एकच्चसस्सतवादवण्णना
३८. ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति तद्धितपदं समासपदेन विभावेतुं ‘‘एकच्चसस्सतवादा’’ति वुत्तं. सत्तेसु, सङ्खारेसु च एकच्चं सस्सतमेतस्साति एकच्चसस्सतो, वादो, सो एतेसन्ति एकच्चसस्सतिका तद्धितवसेन, समासवसेन पन एकच्चसस्सतो वादो एतेसन्ति एकच्चसस्सतवादा. एस नयो एकच्चअसस्सतिकपदेपि. ननु च ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति वुत्ते तदञ्ञेसं एकच्चअसस्सतिकभावसन्निट्ठानं सिद्धमेवाति? सच्चं अत्थतो, सद्दतो पन असिद्धमेव तस्मा सद्दतो पाकटतरं कत्वा दस्सेतुं तथा वुत्तं. न हि इध सावसेसं कत्वा धम्मं देसेति धम्मस्सामी. ‘‘इस्सरो निच्चो, अञ्ञे सत्ता अनिच्चा’’ति एवंपवत्तवादा सत्तेकच्चसस्सतिका सेय्यथापि इस्सरवादा. तथा ‘‘निच्चो ब्रह्मा, अञ्ञे अनिच्चा’’ति एवंपवत्तवादापि. ‘‘परमाणवो निच्चा, द्विअणुकादयो अनिच्चा’’ति (विसिसिकदस्सने सत्तमपरिच्छेदे पठमकण्डे पस्सितब्बं) एवंपवत्तवादा सङ्खारेकच्चसस्सतिका सेय्यथापि काणादा. तथा ‘‘चक्खादयो अनिच्चा, विञ्ञाणं निच्च’’न्ति (न्यायदस्सने, विसेसिकदस्सने च पस्सितब्बं) एवंपवत्तवादापि. इधाति ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति इमस्मिं पदे, इमिस्सा वा देसनाय. गहिताति वुत्ता, देसितब्बभावेन वा देसनाञाणेन समादिन्ना तथा चेव देसितत्ता. तथा हि इध पुरिमका तयो वादा सत्तवसेन, चतुत्थो सङ्खारवसेन देसितो. ‘‘सङ्खारेकच्चसस्सतिका’’ति इदं पन तेहि सस्सतभावेन गय्हमानानं धम्मानं याथावसभावदस्सनवसेन वुत्तं, न पन एकच्चसस्सतिकमतदस्सनवसेन. तस्स हि सस्सताभिमतं असङ्खतमेवाति लद्धि. तेनेवाह पाळियं ‘‘चित्तन्ति वा…पे… ठस्सती’’ति. न हि यस्स सभावस्स पच्चयेहि अभिसङ्खतभावं पटिजानाति, तस्सेव निच्चधुवादिभावो अनुम्मत्तकेन सक्का पटिजानितुं, एतेन च ‘‘उप्पादवयधुवतायुत्ता सभावा सिया निच्चा, सिया अनिच्चा, सिया न वत्तब्बा’’तिआदिना (दी. नि. टी. १.३८) पवत्तसत्तभङ्गवादस्स अयुत्तता विभाविता होति.
