत्वा पुन तत्थ विज्जमानविभत्तिवसेन परिवत्तेत्वा निक्खिपनन्ति. दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतत्ता सङ्घोति इममत्थं विभावेन्तो आह ‘‘दिट्ठिसीलसामञ्ञसङ्घातेन समणगणेना’’ति. एत्थ पन ‘‘यायं दिट्ठि अरिया निय्यानिका निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय, तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४, ३५६; म. नि. १.४९२; ३.५४; परि. २७४) एवं वुत्ताय दिट्ठिया. ‘‘यानि तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि विञ्ञुप्पसत्थानि अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानि, तथारूपेसु सीलेसु सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२३; म. नि. १.४९२; ३.५४; अ. नि. ६.११; परि. २७४) एवं वुत्तानञ्च सीलानं सामञ्ञेन सङ्घातो सङ्घटितो समेतोति दिट्ठिसीलसामञ्ञसङ्घातो, समणगणो, दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतोति वुत्तं होति. ‘‘दिट्ठिसीलसामञ्ञसङ्घाटसङ्खातेना’’ तिपि पाठो. तथा सङ्खातेन कतितेनाति अत्थो. तथा हि दिट्ठिसीलादीनं नियतसभावत्ता सोतापन्नापि अञ्ञमञ्ञं दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहता, पगेव सकदागामिआदयो, तथा च वुत्तं ‘‘नियतो सम्बोधिपरायणो’’ति, (सं. नि. २.४१; ५.१९८, १००४) ‘‘अट्ठानमेतं भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सञ्चिच्चपाणं जीविता वोरोपेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति च आदि. अरियपुग्गलस्स हि यत्थ कत्थचि दूरे ठितापि अत्तनो गुणसामग्गिया संहततायेव, ‘‘तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरति, (म. नि. १.४९२) तथारूपेसु सीलेसु सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (म. नि. १.४९२) वचनतो पन पुथुज्जनानम्पि दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावो लब्भतियेव. सद्धिं-सद्दो एकतोति अत्थे निपातो. पञ्च…पे… मत्तानीति पञ्च-सद्देन मत्तसद्दं सङ्खिपित्वा बाहिरत्थसमासो वुत्तो. एतेसन्ति भिक्खुसतानं. पुन पञ्च मत्ता पमाणाति ब्यासो, निकारलोपो चेत्थ नपुंसकलिङ्गत्ता.
सुप्पियोति तस्स नाममेव, न गुणादि. न केवलं भिक्खुसङ्घेन सद्धिं भगवायेव, अथ खो सुप्पियोपि परिब्बाजको ब्रह्मदत्तेन माणवेन सद्धिन्ति पुग्गलं सम्पिण्डेति, तञ्च खो मग्गपटिपन्नसभागताय एव, न सीलाचारादिसभागतायाति वुत्तं ‘‘पि-कारो’’तिआदि. सुखुच्चारणवसेन पुब्बापरपदानं सम्बन्धमत्तकरभावं सन्धाय ‘‘पदसन्धिकरो’’ति वुत्तं, न पन सरब्यञ्जनादिसन्धिभावं, तेनाह ‘‘ब्यञ्जनसिलिट्ठतावसेन वुत्तो’’ति, एतेन पदपूरणमत्तन्ति दस्सेति. अपिच अवधारणत्थोपि खो-सद्दो युत्तो ‘‘अस्सोसि खो वेरञ्जो ब्राह्मणो’’तिआदीसु (पारा. १) विय, तेन अद्धानमग्गपटिपन्नो अहोसियेव, नास्स मग्गपटिपत्तिया कोचि अन्तरायो अहोसीति अयमत्थो दीपितो होति. सञ्जयस्साति राजगहवासिनो सञ्जयनामस्स परिब्बाजकस्स, यस्स सन्तिके पठमं उपतिस्सकोलितापि पब्बजिंसु छन्नपरिब्बाजकोव, न अचेलकपरिब्बाजको. ‘‘यदा, तदा’’ति च एतेन समकालमेव अद्धानमग्गपटिपन्नतं दस्सेति. अतीतकालत्थो पाळियं होतिसद्दो योगविभागेन, तंकालापेक्खाय वा एवं वुत्तं, तदा होतीति अत्थो.
अन्तेति समीपे. वसतीति वत्तपटिवत्तादिकरणवसेन सब्बिरियापथसाधारणवचनं, अवचरतीति वुत्तं होति, तेनेवाह ‘‘समीपचारो सन्तिकावचरो सिस्सो’’ति. चोदिता देवदूतेहीति दहरकुमारो जराजिण्णसत्तो गिलानो कम्मकारणा, कम्मकारणिका वा मतसत्तोति इमेहि पञ्चहि देवदूतेहि चोदिता ओवदिता संवेगं उप्पादिता समानापि. ते हि देवा विय दूता, विसुद्धिदेवानं वा दूताति देवदूता. हीनकायूपगाति अपायकायमुपगता. नरसङ्खाता ते माणवाति सम्बन्धो. सामञ्ञवसेन चेत्थ सत्तो ‘‘माणवो’’ति वुत्तो, इतरे पन विसेसवसेन. पकरणाधिगतो हेस अत्थुद्धारोति. कतकम्मेहीति कतचोरकम्मेहि. तरुणोति सोळसवस्सतो पट्ठाय पत्तवीसतिवस्सो, उदानट्ठकथायञ्हि ‘‘सत्ता जातदिवसतो पट्ठाय याव पञ्चदसवस्सका, ताव ‘कुमारका, बाला’ति च वुच्चन्ति. ततो परं वीसतिवस्सानि ‘युवानो’’’ति (उदा. अट्ठ. ४४) वुत्तं. तरुणो, माणवो, युवाति च अत्थतो एकं, लोकिया पन ‘‘द्वादसवस्सतो पट्ठाय याव जरमप्पत्तो, ताव तरुणो’’तिपि वदन्ति.
