अधिच्चसमुप्पन्नवादवण्णना
६७. अधिच्च यदिच्छकं यं किञ्चि कारणं कस्सचि बुद्धिपुब्बं विना समुप्पन्नोति अत्तलोकसञ्ञितानं खन्धानं अधिच्चुप्पत्तिआकारारम्मणदस्सनं अधिच्चसमुप्पन्नं तदाकारसन्निस्सयेनेव पवत्तितो, तदाकारसहचरिततो च यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ति, कुन्ता पचरन्ती’’ति, अधिच्चसमुप्पन्नदस्सनं वा अन्तपदलोपेन अधिच्चसमुप्पन्नं यथा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति, इममत्थं सन्धाय ‘‘अधिच्चसमुप्पन्नो’’तिआदि वुत्तं. अकारणसमुप्पन्नन्ति कारणमन्तरेन यदिच्छकं समुप्पन्नं.
६८-७३. असञ्ञसत्ताति एत्थ एतं असञ्ञावचनन्ति अत्थो. देसनासीसन्ति देसनाय जेट्ठकं पधानभावेन गहितत्ता, तेन सञ्ञं धुरं कत्वा भगवता अयं देसना कता, न पन तत्थ अञ्ञेसं अरूपधम्मानम्पि अत्थितायाति दस्सेति, तेनेवाह ‘‘अचित्तुप्पादा’’तिआदि. भगवा हि यथा लोकुत्तरधम्मं देसेन्तो समाधिं, पञ्ञं वा धुरं कत्वा देसेति, एवं लोकियधम्मं देसेन्तो चित्तं, सञ्ञं वा. तत्थ ‘‘यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति (ध. स. २७७), पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि (दी. नि. ३.३५५) पञ्चञाणिको सम्मासमाधि, (दी. नि. ३.३५५; विभ. ८०४) पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’ति, तथा ‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, (ध. स. १) किं चित्तो त्वं भिक्खु (पारा. १४६, १८०) मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, (ध. प. १; नेत्ति. ९०; पेटको. ८३, ८४) सन्ति भिक्खवे, सत्ता नानत्तकाया नानत्तसञ्ञिनो, (दी. नि. ३.३३२, ३४१, ३५७; अ. नि. ७.४४; अ. नि. ९.२४; चूळनि. ८३) नेवसञ्ञानासञ्ञायतन’’न्ति (दी. नि. ३.३५८) च एवमादीनि सुत्तानि एतस्सत्थस्स साधकानि. तित्थं वुच्चति मिच्छालद्धि तत्थेव बाहुल्लेन परिब्भमनतो तरन्ति बाला एत्थाति कत्वा, तदेव अनप्पकानमनत्थानं तित्थियानञ्च सञ्जातिदेसट्ठेन, निवासट्ठेन वा आयतनन्ति तित्थायतनं, तस्मिं, अञ्ञतित्थियसमयेति अत्थो. तित्थिया हि उपपत्तिविसेसे विमुत्तिसञ्ञिनो, सञ्ञाविरागाविरागेसु आदीनवानिसंसदस्साविनो च हुत्वा असञ्ञसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा अक्खणभूमियं उपपज्जन्ति, न सासनिका, तेन वुत्तं ‘‘एकच्चो तित्थायतने पब्बजित्वा’’ति. वायोकसिणे परिकम्मं कत्वाति चतुत्थे भूतकसिणे पठमादीनि तीणि झानानि निब्बत्तेत्वा ततियज्झाने चिण्णवसी हुत्वा ततो वुट्ठाय चतुत्थज्झानाधिगमाय परिकम्मं कत्वा, तेनेवाह ‘‘चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा’’ति.