तत्रायं अयुत्तताविभावना – यदि हि ‘‘येन सभावेन यो धम्मो अत्थीति वुच्चति, तेनेव सभावेन सो धम्मो नत्थी’’ति वुच्चेय्य, सिया अनेकन्तवादो. अथ अञ्ञेन, न सिया अनेकन्तवादो. न चेत्थ देसन्तरादिसम्बन्धभावो युत्तो वत्तुं तस्स सब्बलोकसिद्धत्ता, विवादाभावतो च. ये पन वदन्ति ‘‘यथा सुवण्णघटेन मकुटे कते घटभावो नस्सति, मकुटभावो उप्पज्जति, सुवण्णभावो तिट्ठतियेव, एवं सब्बसभावानं कोचि धम्मो नस्सति, कोचि धम्मो उप्पज्जति, सभावो एव तिट्ठती’’ति. ते वत्तब्बा ‘‘किं तं सुवण्णं, यं घटे, मकुटे च अवट्ठितं, यदि रूपादि, सो सद्दो विय अनिच्चो. अथ रूपादिसमूहो सम्मुतिमत्तं, न तस्स अत्थिता वा नत्थिता वा निच्चता वा लब्भती’’ति, तस्मा अनेकन्तवादो न सिया. धम्मानञ्च धम्मिनो अञ्ञथानञ्ञथा च पवत्तियं दोसो वुत्तोयेव सस्सतवादविचारणायं. तस्मा सो तत्थ वुत्तनयेन वेदितब्बो. अपिच न निच्चानिच्चनवत्तब्बरूपो अत्ता, लोको च परमत्थतो विज्जमानतापरिजाननतो यथा निच्चादीनं अञ्ञतरं रूपं, यथा वा दीपादयो. न हि रूपादीनं उदयब्बयसभावानं निच्चानिच्चनवत्तब्बसभावता सक्का विञ्ञातुं, जीवस्स च निच्चादीसु अञ्ञतरं रूपं सियाति, एवं सत्तभङ्गो विय सेसभङ्गानम्पि असम्भवोयेवाति सत्तभङ्गवादस्स अयुत्तता वेदितब्बा (दी. नि. टी. १.३८).
ननु च ‘‘एकच्चे धम्मा सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति एतस्मिं वादे चक्खादीनं असस्सतभावसन्निट्ठानं यथासभावावबोधो एव, अथ एवंवादीनं कथं मिच्छादस्सनं सियाति, को वा एवमाह ‘‘चक्खादीनं असस्सतभावसन्निट्ठानं मिच्छादस्सन’’न्ति? असस्सतेसुयेव पन केसञ्चि धम्मानं सस्सतभावसन्निट्ठानं इध मिच्छादस्सनन्ति गहेतब्बं, तेन पन एकवादे पवत्तमानेन चक्खादीनं असस्सतभावावबोधो विदूसितो संसट्ठभावतो विससंसट्ठो विय सप्पिपिण्डो, ततो च तस्स सकिच्चकरणासमत्थताय सम्मादस्सनपक्खे ठपेतब्बतं नारहतीति. असस्सतभावेन निच्छितापि वा चक्खुआदयो समारोपितजीवसभावा एव दिट्ठिगतिकेहि गय्हन्तीति तदवबोधस्स मिच्छादस्सनभावो न सक्का निवारेतुं. तेनेवाह पाळियं ‘‘चक्खुं इतिपि…पे… कायो इतिपि अयं अत्ता’’तिआदि. एवञ्च कत्वा असङ्खताय, सङ्खताय च धातुया वसेन यथाक्कमं ‘‘एकच्चे धम्मा सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति एवंपवत्तो विभज्जवादोपि एकच्चसस्सतवादोयेव भवेय्याति एवम्पकारा चोदना अनवकासा होति अविपरीतधम्मसभावपटिपत्तिभावतो. अविपरीतधम्मसभावपटिपत्तियेव हेस वुत्तनयेन असंसट्ठत्ता, अनारोपितजीवसभावत्ता च.