तेसु वा द्वीसु जनेसूति निद्धारणे भुम्मं. यो वा ‘‘एकं समय’’न्ति पुब्बे अधिगतो कालो, तस्स पटिनिद्देसो तत्राति यञ्हि समयं भगवा अन्तरा राजगहञ्च नाळन्दञ्च अद्धानमग्गपटिपन्नो, तस्मिंयेव समये सुप्पियोपि तं अद्धानमग्गं पटिपन्नो अवण्णं भासति, ब्रह्मदत्तो च वण्णं भासतीति. निपातमत्तन्ति एत्थ मत्तसद्देन विसेसत्थाभावतो पदपूरणत्तं दस्सेति. मधुपिण्डिकपरियायोति मधुपिण्डिकदेसना नाम इति नं सुत्तन्तं धारेहि, राजञ्ञाति पायासिराजञ्ञनामकं राजानमालपति. परियायति परिवत्ततीति परियायो, वारो. परियायेति देसेतब्बमत्थं पटिपादेतीति परियायो, देसना. परियायति अत्तनो फलं पटिग्गहेत्वा पवत्ततीति परियायो, कारणं. अनेकसद्देनेव अनेकविधेनाति अत्थो विञ्ञायति अधिप्पायमत्तेनाति आह ‘‘अनेकविधेना’’ति. कारणञ्चेत्थ कारणपतिरूपकमेव, न एकंसकारणं अवण्णकारणस्स अभूतत्ता, तस्मा कारणेनाति कारणपतिरूपकेनाति अत्थो. तथा हि वक्खति ‘‘अकारणमेव ‘कारण’न्ति वत्वा’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.१). जातिवसेनिदं बह्वत्थे एकवचनन्ति दस्सेति ‘‘बहूही’’तिआदिना.
‘‘अवण्णविरहितस्स असमानवण्णसमन्नागतस्सपी’’ति वक्खमानकारणस्स अकारणभावहेतुदस्सनत्थं वुत्तं, दोसविरहितस्सपि असदिसगुणसमन्नागतस्सापीति अत्थो. बुद्धस्स भगवतो अवण्णं दोसं निन्दन्ति सम्बन्धो. ‘‘यं लोके’’तिआदिना अरसरूपनिब्भोगअकिरियवादउच्छेदवादजेगुच्छीवेनयिकतपस्सीअपगब्भभावानं कारणपतिरूपकं दस्सेति. तस्माति हि एतं ‘‘अरसरूपो…पे… अपगब्भो’’ति इमेहि पदेहि सम्बन्धितब्बं. इदं वुत्तं होति – लोकसम्मतो अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलीकम्मसामीचिकम्मआसनाभिनिमन्तनसङ्खातो सामग्गीरसो समणस्स गोतमस्स नत्थि, तस्मा सो सामग्गीरससङ्खातेन रसेन असम्पन्नसभावो, तेन सामग्गीरससङ्खातेन परिभोगेन असमन्नागतो. तस्स अकत्तब्बतावादो, उच्छिज्जितब्बतावादो च, तं सब्बं गूथं विय मण्डनजातियो पुरिसो जेगुच्छी. तस्स विनासको सोव तदकरणतो विनेतब्बो. तदकरणेन वयोवुड्ढे तापेति तदाचारविरहितताय वा कपणपुरिसो. तदकरणेन देवलोकगब्भतो अपगतो, तदकरणतो वा सो हीनगब्भो चाति एवं तदेव अभिवादनादिअकरणं अरसरूपतादीनं कारणपतिरूपकं दट्ठब्बं. ‘‘नत्थि…पे… विसेसो’’ति एतस्स पन ‘‘सुन्दरिकाय नाम परिब्बाजिकाय मरणानवबोधो, संसारस्स आदिकोटिया अपञ्ञायनपटिञ्ञा, ठपनीयपुच्छाय अब्याकतवत्थुब्याकरण’’न्ति एवमादीनि कारणपतिरूपकानि निद्धारितब्बानि, तथा ‘‘तक्कपरियाहतं समणो…पे… सयम्पटिभान’’न्ति एतस्स ‘‘अनाचरियकेन सामं पटिवेधेन तत्थ तत्थ तथा तथा धम्मदेसना, कत्थचि परेसं पटिपुच्छाकथनं, महामोग्गल्लानादीहि आरोचितनयेनेव ब्याकरण’’न्ति एवमादीनि, ‘‘समणो…पे… न अग्गपुग्गलो’’ति एतेसं पन ‘‘सब्बधम्मानं कमेनेव अनवबोधो, लोकन्तस्स अजाननं, अत्तना इच्छिततपचाराभावो’’ति एवमादीनि. झानविमोक्खादि हेट्ठा वुत्तनयेन उत्तरिमनुस्सधम्मो. अरियं विसुद्धं, उत्तमं वा ञाणसङ्खातं दस्सनं, अलं किलेसविद्धंसनसमत्थं अरियञाणदस्सनं एत्थ, एतस्साति वा अलमरियञाणदस्सनो. स्वेव विसेसो तथा. अरियञाणदस्सनमेव वा विसेसं वुत्तनयेन अलं परियत्तं यस्स, यस्मिन्ति वा अलमरियञाणदस्सनविसेसो, उत्तरिमनुस्सधम्मोव. तक्कपरियाहतन्ति कप्पनामत्तेन समन्ततो आहरितं, वितक्केन वा परिघटितं. वीमंसानुचरितन्ति वीमंसनाय पुनप्पुनं परिमज्जितं. सयम्पटिभानन्ति सयमेव अत्तनो विभूतं, तादिसं धम्मन्ति सम्बन्धो. अकारणन्ति अयुत्तं अनुपपत्तिं. कारणपदे चेतं विसेसनं. न हि अरसरूपतादयो दोसा भगवति संविज्जन्ति, धम्मसङ्घेसु च दुरक्खातदुप्पटिपन्नादयो अकारणन्ति वा युत्तिकारणरहितं अत्तना पटिञ्ञामत्तं. पकतिकम्मपदञ्चेतं. इमस्मिञ्च अत्थे कारणं वत्वाति एत्थ कारणं इवाति इव-सद्दत्थो रूपकनयेन योजेतब्बो पतिरूपककारणस्स अधिप्पेतत्ता. तथा तथाति जातिवुड्ढानमनभिवादनादिना तेन तेन आकारेन. वण्णसद्दस्स गुणपसंसासु पवत्तनतो यथाक्कमं ‘‘अवण्णं दोसं निन्द’’न्ति वुत्तं.