कस्मा पनेत्थ वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति? वुच्चते – यथेव हि रूपपटिभागभूतेसु कसिणविसेसेसु रूपविभावनेन रूपविरागभावनासङ्खातो अरूपसमापत्तिविसेसो सच्छिकरीयति, एवं अपरिब्यत्तविग्गहताय अरूपपटिभागभूते कसिणविसेसे अरूपविभावनेन अरूपविरागभावनासङ्खातो रूपसमापत्तिविसेसो अधिगमीयति, तस्मा एत्थ ‘‘सञ्ञा रोगो सञ्ञा गण्डो’’तिआदिना, (म. नि. ३.२४) ‘‘धि चित्तं, धिब्बते तं चित्त’’न्तिआदिना (दी. नि. टी. १.६८-७३) च नयेन अरूपपवत्तिया आदीनवदस्सनेन, तदभावे च सन्तपणीतभावसन्निट्ठानेन रूपसमापत्तिया अभिसङ्खरणं, रूपविरागभावना पन सद्धिं उपचारेन अरूपसमापत्तियो विसेसेन पठमारुप्पज्झानं. यदि एवं ‘‘परिच्छिन्नाकासकसिणेपी’’ति वत्तब्बं. तस्सापि हि अरूपपटिभागता लब्भतीति? वत्तब्बमेवेतं केसञ्चि, अवचनं पन पुब्बाचरियेहि अग्गहितभावेन. यथा हि रूपविरागभावना विरज्जनीयधम्मभावमत्ते परिनिब्बिन्दा (विरज्जनीयधम्म भावमत्तेन परिनिप्फन्ना दी. नि. टी. १.६-७३) विरज्जनीयधम्मपटिभागभूते च विसयविसेसे पातुभवति, एवं अरूपविरागभावनापीति वुच्चमाने न कोचि विरोधो. तित्थियेहेव पन तस्सा समापत्तिया पटिपज्जितब्बताय, तेसञ्च विसयपदेसनिमित्तस्सेव तस्स झानस्स पटिपत्तितो तं कारणं पस्सन्तेहि पुब्बाचरियेहि चतुत्थेयेव भूतकसिणे अरूपविरागभावनापरिकम्मं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. किञ्च भिय्यो – वण्णकसिणेसु विय पुरिमभूतकसिणत्तयेपि वण्णपटिच्छायाव पण्णत्तिआरम्मणं झानस्स लोकवोहारानुरोधेनेव पवत्तितो, एवञ्च कत्वा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.९६) पथवीकसिणस्स आदासचन्दमण्डलूपमावचनञ्च समत्थितं होति. चतुत्थे पन भूतकसिणे भूतपटिच्छाया एव झानस्स गोचरभावं गच्छतीति तस्सेव अरूपपटिभागता युत्ता, तस्मा वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
कथं पस्सतीति आह ‘‘चित्ते सती’’तिआदि. सन्तोति निब्बुतो, दिट्ठधम्मनिब्बानमेतन्ति वुत्तं होति. कालं कत्वाति मरणं कत्वा, यो वा मनुस्सलोके जीवनकालो उपत्थम्भकपच्चयेहि करीयति, तं करित्वातिपि अत्थो. असञ्ञसत्तेसु निब्बत्ततीति असञ्ञसत्तसङ्खाते सत्तनिकाये रूपपटिसन्धिवसेनेव उपपज्जति, अञ्ञेसु वा चक्कवाळेसु तस्सा भूमिया अत्थिताय अनेकविधभावं सन्धाय पुथुवचननिद्देसोतिपि दट्ठब्बं. इधेवाति पञ्चवोकारभवेयेव. तत्थाति असञ्ञीभवे. यदि रूपक्खन्धमत्तमेव असञ्ञीभवे पातुभवति, कथं अरूपसन्निस्सयेन विना तत्थ रूपं पवत्तति, ननु सिया अरूपसन्निस्सितायेव रूपक्खन्धस्स उप्पत्ति इधेव पञ्चवोकारभवे तथा उप्पत्तिया अदस्सनतोति? नायमनुयोगो अञ्ञत्थापि अप्पविट्ठो, कथं पन रूपसन्निस्सयेन विना अरूपधातुया अरूपं पवत्ततीति. इदम्पि हि तेन समानजातियमेव. कस्मा? इधेव अदस्सनतो, कथञ्च कबळीकाराहारेन विना रूपधातुया रूपं पवत्ततीति. इदम्पि च तंसभावमेव, किं कारणा? इध अदस्सनतोयेव. इति अञ्ञत्थापि तथा पवत्तिदस्सनतो, किमेतेन अञ्ञनिदस्सनेन इधेव अनुयोगेन. अपिच यथा यस्स चित्तसन्तानस्स निब्बत्तिकारणं रूपे अविगततण्हं, तस्स सह रूपेन सम्भवतो रूपं निस्साय पवत्ति रूपसापेक्खताय कारणस्स. यस्स पन निब्बत्तिकारणं रूपे विगततण्हं, तस्स विना रूपेन पवत्ति रूपनिरपेक्खताय कारणस्स, एवं यस्स रूपप्पबन्धस्स निब्बत्तिकारणं अरूपे विगततण्हं, तस्स विना अरूपेन पवत्ति अरूपनिरपेक्खताय कारणस्स, एवं भावनाबलाभावतो पञ्चवोकारभवे रूपारूपसम्भवो विय, भावनाबलेन चतुवोकारभवे अरूपस्सेव सम्भवो विय च. असञ्ञीभवेपि भावनाबलेन रूपस्सेव सम्भवो दट्ठब्बोति.