एत्थाह – पुरिमस्मिम्पिसस्सतवादे असस्सतानं धम्मानं ‘‘सस्सता’’ति गहणं विसेसतो मिच्छादस्सनं भवति. सस्सतानं पन ‘‘सस्सता’’ति गाहो न मिच्छादस्सनं यथासभावग्गाहभावतो. एवञ्च सति इमस्स वादस्स वादन्तरता न वत्तब्बा, इध विय पुरिमेपि एकच्चेस्वेव धम्मेसु सस्सतग्गाहसम्भवतोति, वत्तब्बायेव असस्सतेस्वेव ‘‘केचिदेव धम्मा सस्सता, केचि असस्सता’’ति परिकप्पनावसेन गहेतब्बधम्मेसु विभागप्पवत्तिया इमस्स वादस्स दस्सितत्ता. ननु च एकदेसस्स समुदायन्तोगधत्ता अयं सप्पदेससस्सतग्गाहो पुरिमस्मिं निप्पदेससस्सतग्गाहे समोधानं गच्छेय्याती? तथापि न सक्का वत्तुं वादी तब्बिसयविसेसवसेन वादद्वयस्स पवत्तत्ता. अञ्ञे एव हि दिट्ठिगतिका ‘‘सब्बे धम्मा सस्सता’’ति अभिनिविट्ठा, अञ्ञे ‘‘एकच्चेव सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति. सङ्खारानं अनवसेसपरियादानं, एकदेसपरिग्गहो च वादद्वयस्स परिब्यत्तोयेव. किञ्च भिय्यो – अनेकविधसमुस्सये, एकविधसमुस्सये च खन्धपबन्धेन अभिनिवेसभावतो तथा न सक्का वत्तुं. चतुब्बिधोपि हि सस्सतवादी जातिविसेसवसेन नानाविधरूपकायसन्निस्सये एव अरूपधम्मपुञ्जे सस्सताभिनिवेसी जातो अभिञ्ञाणेन, अनुस्सवादीहि च रूपकायभेदगहणतो. तथा च वुत्तं ‘‘ततो चुतो अमुत्र उदपादि’’न्ति, (दी. नि. १.२४४; म. नि. १.१४८; पारा. १२) ‘‘चवन्ति उपपज्जन्ती’’ति (दी. नि. १.२५५; म. नि. १.१४८; पारा. १२) च आदि. विसेसलाभी पन एकच्चसस्सतिको अनुपधारितभेदसमुस्सये धम्मपबन्धे सस्सताकारगहणेन अभिनिवेसं जनेसि एकभवपरियापन्नखन्धसन्तानविसयत्ता तदभिनिवेसस्स. तथा हि तीसुपि वादेसु ‘‘तं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, ततो परं नानुस्सरती’’ति एत्तकमेव वुत्तं. तक्कीनं पन उभिन्नम्पि सस्सतेकच्चसस्सतवादीनं सस्सताभिनिवेसविसेसो रूपारूपधम्मविसयताय सुपाकटोयेवाति.
३९. संवट्टट्ठायीविवट्टविवट्टट्ठायीसङ्खातानं तिण्णम्पि असङ्ख्येय्यकप्पानमतिक्कमेन पुन संवट्टनतो, अद्धा-सद्दस्स च कालपरियायत्ता एवं वुत्तन्ति आह ‘‘दीघस्सा’’तिआदि. अतिक्कम्म अयनं पवत्तनं अच्चयो. अनेकत्थत्ता धातूनं, उपसग्गवसेन च अत्थविसेसवाचकत्ता सं-सद्देन युत्तो वट्ट-सद्दो विनासवाचीति वुत्तं ‘‘विनस्सती’’ति, वतु-सद्दो वा गतियमेव. सङ्खयत्थजोतकेन पन सं-सद्देन युत्तत्ता तदत्थसम्बन्धनेन विनासत्थो लब्भतीति दस्सेति ‘‘विनस्सती’’ति इमिना. सङ्खयवसेन वत्ततीति हि सद्दतो अत्थो, त-कारस्स चेत्थ ट-कारादेसो. विपत्तिकरमहामेघसमुप्पत्तित्तो हि पट्ठाय याव अणुसहगतोपि सङ्खारो न होति, ताव लोको संवट्टतीति वुच्चति. पाळियं लोकोति पथवीआदिभाजनलोको अधिप्पेतो तदवसेसस्स बाहुल्लतो, तदेव सन्धाय ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तन्ति दस्सेति ‘‘ये’’तिआदिना. उपरिब्रह्मलोकेसूति आभस्सरभूमितो उपरिभूमीसु. अग्गिना कप्पवुट्ठानञ्हि इधाधिप्पेतं, तेनेवाह पाळियं ‘‘आभस्सरसंवत्तनिका होन्ती’’ति. कस्मा तदेव वुत्तन्ति चे? तस्सेव बहुलं पवत्तनतो. अयञ्हि वारनियमो –