दुरक्खातोति दुट्ठुमाक्खातो, तथा दुप्पटिवेदितो. वट्टतो निय्यातीति निय्यानं, तदेव निय्यानिको, ततो वा निय्यानं निस्सरणं, तत्थ नियुत्तोति निय्यानिको. वट्टतो वा निय्यातीति निय्यानिको य-कारस्स क-कारं, ई-कारस्स च रस्सं कत्वा. ‘‘अनीय-सद्दो हि बहुला कत्तुअभिधायको’’ति सद्दविदू वदन्ति, न निय्यानिको तथा. संसारदुक्खस्स अनुपसमसंवत्तनिको वुत्तनयेन. पच्चनीकपटिपदन्ति सम्मापटिपत्तिया विरुद्धपटिपदं. अननुलोमपटिपदन्ति सप्पुरिसानं अननुलोमपटिपदं. अधम्मानुलोमपटिपदन्ति लोकुत्तरधम्मस्स अननुलोमपटिपदं. कस्मा पनेत्थ ‘‘अवण्णं भासति, वण्णं भासती’’ति च वत्तमानकालनिद्देसो कतो, ननु सङ्गीतिकालतो सो अवण्णवण्णानं भासनकालो अतीतोति? सच्चमेतं, ‘‘अद्धानमग्गपटिपन्नो होती’’ति एत्थ होति-सद्दो विय अतीतकालत्थत्ता पन भासति-सद्दस्स एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अथ वा यस्मिं काले तेहि अवण्णो वण्णो च भासीयति, तमपेक्खित्वा एवं वुत्तं, एवञ्च कत्वा ‘‘तत्रा’’ति पदस्स कालपटिनिद्देसविकप्पनं अट्ठकथायं अवुत्तम्पि सुपपन्नं होति.
‘‘सुप्पियस्स पन…पे… भासती’’ति पाळिया सम्बन्धदस्सनं ‘‘अन्तेवासी पनस्सा’’तिआदिवचनं. अपरामसितब्बं अरियूपवादकम्मं, तथा अनक्कमितब्बं.स्वायन्ति सो आचरियो. असिधारन्ति असिना तिखिणभागं. ककचदन्त पन्तियन्ति खन्धककचस्स दन्तसङ्खाताय विसमपन्तिया. हत्थेन वा पादेन वा येन केनचि वा अङ्गपच्चङ्गेन पहरित्वा कीळमानो विय. अक्खिकण्णकोससङ्खातट्ठानवसेन तीहि पकारेहि भिन्नो मदो यस्साति पभिन्नमदो, तं. अवण्णं भासमानोति अवण्णं भासनहेतु. हेतुअत्थो हि अयं मान-सद्दो. न अयो वुड्ढि अनयो. सोयेव ब्यसनं, अतिरेकब्यसनन्ति अत्थो, तं पापुणिस्सति एकन्तमहासावज्जत्ता रतनत्तयोपवादस्स. तेनेवाह –
‘‘यो निन्दियं पसंसति,
तं वा निन्दति यो पसंसियो;
विचिनाति मुखेन सो कलिं,
कलिना तेन सुखं न विन्दती’’ति. (सु. नि. ६६३; सं नि. १.१८०-१८१; नेत्ति. ९२);
‘‘अम्हाकं आचरियो’’तिआदिना ब्रह्मदत्तस्स संवेगुप्पत्तिं, अत्तनो आचरिये च कारुञ्ञप्पवत्तिं दस्सेत्वा किञ्चापि अन्तेवासिना आचरियस्स अनुकूलेन भवितब्बं, अयं पन पण्डितजातिकत्ता न ईदिसेसु ठानेसु तमनुवत्ततीति इदानिस्स कम्मस्सकताञाणप्पवत्तिं दस्सेन्तो ‘‘आचरिये खो पना’’तिआदिमाह. हलाहलन्ति तङ्खणञ्ञेव मारणकं विसं. हनतीति हि हलो न-कारस्स ल-कारं कत्वा, हलानम्पि विसेसो हलो हलाहलो मज्झेदीघवसेन, एतेन च अञ्ञे अट्ठविधे विसे निवत्तेति. वुत्तञ्च –
‘‘पुमे पण्डे च काकोल, काळकूटहलाहला;
सरोत्थिकोसुङ्किके यो, ब्रह्मपुत्तो पदीपनो;
दारदो वच्छनाभो च, विसभेदा इमे नवा’’ति.
खरोदकन्ति चण्डसोतोदकं. ‘‘खारोदक’’न्तिपि पाठो, अतिलोणताय तित्तोदकन्ति अत्थो. नरकपपातन्ति चोरपपातं. माणवकाति अत्तानमेव ओवदितुं आलपति ‘‘समयोपि खो ते भद्दालि अप्पटिविद्धोअहोसी’’तिआदीसु (म. नि. २.१३५) विय. ‘‘कम्मस्सका’’ति कम्ममेव अत्तसन्तकभावं वत्वा तदेव विवरति ‘‘अत्तनो कम्मानुरूपमेव गतिं गच्छन्ती’’तिआदिना. योनिसोति उपायेन ञायेन. उम्मुज्जित्वाति आचरियो विय अयोनिसो अरियूपवादे अनिम्मुज्जन्तो योनिसो अरियूपवादतो उम्मुज्जित्वा, उद्धं हुत्वाति अत्थो. मद्दमानोति मद्दन्तो भिन्दन्तो. एकंसकारणमेव इध कारणन्ति दस्सेतुकामेन ‘‘सम्मा’’ति वुत्तं. ‘‘यथा त’’न्तिआदिना तस्स समारद्धभावं दस्सेति, न्ति च निपातमत्तं. इदं वुत्तं होति – यथा अञ्ञो पण्डितसभावो जाति आचारवसेन कुलपुत्तो अनेकपरियायेन तिण्णं रतनानं वण्णं भासितुमारभति, तथा अयम्पि आरद्धो, तञ्च खो अपि नामायमाचरियो एत्तकेनापि रतनत्तयावण्णभासतो ओरमेय्याति.