कथं पन तत्थ केवलो रूपप्पबन्धो पच्चुप्पन्नपच्चयरहितो चिरकालं पवत्ततीति पच्चेतब्बं, कित्तकं वा कालं पवत्ततीति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘यथा नामा’’तिआदिमाह. तेन न केवलं इध चेव अञ्ञत्थ च वुत्तो आगमोयेव एतदत्थञापने, अथ खो अयं पनेत्थ युत्तीति दस्सेति. जियावेगुक्खित्तोति धनुजियाय वेगेन खिपितो. झानवेगो नाम झानानुभावो फलदाने समत्थता. तत्तकमेव कालन्ति उक्कंसतो पञ्च महाकप्पसतानि. तिट्ठन्तीति यथानिब्बत्तइरियापथमेव चित्तकम्मरूपकसदिसा हुत्वा तिट्ठन्ति. झानवेगेति असञ्ञसमापत्तिपरिक्खित्ते चतुत्थज्झानकम्मवेगे, पञ्चमज्झानकम्मवेगे वा. अन्तरधायतीति पच्चयनिरोधेन निरुज्झति न पवत्तति. इधाति कामावचरभवेति अत्थो अञ्ञत्थ तेसमनुप्पत्तितो. पटिसन्धिसञ्ञाति पटिसन्धिचित्तुप्पादोयेव सञ्ञासीसेन वुत्तो. कथं पन अनेककप्पसतमतिक्कमेन चिरनिरुद्धतो विञ्ञाणतो इध विञ्ञाणमुप्पज्जति. न हि निरुद्धे चक्खुपसादे चक्खुविञ्ञाणमुप्पज्जमानं दिट्ठन्ति? नयिदमेकन्ततो दट्ठब्बं. निरुद्धम्पि हि चित्तं समानजातिकस्स अन्तरा अनुप्पज्जनतो समनन्तरपच्चयमत्तं होतियेव, न बीजं. बीजं पन कम्ममेव, तस्मा कम्मतो बीजभूततो आरम्मणादीहि पच्चयेहि असञ्ञीभवतो चुतानं कामधातुया उपपत्तिविञ्ञाणं होतियेव, तेनाह ‘‘इध पटिसन्धिसञ्ञा उप्पज्जती’’ति. एत्थ च यथा नाम उतुनियामेन पुप्फग्गहणे नियतकालानं रुक्खानं विदारणसङ्खाते वेखे दिन्ने वेखबलेन अनियमता होति पुप्फग्गहणस्स, एवमेव पञ्चवोकारभवे अविप्पयोगेन वत्तमानेसु रूपारूपधम्मेसु रूपारूपविरागभावनासङ्खाते वेखे दिन्ने तस्स समापत्तिवेखबलस्स अनुरूपतो अरूपभवे, असञ्ञभवे च यथाक्कमं रूपरहिता, अरूपरहिता च खन्धानं पवत्ति होतीति वेदितब्बं.