‘‘सत्तसत्तग्गिना वारा, अट्ठमे अट्ठमे दका;
चतुसट्ठि यदा पुण्णा, एको वायुवरो सिया’’ति. (अभिधम्मत्थविभावनीटीकाय पञ्चमपरिच्छेदवण्णनायम्पि);
आरुप्पेसु वाति एत्थ विकप्पनत्थेन वा-सद्देन संवट्टमानलोकधातूहि अञ्ञलोकधातूसु वाति विकप्पेति. न हि सब्बे अपायसत्ता तदा रूपारूपभवेसु उप्पज्जन्तीति सक्का विञ्ञातुं अपायेसु दीघतरायुकानं मनुस्सलोकूपपत्तिया असम्भवतो, मनुस्सलोकूपपत्तिञ्च विना तदा तेसं तत्रूपपत्तिया अनुपपत्तितो. नियतमिच्छादिट्ठिकोपि हि संवट्ठमाने कप्पे निरयतो न मुच्चति, पिट्ठिचक्कवाळेयेव निब्बत्ततीति अट्ठकथासु (अ. नि. अट्ठ. १.३११) वुत्तं. सतिपि सब्बसत्तानं पुञ्ञापुञ्ञाभिसङ्खारमनसा निब्बत्तभावे बाहिरपच्चयेहि विना मनसाव निब्बत्तत्ता रूपावचरसत्ता एव ‘‘मनोमया’’ति वुच्चन्ति, न पन बाहिरपच्चयपटियत्ता तदञ्ञेति दस्सेतुं ‘‘मनेन निब्बत्तत्ता मनोमया’’ति आह. यदेवं कामावचरसत्तानम्पि ओपपातिकानं मनोमयभावो आपज्जतीति? नापज्जति, अधिचित्तभूतेन अतिसयमनसा निब्बत्तसत्तेसुयेव मनोमयवोहारतोति दस्सेन्तेन झान-सद्देन विसेसेत्वा ‘‘झानमनेना’’ति वुत्तं. एवम्पि अरूपावचरसत्तानं मनोमयभावो आपज्जतीति? न तत्थ बाहिरपच्चयेहि निब्बत्तेतब्बतासङ्काय अभावेन मनसा एव निब्बत्ताति अवधारणासम्भवतो. निरुळ्होवायं लोके मनोमयवोहारो रूपावचरसत्तेसु. तथा हि अन्नमयो पानमयो मनोमयो आनन्दमयो विञ्ञाणमयोति पञ्चधा अत्तानं वेदवादिनो परिकप्पेन्ति. उच्छेदवादेपि वक्खति ‘‘दिब्बो रूपी मनोमयो’’ति, (दी. नि. १.८७) ते पन झानानुभावतो पीतिभक्खा सयंपभा अन्तलिक्खचराति आह ‘‘पीति तेस’’न्तिआदि, तेसं अत्तनोव पभा अत्थीति अत्थो. सोभना वा ठायी सभा एतेसन्ति सुभट्ठायिनोतिपि युज्जति. उक्कंसेनाति आभस्सरे सन्धाय वुत्तं. परित्ताभाप्पमाणाभा पन द्वे, चत्तारो च कप्पे तिट्ठन्ति. अट्ठ कप्पेति चतुन्नमसङ्ख्येय्यकप्पानं समुदायभूते अट्ठ महाकप्पे.
४०. विनासवाचीयेव वट्ट-सद्दो पटिसेधजोतकेन उपसग्गेन युत्तत्ता सण्ठाहनत्थञापकोति आह ‘‘सण्ठाती’’ति, अनेकत्थत्ता वा धातूनं निब्बत्तति, वड्ढतीति वा अत्थो. सम्पत्तिमहामेघसमुप्पत्तितो हि पट्ठाय पथवीसन्धारकुदकतंसन्धारकवायुआदीनं समुप्पत्तिवसेन याव चन्दिमसूरियानं पातुभावो, ताव लोको विवट्टतीति वुच्चति. पकतियाति सभावेन, तस्स ‘‘सुञ्ञ’’न्ति इमिना सम्बन्धो. तथासुञ्ञताय कारणमाह ‘‘निब्बत्तसत्तानं नत्थिताया’’ति. पुरिमतरं अञ्ञेसं सत्तानमनुप्पन्नत्ताति भावो, तेन यथा एकच्चानि विमानानि तत्थ निब्बत्तसत्तानं छड्डितत्ता सुञ्ञानि, न एवमिदन्ति दस्सेति.