सप्पराजवण्णन्ति अहिराजवण्णं. वण्णपोक्खरतायाति वण्णसुन्दरताय, वण्णसरीरेन वा. वारिजं कमलं न पहरामि न भञ्जामि, आरा दूरतोव उपसिङ्घामीति अत्थो. अथाति एवं सन्तेपि. गन्धत्थेनोति गन्धचोरो. सञ्ञूळ्हाति गन्थिता बन्धिता. गहपतीति उपालिगहपतिं नाटपुत्तस्स आलपनं. एत्थ च वण्णितब्बो ‘‘अयमीदिसो’’ति पकासेतब्बोति वण्णो, सण्ठानं. वण्णीयति असङ्करतो ववत्थापीयतीति वण्णो, जाति. वण्णेति विकारमापज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति वण्णो, रूपायतनं. वण्णीयति फलमेतेन यथासभावतो विभावीयतीति वण्णो, कारणं. वण्णीयति अप्पमहन्तादिवसेन पमीयतीति वण्णो, पमाणं. वण्णीयति पसंसीयतीति वण्णो, गुणो. वण्णनं गुणसंकित्तनं वण्णो, पसंसा. एवं तत्थ तत्थ वण्णसद्दस्सुप्पत्ति वेदितब्बा. आदिसद्देन जातरूपपुळिनक्खरादयो सङ्गण्हाति. ‘‘इध गुणोपि पसंसापी’’ति वुत्तमेव समत्थेति ‘‘अयं किरा’’तिआदिना. किराति चेत्थ अनुस्सवनत्थे, पदपूरणमत्ते वा. गुणूपसञ्हितन्ति गुणोपसञ्ञुतं. ‘‘गुणूपसञ्हितं पसंस’’न्ति पन वदन्तो पसंसाय एव गुणभासनं सिद्धं तस्सा तदविनाभावतो, तस्मा इदमत्थद्वयं युज्जतीति दस्सेति.
कथं भासतीति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. एको च सो पुग्गलो चाति एकपुग्गलो. केनट्ठेन एकपुग्गलो? असदिसट्ठेन, गुणविसिट्ठट्ठेन, असमसमट्ठेन च. सो हि पठमाभिनीहारकाले दसन्नं पारमीनं पटिपाटिया आवज्जनं आदिं कत्वा बोधिसम्भारसम्भरणगुणेहि चेव बुद्धगुणेहि च सेसमहाजनेन असदिसो. ये चस्स गुणा, तेपि अञ्ञसत्तानं गुणेहि विसिट्ठा, पुरिमका च सम्मासम्बुद्धा सब्बसत्तेहि असमा, तेहि पन अयमेवेको रूपकायनामकायेहि समो.लोकेति सत्तलोके. ‘‘उप्पज्जमानो उप्पज्जती’’ति पन इदं उभयम्पि विप्पकतवचनमेव उप्पादकिरियाय वत्तमानकालिकत्ता. उप्पज्जमानो बहुजनहिताय उप्पज्जति, न अञ्ञेन कारणेनाति एवं पनेत्थ अत्थो वेदितब्बो. लक्खणे हेस मान-सद्दो, एवरूपञ्चेत्थ लक्खणं न सक्का अञ्ञेन सद्दलक्खणेन पटिबाहितुं. अपिच उप्पज्जमानो नाम, उप्पज्जति नाम, उप्पन्नो नामाति अयमेत्थ भेदो वेदितब्बो. एस हि दीपङ्करपादमूलतो पट्ठाय याव अनागामिफलं, ताव उप्पज्जमानो नाम, अरहत्तमग्गक्खणे उप्पज्जति नाम, अरहत्तफलक्खणे उप्पन्नो नाम. बुद्धानञ्हि सावकानं विय न पटिपाटिया इद्धिविधञाणादीनि उप्पज्जन्ति, सहेव पन अरहत्तमग्गेन सकलोपि सब्बञ्ञुगुणरासि आगतोव नाम होति, तस्मा निब्बत्तसब्बकिच्चत्ता अरहत्तफलक्खणे उप्पन्नो नाम, तदनिब्बत्तत्ता तदञ्ञक्खणे यथारहं ‘‘उप्पज्जमानो उप्पज्जति’’ च्चेव वुच्चति. इमस्मिम्पि सुत्ते अरहत्तफलक्खणंयेव सन्धाय ‘‘उप्पज्जती’’ति वुत्तं. अतीतकालिकस्सापि वत्तमानपयोगस्स कत्थचि दिट्ठत्ता उप्पन्नो होतीति अयञ्हेत्थ अत्थो. एवं सति ‘‘उप्पज्जमानो’’ति चेत्थ मान-सद्दो सामत्थियत्थो. यावता सामत्थियेन महाबोधिसत्तानं चरिमभवे उप्पत्ति इच्छितब्बा, तावता सामत्थियेन बोधिसम्भारभूतेन परिपुण्णेन समन्नागतो हुत्वाति अत्थो. तथासामत्थिययोगेन हि उप्पज्जमानो नामाति. सब्बसत्तेहि असमो, असमेहि पुरिमबुद्धेहेव समो मज्झे भिन्नसुवण्ण निक्खं विय निब्बिसिट्ठो, ‘‘एकपुग्गलो’’ति चेतस्स विसेसनं. आलयसङ्खातं तण्हं समुग्घातेति समुच्छिन्दतीति आलयसमुग्घातो. वट्टं उपच्छिन्दतीति वट्टुपच्छेदो.
पहोन्तेनाति सक्कोन्तेन. ‘‘पञ्चनिकाये’’ति वत्वापि अनेकावयवत्ता तेसं न एत्तकेन सब्बथा परियादानन्ति ‘‘नवङ्गं सत्थुसासनंचतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानी’’ति वुत्तं. अतित्थेनाति अनोतरणट्ठानेन. न वत्तब्बो अपरिमाणवण्णत्ता बुद्धादीनं, निरवसेसानञ्च तेसं इध पकासनेन पाळिसंवण्णनाय एव सम्पज्जनतो, चित्तसम्पहंसनकम्मट्ठानसम्पज्जनवसेन च सफलत्ता. थामो वेदितब्बो सब्बथामेन पकासितत्ता. किं पन सो तथा ओगाहेत्वा भासतीति आह. ‘‘ब्रह्मदत्तो पना’’तिआदि. अनुक्कमेन पुनप्पुनं वा सवनं अनुस्सवो, परम्परसवनं. आदि-सद्देन आकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तियो सङ्गण्हाति. तत्थ ‘‘सुन्दरमिदं कारण’’न्ति एवं सयमेव कारणपरिवितक्कनं आकारपरिवितक्को. अत्तनो दिट्ठिया निज्झायित्वा खमनं रुच्चनं दिट्ठिनिज्झानक्खन्तीति अट्ठकथासु वुत्तं, तेहियेव सम्बन्धितेनाति अत्थो. मत्त-सद्दो हेत्थ विसेसनिवत्तिअत्थो, तेन यथावुत्तं कारणं निवत्तेति. अत्तनो थामेनाति अत्तनो ञाणबलेनेव, न पन बुद्धादीनं गुणानुरूपन्ति अधिप्पायो. असङ्ख्येय्यापरिमेय्यप्पभेदा हि बुद्धादीनं गुणा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं,
कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो;
खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे,
वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.३०४; ३.१४१; म. नि. अट्ठ. २.४२५; उदा. अट्ठ. ५३; बु. वं. अट्ठ. ४.१; अप. अट्ठ. २.९१; चरिया. अट्ठ. ९, ३२९);
इधापि वक्खति ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदि.
