अन्तानन्तवादवण्णना

५३. अन्तानन्तसहचरितो वादो अन्तानन्तो यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति, अन्तानन्तसन्निस्सयो वा यथा ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’ति, सो एतेसन्ति अन्तानन्तिकाति अत्थं दस्सेतुं ‘‘अन्तानन्तवादा’’ति वुत्तं. वुत्तनयेन अन्तानन्तसहचरितो, तन्निस्सयो वा, अन्तानन्तेसु वा पवत्तो वादो एतेसन्ति अन्तानन्तवादा. इदानि ‘‘अन्तवा अयं लोको’’तिआदिना वक्खमानपाठानुरूपं अत्थं विभजन्तो ‘‘अन्तं वा’’तिआदिमाह. अमति गच्छति भावो ओसानमेत्थाति हि अन्तो, मरियादा, तप्पटिसेधनेन अनन्तो. अन्तो च अनन्तो च अन्तानन्तो च नेवन्तनानन्तो च अन्तानन्तो त्वेव वुत्तो सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेनवा ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्तिआदीसु (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१; उदा. १) विय. चतुत्थपदञ्हेत्थ ततियपदेन समानत्थन्ति अन्तानन्तपदेनेव यथावुत्तनयद्वयेन चतुधा अत्थो विञ्ञायति. कस्स पनायं अन्तानन्तोति? लोकीयति संसारनिस्सरणत्थिकेहि दिट्ठिगतिकेहि अवपस्सीयति, लोकियन्ति वा एत्थ तेहि पुञ्ञापुञ्ञानि, तब्बिपाको चाति ‘‘लोको’’ति सङ्ख्यं गतस्स अत्तनो. तेनाह पाळियं ‘‘अन्तानन्तं लोकस्स पञ्ञपेन्ती’’ति. को पनेसो अत्ताति? झानविसयभूतं कसिणनिमित्तं. अयञ्हि दिट्ठिगतिको पटिभागनिमित्तं चक्कवाळपरियन्तं, अपरियन्तं वा वड्ढनवसेन, तदनुस्सवादिवसेन च तत्थ लोकसञ्ञी विहरति, तथा च अट्ठकथायं वक्खति ‘‘तं ‘लोको’ति गहेत्वा’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.५४-६०) केचि पन वदन्ति ‘‘झानं, तंसम्पयुत्तधम्मा च इध अत्ता, लोकोति च गहिता’’ति, तं अट्ठकथाय न समेति.

एत्थाह – युत्तं ताव पुरिमानं तिण्णम्पि वादीनं अन्तानन्तिकत्तं अन्तञ्च अनन्तञ्च अन्तानन्तञ्च आरब्भ पवत्तवादत्ता, पच्छिमस्स पन तक्किकस्स तदुभयपटिसेधनवसेन पवत्तवादत्ता कथं अन्तानन्तिकत्तन्ति? तदुभयपटिसेधनवसेन पवत्तवादत्ता एव. अन्तानन्तपटिसेधनवादोपि हि सो अन्तानन्तविसयोयेव तमारब्भ पवत्तत्ता. एतदत्थमेव हि सन्धाय अट्ठकथायं ‘‘अन्तं वा अन्तन्तं वा अन्तानन्तं वा नेवन्तानानन्तं वा आरब्भ पवत्तवादा’’ति वुत्तं. अथ वा यथा ततियवादे देसपभेदवसेन एकस्सेव लोकस्स अन्तवता, अनन्तवता च सम्भवति, एवमेत्थ तक्कीवादेपि कालपभेदवसेन एकस्सेव तदुभयसम्भवतो अञ्ञमञ्ञपटिसेधेन तदुभयञ्ञेव वुच्चति, द्विन्नम्पि च पटिसेधानं परियुदासता. कथं? अन्तवन्तपटिसेधेन हि अनन्तवा वुच्चति, अनन्तवन्तपटिसेधेन च अन्तवा. द्विपटिसेधो हि पकतियत्थञापको. इति पटिसेधनवसेन अन्तानन्तसङ्खातस्स उभयस्स वुत्तत्ता युत्तोयेव तब्बिसयस्स पच्छिमस्सापि अन्तानन्तिकभावोति. यदेवं सो अन्तानन्तिकवादभावतो ततियवादसमवरोधेयेव सियाति? न, कालपभेदस्स अधिप्पेतत्ता. देसपभेदवसेन हि अन्तानन्तिको ततियवादी विय पच्छिमोपि तक्किको कालपभेदवसेन अन्तानन्तिको होति. कथं? यस्मा अयं लोकसञ्ञितो अत्ता अनन्तो कदा चि सक्खिदिट्ठोति अधिगतविसेसेहि महेसीहि अनुसुय्यति, तस्मा नेवन्तवा. यस्मा पनायं अन्तवा कदाचि, सक्खिदिट्ठोति तेहियेव अनुसुय्यति, तस्मा नानन्तवाति. अयं तक्किको अवड्ढितभावपुब्बकत्ता पटिभागनिमित्तानं वड्ढितभावस्स उभयथा लब्भमानस्स परिकप्पितस्स अत्तनो अप्पच्चक्खकारिताय अनुस्सवादिमत्ते ठत्वा वड्ढितकालवसेन ‘‘नेवन्तवा’’ति पटिक्खिपति, अवड्ढितकालवसेन पन ‘‘नानन्तवा’’ति, न पन अन्ततानन्ततानं अच्चन्तमभावेन यथा तं ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञा’’ति. यथा चानुस्सुतिकतक्किनो, एवं जातिस्सरतक्किआदीनम्पि वसेन यथासम्भवं योजेतब्बं.