अपरो नयो – सककम्मस्स पठमं करणं पकति, ताय निब्बत्तसत्तानन्ति सम्बन्धो, तेन यथा एतस्स अत्तनो कम्मबलेन पठमं निब्बत्ति, न एवं अञ्ञेसं तस्स पुरिमतरं, समानकाले वा निब्बत्ति अत्थि, तथा निब्बत्तसत्तानं नत्थिताय सुञ्ञमिदन्ति दस्सेति. ब्रह्मपारिसज्जब्रह्मपुरोहितमहाब्रह्मानो इध ब्रह्मकायिका, तेसं निवासताय भूमिपि ‘‘ब्रह्मकायिका’’ति वुत्ता, ब्रह्मकायिकभूमीति पन पाठेब्रह्मकायिकानं सम्बन्धिनी भूमीति अत्थो. कत्ता सयं कारको. कारेता परेसं आणापको. विसुद्धिमग्गे पुब्बेनिवासञाणकथायं (विसुद्धि. २.४०८) वुत्तनयेन, एतेन निब्बत्तक्कमं कम्मपच्चयउतुसमुट्ठानभावे च कारणं दस्सेति. कम्मं उपनिस्सयभावेन पच्चयो एतिस्साति कम्मपच्चया. अथ वा तत्थ निब्बत्तसत्तानं विपच्चनककम्मस्स सहकारीकारकभावतो कम्मस्स पच्चयाति कम्मपच्चया. उतु समुट्ठानमेतिस्साति उतुसमुट्ठाना. ‘‘कम्मपच्चयउतुसमुट्ठाना’’तिपि समासवसेन पाठो कम्मसहायो पच्चयो, वुत्तनयेन वा कम्मस्स सहायभूतो पच्चयोति कम्मपच्चयो, सो एव उतु तथा, सोव समुट्ठानमेतिस्साति कम्मपच्चयउतुसमुआना. रतनभूमीति उक्कंसगतपुञ्ञकम्मानुभावतो रतनभूता भूमि, न केवलं भूमियेव, अथ खो तप्परिवारापीति आह ‘‘पकती’’तिआदि. पकतिनिब्बत्तट्ठानेति पुरिमकप्पेसु पुरिमकानं निब्बत्तट्ठाने. एत्थाति ‘‘ब्रह्मविमान’’न्ति वुत्ताय ब्रह्मकायिकभूमिया. सामञ्ञविसेसवसेन चेतं आधारद्वयं. कथं पणीताय दुतियज्झानभूमिया ठितानं हीनाय पठमज्झानभूमिया उपपत्ति होतीति आह ‘‘अथ सत्तान’’न्तिआदि, निकन्तिवसेन पठमज्झानं भावेत्वाति वुत्तं होति, पकतिया सभावेन निकन्ति तण्हा उप्पज्जतीति सम्बन्धो. वसितट्ठानेति वुत्थपुब्बट्ठाने. ततो ओतरन्तीति उपपत्तिवसेन दुतियज्झानभूमितो पठमज्झानभूमिं अपसक्कन्ति, गच्छन्तीति अत्थो. अप्पायुकेति यं उळारपुञ्ञकम्मं कतं, तस्स उपज्जनारहविपाकपबन्धतो अप्पपरिमाणायुके. तस्स देवलोकस्साति तस्मिं देवलोके, निस्सयवसेन वा सम्बन्धनिद्देसो. आयुप्पमाणेनेवाति परमायुप्पमाणेनेव. परित्तन्ति अप्पकं. अन्तराव चवन्तीति राजकोट्ठागारे पक्खित्ततण्डुलनाळि विय पुञ्ञक्खया हुत्वा सककम्मप्पमाणेन तस्स देवलोकस्स परमायुअन्तरा एव चवन्ति.