इति-सद्दो निदस्सनत्थो वुत्तप्पकारं निदस्सेति. ह-कारो निपातमत्तन्ति आह ‘‘एवं ते’’ति. अञ्ञमञ्ञस्सा’’ति इदं रुळ्हिपदं ‘‘एको एकाया’’ति (पारा. ४४४, ४५२) पदं वियाति दस्सेन्तो ‘‘अञ्ञोअञ्ञस्सा’’ति रुळ्हिपदेनेव विवरति. ‘‘उजुमेवा’’ति सावधारणसमासतं वत्वा तेन निवत्तेतब्बत्थं आह ‘‘ईसकम्पि अपरिहरित्वा’’ति, थोकतरम्पि अविरज्झित्वाति अत्थो. कथन्ति आह ‘‘आचरियेन ही’’तिआदि. पुब्बे एकवारमिव अवण्णवण्णभासने निद्दिट्ठेपि ‘‘उजुविपच्चनीकवादा’’ति (दी. नि. १.१) वुत्तत्ता अनेकवारमेव ते एवं भासन्तीति वेदितब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘पुन इतरो अवण्णं इतरो वण्ण’’न्ति वुत्तं. तेन हि विसद्दस्स विविधत्थतं समत्थेति. सारफलकेति सारदारुफलके, उत्तमफलके वा. विसरुक्खआणिन्ति विसदारुमयपटाणिं. इरियापथानुबन्धनेन अनुबन्धा होन्ति, न सम्मापटिपत्तिअनुबन्धनेन.
सीसानुलोकिनोति सीसेन अनुलोकिनो, सीसं उक्खिपित्वा मग्गानुक्कमेन ओलोकयमानाति अत्थो. तस्मिं कालेति यम्हि संवच्छरे, उतुम्हि, मासे, पक्खे वा भगवा तं अद्धानमग्गं पटिपन्नो, तस्मिं काले. तेन हि अनियमतो संवच्छरउतुमासड्ढमासाव निद्दिसिता ‘‘तं दिवस’’न्ति दिवसस्स विसुं निद्दिट्ठत्ता, मुहुत्तादीनञ्च दिवसपरियापन्नतो. ‘‘तं अद्धानं पटिपन्नो’’ति चेत्थ आधारवचनमेतं. तेनेव हि किरियाविच्छेददस्सनवसेन ‘‘राजगहे पिण्डाय चरती’’ति सह पुब्बकालकिरियाहि वत्तमाननिद्देसो कतो, इतरथा तस्मिं काले राजगहे पिण्डाय चरति, तं अद्धानमग्गञ्च पटिपन्नोति अनधिप्पेतत्थो आपज्जेय्य. न हि असमानविसया किरिया एकाधारा सम्भवन्ति, या चेत्थ अधिप्पेता अद्धानपटिपज्जनकिरिया, सा च अनियमिता न युत्ताति. राजगहपरिवत्तकेसूति राजगहं परिवत्तेत्वा ठितेसु. ‘‘अञ्ञतरस्मि’’न्ति इमिना तेसु भगवतो अनिबद्धवासं दस्सेति. सोति एवं राजगहे वसमानो सो भगवा. पिण्डाय चरणेनपि हि तत्थ पटिबद्धभाववचनतो सन्निवासत्तमेव दस्सेति. यदि पन ‘‘पिण्डाय चरमानो सो भगवा’’ति पच्चामसेय्य, यथावुत्तोव अनधिप्पेतत्थो आपज्जेय्याति. तं दिवसन्ति यं दिवसं अद्धानमग्गं पटिपन्नो, तं दिवस. तं अद्धानं पटिपन्नोति एत्थ अच्चन्तसंयोगवचनमेतं. भत्तभुञ्जनतो पच्छा पच्छाभत्तं, तस्मिं पच्छाभत्तसमये. पिण्डपातपटिक्कन्तोति यत्थ पिण्डपातत्थाय चरित्वा भुञ्जन्ति, ततो अपक्कन्तो. तं अद्धानं पटिपन्नोति ‘‘नाळन्दायं वेनेय्यानं विविधहितसुखनिप्फत्तिं आकङ्खमानो इमिस्सा अट्ठुप्पत्तिया तिविधसीलालङ्कतं नानाविधकुहनलपनादिमिच्छाजीवविद्धंसनं द्वासट्ठिदिट्ठिजालविनिवेठनं दससहस्सिलोकधातुपकम्पनं ब्रह्मजालसुत्तं देसेस्सामी’’ति तं यथावुत्तं दीघमग्गं पटिपन्नो, इदं पन कारणं पकरणतोव पाकटन्ति न वुत्तं. एत्तावता ‘‘कस्मा पन भगवा तं अद्धानं पटिपन्नो’’ति चोदना विसोधिता होति.