कस्मा पनेत्थ पुन सञ्ञुप्पादा च पन ‘‘ते देवा तम्हा काया चवन्ती’’ति सञ्ञुप्पादो तेसं चवनस्स कारणभावेन वुत्तो, ‘‘सञ्ञुप्पादा’’ति वचनं वा किमत्थदस्सनन्ति चोदनाय ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. इध पटिसन्धिसञ्ञुप्पादेन तेसं चवनस्स पञ्ञायनतो ञापकहेतुभावेन वुत्तो, ‘‘सञ्ञुप्पादा’’ति वचनं वा तेसं चवनस्स पञ्ञायनभावदस्सनन्ति अधिप्पायो. ‘‘सञ्ञुप्पादा’’ति हि एतस्स सञ्ञुप्पादेन हेतुभूतेन चवन्ति, सञ्ञुप्पादा वा उप्पादसञ्ञा ते देवाति सम्बन्धो. सन्तभावायाति निब्बानाय. ननु चेत्थ जातिसतसहस्सदससंवट्टादीनमत्थके, तदब्भन्तरे वा पवत्ताय असञ्ञूपपत्तिया वसेन लाभीअधिच्चसमुप्पन्निकवादोपि लाभीसस्सतवादो विय अनेकभेदो सम्भवतीति? सच्चमेव, अनन्तरत्ता पन आसन्नाय असञ्ञूपपत्तिया वसेन लाभीअधिच्चसमुप्पन्निकवादो नयदस्सनवसेन एकोव दस्सितोति दट्ठब्बं. अथ वा सस्सतदिट्ठिसङ्गहतो अधिच्चसमुप्पन्निकवादस्स सस्सतवादे आगतो सब्बोपि देसनानयो यथासम्भवं अधिच्चसमुप्पन्निकवादेपि गहेतब्बोति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं भगवता लाभीअधिच्चसमुप्पन्निकवादो अविभजित्वा दस्सितो, अवस्सञ्चस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहो इच्छितब्बो संकिलेसपक्खे सत्तानमज्झासयस्स सस्सतुच्छेदवसेनेव दुविधत्ता, तेसु च उच्छेदप्पसङ्गाभावतो. तथा हि अट्ठकथायं आसय-सद्दस्स अत्थुद्धारवसेन वुत्तं ‘‘सस्सतुच्छेददिट्ठि चा’’ति, तथा च वक्खति ‘‘यासं सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.९७, ९८).
ननु च अधिच्चसमुप्पन्निकवादस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहो न युत्तो ‘‘अहञ्हि पुब्बे नाहोसि’’न्तिआदिवसेन पवत्तनतो अपुब्बसत्तपातुभावगाहकत्ता. सस्सतदिट्ठि पन अत्तनो, लोकस्स च सदाभावगाहिनी ‘‘अत्थित्वेव सस्सतिसम’’न्ति पवत्तनतोति? नो न युत्तो अनागतकोटिअदस्सनेन सस्सतग्गाहसमवरोधत्ता. यदिपि हि अयं वादो ‘‘सोम्हि एतरहि अहुत्वा सन्तताय परिणतो’’ति (दी. नि. १.६८) अत्तनो, लोकस्स च अतीतकोटिपरामसनवसेन पवत्तो, तथापि वत्तमानकालतो पट्ठाय न तेसं कत्थचि अनागते परियन्तं पस्सति, विसेसेन च पच्चुप्पन्नानागतकालेसु अपरियन्तदस्सनपभावितो सस्सतवादो, यथाह ‘‘सस्सतिसमं तथेव ठस्सती’’ति (दी. नि. १.३१ अत्थतो समानं) यदेवं सिया इमस्स च वादस्स, सस्सतवादादीनञ्च पुब्बन्तकप्पिकेसु सङ्गहो न युत्तोयेव अनागतकालपरामसनवसेन पवत्तत्ताति? युत्तो एव समुदागमस्स अतीतकोट्ठासिकत्ता. तथा हि नेसं समुदागमो अतीतंसपुब्बेनिवासञाणेहि, तप्पतिरूपकानुस्सवादिपभावितेहि च तक्कनेहि सङ्गहितोति, तथा चेव संवण्णितं. अथ वा सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारेन धम्मस्सामिना निरवसेसतो अगतिं, गतिञ्च यथाभूतं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदिता एता दिट्ठियो, तस्मा यावतिका दिट्ठियो भगवता देसिता, यथा च देसिता, तावतिका तथा चेव सन्निट्ठानतो सम्पटिच्छितब्बा, न चेत्थ युत्तिविचारणा कातब्बा बुद्धविसयत्ता. अचिन्तेय्यो हि बुद्धानं बुद्धविसयो, तथा च वक्खति ‘‘तत्थ न एकन्तेन कारणं परियेसितब्ब’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. १.७८-८२).
दुतियभाणवारवण्णना निट्ठिता.