किं पनेतं परमायु नाम, कथं वा तं परिच्छिन्नप्पमाणन्ति? वुच्चते – यो तेसं तेसं सत्तानं तस्मिं तस्मिं भवविसेसे विपाकप्पबन्धस्स ठितिकालनियमो पुरिमसिद्धभवपत्थनूपनिस्सयवसेन सरीरावयववण्णसण्ठानप्पमाणादिविसेसा विय तंतंगतिनिकायादीसु येभुय्येन नियतपरिच्छेदो होति, गब्भसेय्यककामावचरदेवरूपावचरसत्तानं सुक्कसोणितादिउतुभोजनादिउतुआदिपच्चयुप्पन्नपच्चयूपत्थम्भितो च, सो आयुहेतुकत्ता कारणूपचारेन आयु, उक्कंसपरिच्छेदवसेन परमायूति च वुच्चति. यथासकं खणमत्तावट्ठायीनम्पि हि अत्तना सहजातानं रूपारूपधम्मानं ठपनाकारवुत्तिताय पवत्तकानि रूपारूपजीवितिन्द्रियानि न केवलं नेसं खणट्ठितिया एव कारणभावेन अनुपालकानि, अथ खो याव भङ्गुपच्छेदा [भवङ्गुपच्छेदा (दी. नि. टी. १.४०)] अनुपबन्धस्स अविच्छेदहेतुभावेनापि. तस्मा चेस आयुहेतुकोयेव, तं पन देवानं, नेरयिकानञ्च येभुय्येन नियतपरिच्छेदं, उत्तरकुरुकानं पन एकन्तनियतपरिच्छेदमेव. अवसिट्ठमनुस्सपेततिरच्छानगतानं पन चिरट्ठितिसंवत्तनिककम्मबहुले काले तंकम्मसहितसन्तानजनितसुक्कसोणितपच्चयानं, तम्मूलकानञ्च चन्दिमसूरियसमविसमपरिवत्तनादिजनितउतुआहारादिसमविसमपच्चयानं वसेन चिराचिरकालताय अनियतपरिच्छेदं, तस्स च यथा पुरिमसिद्धभवपत्थनावसेन तंतंगतिनिकायादीसु वण्णसण्ठानादिविसेसनियमो सिद्धो, दस्सनानुस्सवादीहि तथायेव आदितो गहणसिद्धिया, एवं तासु तासु उपपत्तीसु निब्बत्तसत्तानं येभुय्येन समप्पमाणं ठितिकालं दस्सनानुस्सवेहि लभित्वा तं परमतं अज्झोसाय पवत्तितभवपत्थनावसेन आदितो परिच्छेदनियमो वेदितब्बो.
यस्मा पन कम्मं तासु तासु उपपत्तीसु यथा तंतंउपपत्तिनिस्सितवण्णादिनिब्बत्तने समत्थं, एवं नियतायुपरिच्छेदासु उपपत्तीसु परिच्छेदातिक्कमेन विपाकनिब्बत्तने समत्थं न होति, तस्मा वुत्तं ‘‘आयुप्पमाणेनेव चवन्ती’’ति. यस्मा पन उपत्थम्भकपच्चयसहायेहि अनुपालकपच्चयेहि उपादिन्नकक्खन्धानं पवत्तेतब्बाकारो अत्थतो परमायुकस्स होति यथावुत्तपरिच्छेदानतिक्कमनतो, तस्मा सतिपि कम्मावसेसे ठानं न सम्भवति, तेन वुत्तं ‘‘अत्तनो पुञ्ञबलेन ठातुं न सक्कोन्ती’’ति. ‘‘आयुक्खया वा पुञ्ञक्खया वा आभस्सरकाया चवित्वा’’ति वचनतो पनेत्थ कामावचरदेवानं विय ब्रह्मकायिकानम्पि येभुय्येनेव नियतायुपरिच्छेदभावो वेदितब्बो. तथा हि देवलोकतो देवपुत्ता आयुक्खयेन पुञ्ञक्खयेन आहारक्खयेन कोपेनाति चतूहि कारणेहि चवन्तीति अट्ठकथासु (ध. प. अट्ठ. १.अप्पमादवग्गे) वुत्तं. कप्पं वा उपड्ढकप्पं वाति एत्थ असङ्ख्येय्यकप्पो अधिप्पेतो, सो च तथारूपो कालोयेव, वा-सद्दो पन कप्पस्स ततियभागं वा ततो ऊनमधिकं वाति विकप्पनत्थो.