इदानि इतरम्पि चोदनं विसोधितुं ‘‘सुप्पियोपी’’ति वुत्तं. तस्मिं काले, तं दिवसं अनुबन्धोति च वुत्तनयेन सम्बन्धो. पातो असितब्बोति पातरासो, सो भुत्तो येनाति भुत्तपातरासो. इच्चेवाति एवमेव मनसि सन्निधाय, न पन ‘‘भगवन्तं, भिक्खुसङ्घञ्च पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धिस्सामी’’ति. तेन वुत्तं ‘‘भगवतो तं मग्गं पटिपन्नभावं अजानन्तोवा’’ति, तथा अजानन्तो एव हुत्वा अनुबन्धोति अत्थो. न हि सो भगवन्तं दट्ठुमेव इच्छति, तेनाह ‘‘सचे पन जानेय्य, नानुबन्धेय्या’’ति. एत्तावता ‘‘कस्मा च सुप्पियो अनुबन्धो’’ति चोदना विसोधिता होति. ‘‘सो’’तिआदिना अपरम्पि चोदनं विसोधेति. कदाचि पन भगवा अञ्ञतरवेसेनेव गच्छति अङ्गुलिमालदमनपक्कुसातिअभिग्गमनादीसु, कदाचि बुद्धसिरिया, इधापि ईदिसाय बुद्धसिरियाति दस्सेतुं ‘‘बुद्धसिरिया सोभमान’’न्तिआदि वुत्तं. सिरीति चेत्थ सरीरसोभग्गादिसम्पत्ति, तदेव उपमावसेन दस्सेति ‘‘रत्तकम्बलपरिक्खित्तमिवा’’तिआदिना. गच्छतीति जङ्गमो यथा ‘‘चङ्कमो’’ति. चञ्चलमानो गच्छन्तो गिरि, तादिसस्स कनकगिरिनो सिखरमिवाति अत्थो.
‘‘तस्मिं किरा’’तिआदि तब्बिवरणं, पाळियं अदस्सितत्ता, पोराणट्ठकथायञ्च अनागतत्ता अनुस्सवसिद्धा अयं कथाति दस्सेतुं ‘‘किरा’’ति वुत्तन्ति वदन्ति, तथा वा होतु अञ्ञथा वा, अत्तना अदिट्ठं, असुतं, अमुतञ्च अनुस्सवमेवाति दट्ठब्बं. नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठपभस्सरवसेन छब्बण्णा. समन्ताति समन्ततो दसहि दिसाहि. असीतिहत्थप्पमाणेति तेसं रस्मीनं पकतिया पवत्तिट्ठानवसेन वुत्तं, तस्मा समन्ततो, उपरि च पच्चेकं असीतिहत्थमत्ते पदेसे पकतियाव घनीभूता रस्मियो तिट्ठन्तीति दट्ठब्बं, विनयटीकायं पन ‘‘तायेव ब्यामप्पभा नाम. यतो छब्बण्णा रस्मियो तळाकतो मातिका विय दससु दिसासु धावन्ति, सा यस्मा ब्याममत्ता विय खायति, तस्मा ब्यामप्पभाति वुच्चती’’ति वुत्तं, (वि. वि. टी. १.१६) सङ्गीतिसुत्तवण्णनायं पन वक्खति ‘‘पुरत्थिमकायतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. पच्छिमकायतो. दक्खिणहत्थतो. वामहत्थतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. उपरि केसन्ततो पट्ठाय सब्बकेसावट्टेहि मोरगीववण्णा रस्मि उट्ठहित्वा गगनतले असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. हेट्ठा पादतलेहि पवाळवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा घनपथवियं असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. एवं समन्ता असीतिहत्थमत्तं ठानं छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विज्जोतमाना विप्फन्दमाना विधावन्ती’’ति (दी. नि. अट्ठ. ३.२९९) केचि पन अञ्ञथापि परिकप्पनामत्तेन वदन्ति, तं न गहेतब्बं तथा अञ्ञत्थ अनागतत्ता, अयुत्तत्ता च. तासं पन बुद्धरस्मीनं तदा अनिग्गूहितभावदस्सनत्थं ‘‘तस्मिं किर समये’’ति वुत्तं. पक्कुसातिअभिग्गमनादीसु विय हि तदा तासं निग्गूहने किञ्चि कारणं नत्थि. आधावन्तीति अभिमुखं दिसं धावन्ति. विधावन्तीति विविधा हुत्वा विदिसं धावन्ति.
तस्मिं वनन्तरे दिस्समानाकारेन तासं रस्मीनं सोभा विञ्ञायतीति आह ‘‘रतनावेळा’’तिआदि. रतनावेळा नाम रतनमयवटंसकं मुद्धं अवति रक्खतीति हि अवेळा,आवेळा वा, मुद्धमाला. उक्का नाम या सजोतिभूता, तासं सतं, निपतनं निपातो, तस्स निपातो, तेन समाकुलं तथा. पिसितब्बत्ता पिट्ठं, चीनदेसे जातं पिट्ठं चीनपिट्ठं, रत्तचुण्णं, यं ‘‘सिन्दूरो’’तिपि वुच्चति, चीनपिट्ठमेव चुण्णं. वायुनो वेगेन इतो चितो च खित्तं तन्ति तथा. इन्दस्स धनु लोकसङ्केतवसेनाति इन्दधनु, सूरियरस्मिवसेन गगने पञ्ञायमानाकारविसेसो. कुटिलं अचिरट्ठायित्ता विरूपं हुत्वा जवति धावतीति विज्जु, सायेव लता तंसदिसभावेनाति तथा, वायुवेगतो वलाहकघट्टनेनेव जातरस्मि. तायति अविजहनवसेन आकासं पालेतीति तारा, गणसद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. तस्स पभा तथा. विप्फुरितविच्छरितमिवाति आभाय विविधं फरमानं, विज्जोतयमानं विय च. वनस्स अन्तरं विवरं वनन्तरं, भगवता पत्तपत्तवनप्पदेसन्ति वुत्तं होति.
असीतिया अनुब्यञ्जनेहि तम्बनखतादीहि अनुरञ्जितं तथा. कमलं पदुमपुण्डरीकानि, अवसेसं नीलरत्तसेतभेदं सरोरुहं उप्पलं, इति पञ्चविधा पङ्कजजाति परिग्गहिता होति. विकसितं फुल्लितं तदुभयं यस्स सरस्स तथा. सब्बेन पकारेन परितो समन्ततो फुल्लति विकसतीति सब्बपालिफुल्लं अ-कारस्स आ-कारं, र-कारस्स च ल-कारं कत्वा यथा ‘‘पालिभद्दो’’ति, तारानं मरीचि पभा, ताय विकसितं विज्जोतितं तथा. ब्यामप्पभाय परिक्खेपो परिमण्डलो, तेन विलासिनी सोभिनी तथा. महापुरिसलक्खणानि अञ्ञमञ्ञपटिबद्धत्ता मालाकारेनेव ठितानीति वुत्तं ‘‘द्वत्तिंसवरलक्खणमाला’’ति. द्वत्तिंसचन्दादीनं माला केनचि गन्थेत्वा पटिपाटिया च ठपिताति न वत्तब्बा ‘‘यदि सिया’’ति परिकप्पनामत्तेन हि ‘‘गन्थेत्वा ठपितद्वत्तिंसचन्दमालाया’’तिआदि वुत्तं. परिकप्पोपमा हेसा, लोकेपि च दिस्सति.