केचि पन यदि पनायं अत्ता अन्तवा, एवं सति दूरदेसे उपपज्जनानुस्सरणादिकिच्चनिब्बत्ति न सिया. अथ अनन्तवा, एवञ्च इध ठितस्सेव देवलोकनिरयादीसु सुखदुक्खानुभवनं सिया. सचे पन अन्तवा चेव अनन्तवा च, एवम्पि तदुभयदोससमायोगो सिया. तस्मा ‘‘अन्तवा, अनन्तवा’’ति च अब्याकरणीयो अत्ताति एवं तक्कनवसेन चतुत्थवादप्पवत्तिं वण्णेन्ति. यदि पनेस वुत्तनयेन अन्तानन्तिको भवेय्य, अथ कस्मा ‘‘ये ते समणब्राह्मणा एवमाहंसु ‘अन्तवा अयं लोको परिवटुमो’ति, तेसं मुसा’’तिआदिना (दी. नि. १.५७) तस्स पुरिमवादत्तयपटिक्खेपो वुत्तोति? पुरिमवादत्तयस्स तेन यथाधिप्पेतप्पकारविलक्खणभावतो. तेनेव हि कारणेन तथा पटिक्खेपो वुत्तो, न पन तस्स अन्तानन्तिकत्ताभावेन, न च परियन्तरहितदिट्ठिवाचाहि पटिक्खेपेन, अवस्सञ्चेतं एवमेव ञातब्बं. अञ्ञथा हेस अमराविक्खेपपक्खञ्ञेव भजेय्य चतुत्थवादो. न हि अन्तताअनन्ततातदुभयविनिमुत्तो अत्तनो पकारो अत्थि, तक्कीवादी च युत्तिमग्गकोयेव. कालभेदवसेन च एकस्मिम्पि लोके तदुभयं नो न युज्जतीति. भवतु ताव पच्छिमवादीद्वयस्स अन्तानन्तिकभावो युत्तो अन्तानन्तानं वसेन उभयविसयत्ता तेसं वादस्स. कथं पन पुरिमवादीद्वयस्स पच्चेकं अन्तानन्तिकभावो युत्तो सिया एकेकविसयत्ता तेसं वादस्साति? वुच्चते – समुदाये पवत्तमान-सद्दस्स अवयवेपि उपचारवुत्तितो. समुदितेसु हि अन्तानन्तवादीसु पवत्तमानो अन्तानन्ति क-सद्दो तत्थ निरुळ्हताय तदवयवेसुपि पच्चेकं अन्तानन्तिकवादीसु पवत्तति यथा ‘‘अरूपज्झानेसु पच्चेकं अट्ठविमोक्खपरियायो’’, यथा च ‘‘लोके सत्तासयो’’ति. अथ वा अभिनिवेसतो पुरिमकाले पवत्तवितक्कवसेन अयं तत्थ वोहारो कतो. तेसञ्हि दिट्ठिगतिकानं तथारूपचेतोसमाधिसमधिगमतो पुब्बकाले ‘‘अन्तवा नु खो अयं लोको, उदाहु अनन्तवा’’ति उभयाकारावलम्बिनो वितक्कस्स वसेन निरुळ्हो अन्तानन्तिकभावो पच्छा विसेसलाभेन तेसु अन्तानन्तवादेसु एकस्सेव वादस्स सङ्गहे उप्पन्नेपि पुरिमसिद्धरुळ्हिया वोहारीयति यथा ‘‘सब्बे सत्ता मरणधम्मा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१३३) अरहति सत्तपरियायो, यथा च भवन्तरगतेपि मण्डूकादिवोहारोति.

५४-६०. पटिभागनिमित्तवड्ढनाय हेट्ठा, उपरि, तिरियञ्च चक्कवाळपरियन्तगतागतवसेन अन्तानन्तभावोति दस्सेतुं ‘‘पटिभागनिमित्त’’न्तिआदि वुत्तं. न्ति पटिभागनिमित्तं. उद्धमधो अवड्ढेत्वा तिरियं वड्ढेत्वाति एत्थापि ‘‘चक्कवाळपरियन्तं कत्वा’’ति अधिकारवसेन योजेतब्बं. वुत्तनयेनाति ‘‘तक्कयतीति तक्की’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. १.३४) सद्दतो, ‘‘चतुब्बिधो तक्की’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. १.३४) अत्थतो च सस्सतवादे वुत्तनयेन. दिट्ठपुब्बानुसारेनाति दस्सनभूतेन विञ्ञाणेन उपलद्धपुब्बस्स अन्तवन्तादिनो अनुस्सरणेन, एवञ्च कत्वा अनुस्सुतितक्कीसुद्धतक्कीनम्पि इध सङ्गहो सिद्धो होति. अथ वा दिट्ठग्गहणेनेव ‘‘नच्चगीतवादितविसूकदस्सना’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०, १९४) विय सुतादीनम्पि गहितभावो वेदितब्बो. ‘‘अन्तवा’’तिआदिना इच्छितस्स अत्तनो सब्बदाभावपरामसनवसेनेव इमेसं वादानं पवत्तनतो सस्सतदिट्ठिसङ्गहो दट्ठब्बो. तथा हि वक्खति ‘‘सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.९७, ९८).