४१. अनभिरतीति एककविहारेन अनभिरमणसङ्खाता अञ्ञेहि समागमिच्छायेव. तत्थ ‘‘एककस्स दीघरत्तं निवसितत्ता’’ति पाळियं वचनतोति वुत्तं ‘‘अपरस्सापी’’तिआदि. एवमन्वयमत्थं दस्सेत्वा ननु उक्कण्ठितापि सियाति चोदनासोधनवसेन ब्यतिरेकं दस्सेति ‘‘या पना’’तिआदिना. पियवत्थुविरहेन, पियवत्थुअलाभेन वा चित्तविग्घातो उक्कण्ठिता, सा पनत्थतो दोमनस्सचित्तुप्पादोव, तेनाह ‘‘पटिघसम्पयुत्ता’’ति. सा ब्रह्मलोके नत्थि झानानुभावपहीनत्ता. तण्हादिट्ठिसङ्खाता चित्तस्स पुरिमावत्थाय उब्बिज्जना फन्दना एव इध परितस्सना. सा हि दीघरत्तं झानरतिया ठितस्स यथावुत्तानभिरतिनिमित्तं उप्पन्ना ‘‘अहं मम’’न्ति गहणस्स च कारणभूता. तेन वक्खति ‘‘तण्हातस्स नापि दिट्ठितस्सनापि वट्टती’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.४१) ननु वुत्तं अत्थुद्धारे इमंयेव पाळिं नीहरित्वा ‘‘अहो वत अञ्ञेपि सत्ता इत्थत्तं आगच्छेय्युन्ति अयं तण्हातस्सना नामा’’ति? सच्चं, तं पन दिट्ठितस्सनाय विसुं उदाहरणं दस्सेन्तेन तण्हातस्सनमेव ततो निद्धारेत्वा वुत्तं, न पन एत्थ दिट्ठितस्सनाय अलब्भमानत्ताति न दोसो. इदानि समानसद्दवचनीयानं अत्थानमुद्धरणं कत्वा इधाधिप्पेतं विभावेतुं ‘‘सा पनेसा’’तिआदिमाह. पटिघसङ्खातो चित्तुत्रासो एव तासतस्सना. एवमञ्ञत्थापि यथारहं. ‘‘जातिं पटिच्चा’’तिआदि विभङ्गपाळि, (विभ. ९२१) तत्रायमत्थकथा – जातिं पटिच्च भयन्ति जातिपच्चया उप्पन्नभयं. भयानकन्ति आकारनिद्देसो. छम्भितत्तन्ति भयवसेन गत्तकम्पो, विसेसतो हदयमंसचलनं. लोमहंसोति लोमानं हंसनं, भित्तियं नागदन्तानमिव उद्धग्गभावो, इमिना पदद्वयेन किच्चतो भयं दस्सेत्वा पुन चेतसो उत्रासोति सभावतो दस्सितन्ति. टीकायं पन ‘‘भयानकन्ति भेरवारम्मणनिमित्तं बलवभयं, तेन सरीरस्स थद्धभावो छम्भितत्त’’न्ति (दी. नि. टी. १.४१) वुत्तं, अनेनेव भयन्ति एत्थ खुद्दकभयं दस्सितं, इति एत्थ पयोगे अयं तस्सनाति एवं सब्बत्थ अत्थो. परितस्सितविप्फन्दितमेवाति एत्थ ‘‘दिट्ठिसङ्खातेन चेव तण्हासङ्खातेन च परितस्सितेन विप्फन्दितमेव चलितमेव कम्पितमेवा’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.१०५-११७) अट्ठकथायमत्थं वक्खति. तेन विञ्ञायति लब्भमानम्पि तण्हातस्सनमन्तरेन दिट्ठितस्सनायेव निहटाति. ‘‘तेपी’’तिआदि सीहोपमसुत्तन्तपाळि (अ. नि. ४.३३) तत्थ तेपीति दीघायुका देवापि. भयन्ति भङ्गानुपस्सनापरिचिण्णन्ते सब्बसङ्खारतो भायनवसेन उप्पन्नं भयञाणं. संवेगन्ति सहोत्तप्पञाणं, ओत्तप्पमेव वा. सन्तासन्ति आदीनवनिब्बिदानुपस्सनाहि सङ्खारेहि सन्तासनञाणं. उपपत्तिवसेनाति पटिसन्धिवसेनेव.