‘‘मयेव मुखसोभास्से, त्यलमिन्दुविकत्थना;
यतोम्बुजेपि सात्थीति, परिकप्पोपमा अय’’न्ति.
द्वत्तिंसचन्दमालाय सिरिं अत्तनो सिरिया अभिभवन्ती इवाति सम्बन्धो. एस नयो सेसेसुपि.
एवं भगवतो तदा सोभं दस्सेत्वा इदानि भिक्खुसङ्घस्सापि सोभं दस्सेन्तो ‘‘तञ्च पना’’तिआदिमाह. चतुब्बिधाय अप्पिच्छताय अप्पिच्छा. द्वादसहि सन्तोसेहि सन्तुट्ठा. तिविधेन विवेकेन पविवित्ता. राजराजमहामत्तादीहि असंसट्ठा. दुप्पटिपत्तिकानं चोदका. पापे अकुसले गरहिनो परेसं हितपटिपत्तिया वत्तारो. परेसञ्च वचनक्खमा. विमुत्तिञाणदस्सनं नाम पच्चवेक्खणञाणं. ‘‘तेस’’न्तिआदिना तदभिसम्बन्धेन भगवतो सोभं दस्सेति. रत्तपदुमानं सण्डो समूहो वनं, तस्स मज्झे गता तथा. ‘‘रत्तं पदुमं, सेतं पुण्डरीक’’न्ति पत्तनियममन्तरेन तथा वुत्तं, पत्तनियमेन पन सतपत्तं पदुमं, ऊनकसतपत्तं पुण्डरीकं. पवाळं विद्दुमो, तेन कताय वेदिकाय परिक्खित्तो विय. मिगपक्खीनम्पीति पि-सद्दो, अपि-सद्दो वा सम्भावनायं, तेनाह ‘‘पगेव देवमनुस्सान’’न्ति. महाथेराति महासावके सन्धायाह. सुरञ्जितभावेन ईसकं कण्हवण्णताय मेघवण्णं. एकंसं करित्वाति एकंसपारुपनवसेन वामंसे करित्वा. कत्तरस्स जिण्णस्स आलम्बनो दण्डो कत्तरदण्डो, बाहुल्लवसेनायं समञ्ञा. सुवम्मं नाम सोभणुरच्छदो, तेन वम्मिता सन्नद्धाति सुवम्मवम्मिता, इदं तेसं पंसुकूलधारणनिदस्सनं. येसं कुच्छिगतं सब्बम्पि तिणपलासादि गन्धजातमेव होति, ते गन्धहत्थिनो नाम, ये ‘‘हेमवता’’तिपि वुच्चन्ति, तेसम्पि थेरानं सीलादिगुणगन्धताय तंसदिसता. अन्तोजटाबहिजटासङ्खाताय तण्हाजटाय विजटितभावतो विजटितजटा. तण्हाबन्धनाय छिन्नत्ता छिन्नबन्धना. ‘‘सो’’तिआदि यथावुत्तवचनस्स गुणदस्सनं. अनुबुद्धेहीति बुद्धानमनुबुद्धेहि. तेपि हि एकदेसेन भगवता पटिविद्धपटिभागेनेव चत्तारि सच्चानि बुज्झन्ति. पत्तपरिवारितन्ति पुप्फदलेन परिवारितं. कं वुच्चति कमलादि, तस्मिं सरति विराजतीति केसरं, किञ्जक्खो. कण्णे करीयतीति कण्णिका. कण्णालङ्कारो, तंसदिसण्ठानताय कण्णिका, बीजकोसो. छन्नं हंसकुलानं सेट्ठो धतरट्ठो हंसराजा विय, हारितो नाम महाब्रह्मा विय.
एवं गच्छन्तं भगवन्तं, भिक्खू च दिस्वा अत्तनो परिसं ओलोकेसीति सम्बन्धो. काजदण्डकेति काजसङ्खाते भारावहदण्डके, काजस्मिं वा भारलग्गितदण्डके. खुद्दकं पीठं पीठकं. मूले, अग्गे च तिधा कतो दण्डो तिदण्डो. मोरहत्थको मोरपिञ्छं. खुद्दकं पसिब्बं पसिब्बकं. कुण्डिका कमण्डलु. सा हि कं उदकं उदेति पसवेति, रक्खतीति वा कुण्डिका निरुत्तिनयेन. गहितं ओमकतो लुज्जितं, विविधं लुज्जितञ्च पीठक…पे… कुण्डिकादिअनेकपरिक्खारसङ्खातं भारं भरति वहतीति गहित…पे… भारभरिता. इतीति निदस्सनत्थो. एवन्ति इदमत्थो. एवं इदं वचनमादि यस्स वचनस्स तथा, तदेव निरत्थकं वचनं यस्साति एवमादिनिरत्थकवचना. मुखं एतस्स अत्थीति मुखरा, सब्बेपि मुखवन्ता एव, अयं पन फरुसाभिलापमुखवती, तस्मा एवं वुत्तं. निन्दायञ्हि अयं रपच्चयो. मुखेन वा अमनापं कम्मं राति गण्हातीति मुखरा. विविधा किण्णा वाचा यस्साति विकिण्णवाचा. तस्साति सुप्पियस्स परिब्बाजकस्स. न्ति यथावुत्तप्पकारं परिसं.
इदानीति तस्स तथारूपाय परिसाय दस्सनक्खणे. पनाति अरुचिसंसूचनत्थो, तथापीति अत्थो. लाभ…पे… हानिया चेव हेतुभूताय. कथं हानीति आह ‘‘अञ्ञतित्थियानञ्ही’’तिआदि. निस्सिरीकतन्ति निसोभतं, अयमत्थो मोरजातकादीहिपि दीपेतब्बो. ‘‘उपतिस्सकोलितानञ्चा’’तिआदिना पक्खहानिताय वित्थारो. आयस्मतो सारिपुत्तस्स, महामोग्गल्लानस्स च भगवतो सन्तिके पब्बज्जं सन्धाय ‘‘तेसु पन पक्कन्तेसू’’ति वुत्तं. तेसं पब्बजितकालेयेव अड्ढतेय्यसतं परिब्बाजकपरिसा पब्बजि, ततो परम्पि तदनुपब्बजिता परिब्बाजकपरिसा अपरिमाणाति दस्सेति ‘‘सापि तेसं परिसा भिन्ना’’ति इमिना. याय कायचि हि परिब्बाजकपरिसाय पब्बजिताय तस्स परिसा भिन्नायेव नाम समानगणत्ताति तथा वुत्तं. ‘‘इमेही’’तिआदिना लाभपक्खहानिं निगमनवसेन दस्सेति. उसूयसङ्खातस्स विसस्स उग्गारो उग्गिलनं उसूयविसुग्गारो, तं. एत्थ च ‘‘यस्मा पनेसा’’तिआदिनाव ‘‘कस्मा च सो रतनत्तयस्स अवण्णं भासती’’ति चोदनं विसोधेति, ‘‘सचे’’तिआदिकं पन सब्बम्पि तप्परिवारवचनमेवाति तेहिपि सा विसोधितायेव नाम. भगवतो विरोधानुनयाभाववीमंसनत्थं एते अवण्णं वण्णं भासन्ति. ‘‘मारेन अन्वाविट्ठा एवं भासन्ती’’ति च केचि वदन्ति, तदयुत्तमेव अट्ठकथाय उजुविपच्चनीकत्ता. पाकटोयेवायमत्थोति.
२. यस्मा अत्थङ्गतो सूरियो, तस्मा अकालो दानि गन्तुन्ति सम्बन्धो.
अम्बलट्ठिकाति सामीपिकवोहारो यथा ‘‘वरुणनगरं, गोदागामो’’ति आह ‘‘तस्स किरा’’तिआदि. तरुणपरियायो लट्ठिका-सद्दो रुक्खविसये यथा ‘‘महावनं अज्झोगाहेत्वा बेलुवलट्ठिकाय मूले दिवाविहारं निसीदी’’तिआदीसूति दस्सेति’’ ‘‘तरुणम्बरुक्खो’’ति इमिना. केचि पन ‘‘अम्बलट्ठिका नाम वुत्तनयेन एको गामो’’ति वदन्ति, तेसं मते अम्बलट्ठिकायन्ति समीपत्थे भुम्मवचनं. छायूदकसम्पन्नन्ति छायाय चेव उदकेन च सम्पन्नं. मञ्जुसाति पेळा. पटिभानचित्तविचित्तन्ति इत्थिपुरिससञ्ञोगादिना पटिभानचित्तेन विचित्तं, एतेन रञ्ञो अगारं, तदेव राजागारकन्ति दस्सेति. राजागारकं नाम वेस्सवणमहाराजस्स देवायतनन्ति एके.
बहुपरिस्सयोति बहुपद्दवो. केहीति वुत्तं ‘‘चोरे’हिपी’’तिआदि. हन्दाति वचनवोस्सग्गत्थे निपातो, तदानुभावतो निप्परिस्सयत्थाय इदानि उपगन्त्वा स्वे गमिस्सामीति अधिप्पायो. ‘‘सद्धिं अन्तेवासिना ब्रह्मदत्तेन माणवेना’’ तिच्चेव सीहळट्ठकथायं वुत्तं, तञ्च खो पाळिआरुळ्हवसेनेव, न पन तदा सुप्पियस्स परिसाय अभावतोति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘सद्धिं अत्तनो परिसाया’’ति इध वुत्तं. कस्मा पनेत्थ ब्रह्मदत्तोयेव पाळियमारुळ्हो, न पन तदवसेसा सुप्पियस्स परिसाति? देसनानधीनभावेन पयोजनाभावतो. यथा चेतं, एवं अञ्ञम्पि एदिसं पयोजनाभावतो सङ्गीतिकारकेहि न सङ्गीतन्ति दट्ठब्बं. केचि पन ‘‘पाळियं वुत्त’’न्ति आधारं वत्वा ‘तदेतं न सीहळट्ठकथानयदस्सनं, पाळियं वुत्तभावदस्सनमेवा’ति’’ वदन्ति, तं न युज्जति. पाळिआरुळ्हवसेनेव पाळियं वुत्तन्ति अधिप्पेतत्थस्स आपज्जनतो. तस्मा यथावुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बोति. ‘‘वुत्तन्ति वा अम्हेहिपि इध वत्तब्बन्ति अत्थो. एवञ्हि तदा अञ्ञायपि परिसाय विज्जमानभावदस्सनत्थं एवं वुत्तं, पाळियमारुळ्हवसेन पन अञ्ञथापि इध वत्तब्बन्ति अधिप्पायो युत्तो’’ति वदन्ति.
इदानि ‘‘तत्रापि सुद’’न्तिआदिपाळिया सम्बन्धं दस्सेतुं ‘‘एवं वासं उपगतो पना’’तिआदि वुत्तं. परिवारेत्वा निसिन्नो होतीति सम्बन्धो. कुच्छितं कत्तब्बन्ति कुकतं, तस्स भावो कुक्कुच्चं, कुच्छितकिरिया, इतो चितो च चञ्चलनन्ति अत्थो, हत्थस्स कुक्कुच्चं तथा. ‘‘सा ही’’तिआदिना तथाभूतताय कारणं दस्सेति. निवातेति वातविरहितट्ठाने. यथावुत्तदोसाभावेन निच्चला. तं विभूतिन्ति तादिसं सोभं. विप्पलपन्तीति सतिवोस्सग्गवसेन विविधा लपन्ति. निल्लालितजिव्हाति इतो चितो च निक्खन्तजिव्हा. काकच्छमानाति काकानं सद्दसदिसं सद्दं कुरुमाना. घरुघरुपस्सासिनोति घरुघरुइति सद्दं जनेत्वा पस्ससन्ता. इस्सावसेनाति यथावुत्तेहि द्वीहि कारणेहि उसूयनवसेन. ‘‘सब्बं वत्तब्ब’’न्ति इमिना ‘‘आदिपेय्यालनयोय’’न्ति दस्सेति.