सहब्यतन्ति सहायभावमिच्छेव सद्दतो अत्थो सहब्य-सद्दस्स सहायत्थे पवत्तनतो. सो हि सह ब्यायति पवत्तति, दोसं वा पटिच्छादेतीति सहब्योति वुच्चति, तस्स भावो सहब्यता. सहायभावो पन सहभावोयेव नामाति अधिप्पायतो अत्थं दस्सेतुं ‘‘सहभाव’’न्ति वुत्तं. ससाधनसमवायत्थो वा सह-सद्दो अधिकिच्चपदे अधिसद्दो विय, तस्मा सह एकतो वत्तमानस्स भावो सहब्यं यथा ‘‘दासब्य’’न्ति तदेव सहब्यता, सकत्थवुत्तिवसेन इममेवत्थं सन्धायाह ‘‘सहभाव’’न्ति. अपिच सह वाति पवत्ततीति सहवो, तस्स भावो सहब्यं यथा ‘‘वीरस्स भावो वीरिय’’न्ति, तदेव सहब्यताति एवं विमानट्ठकथायं (वि. व. अट्ठ. १७२) वुत्तं, तस्मा तदत्थं दस्सेतुं एवं वुत्तन्तिपि दट्ठब्बं.
४२. इमे सत्ते अभिभवित्वाति सेसो. अभिभवना चेत्थ पापसभावेन जेट्ठभावेन ‘‘ते सत्ते अभिभवित्वा ठितो’’ति अत्तनो मञ्ञनायेवाति वुत्तं ‘‘जेट्ठकोहमस्मी’’ति. अञ्ञदत्थूति दस्सने अन्तरायाभाववचनेन, दसोति एत्थ दस्सनेय्यविसेसपरिग्गहाभावेन च अनावरणदस्सावितं पटिजानातीति आह ‘‘सब्बं पस्सामीति अत्थो’’ति. दस्सनेय्यविसेसस्स हि पदेसभूतस्स अग्गहणे सति गहेतब्बस्स निप्पदेसता विञ्ञायति यथा ‘‘दिक्खितो न ददाती’’ति, देय्यधम्मविसेसस्स चेत्थ पदेसभूतस्स अग्गहणतो पब्बजितो सब्बम्पि न ददातीति गहेतब्बस्स देय्यधम्मस्स निप्पदेसता विञ्ञायति. एवमीदिसेसु. वसे वत्तेमीति वसवत्ती. अहं-सद्दयोगतो हि सब्बत्थ अम्हयोगेन वचनत्थो. सत्तभाजनभूतस्स लोकस्स निम्माता चाति सम्बन्धो. ‘‘पथवी’’तिआदि चेत्थ भाजनलोकवसेन अधिप्पायकथनं. सजिताति रचिता, विभजिता वा, तेनाह ‘‘त्वं खत्तियो नामा’’तिआदि. चिण्णवसितायाति समाचिण्णपञ्चविधवसिभावतो. तत्थाति भूतभब्येसु. अन्तोवत्थिम्हीति अन्तोगब्भासये. पठमचित्तक्खणेति पटिसन्धिचित्तक्खणे. दुतियतोति पठमभवङ्गचित्तक्खणतो. पठमइरियापथेति येन पटिसन्धिं गण्हाति, तस्मिं इरियापथे. इति अतीतवसेन, भूत-सद्दस्स वत्तमानवसेन च भब्य-सद्दस्स अत्थो दस्सितो. टीकायं (दी. नि. टी. १.४२) पन भब्य-सद्दत्थो अनागतवसेनापि वुत्तो. अहेसुन्ति हि भूता. भवन्ति, भविस्सन्ति चाति भब्या तब्बानीया विय ण्यपच्चयस्स कत्तरिपि पवत्तनतो.
‘‘इस्सरो कत्ता निम्माता’’ति वत्वापि पुन ‘‘मया इमे सत्ता निम्मिता’’ति वचनं किमत्थियन्ति आह ‘‘इदानि कारणवसेना’’तिआदि [कारणतो (अट्ठकथायं)] कारणवसेन साधेतुकामताय पटिञ्ञाकरणत्थन्ति वुत्तं होति. ननु चेस ब्रह्मा अनवट्ठितदस्सनत्ता पुथुज्जनस्स पुरिमतरजातिपरिचितम्पि कम्मस्सकताञाणं विस्सज्जेत्वा विकुब्बनिद्धिवसेन चित्तुप्पादमत्तपटिबद्धेन सत्तनिम्मानेन विपल्लट्ठो ‘‘मया इमे सत्ता निम्मिता’’तिआदिना इस्सरकुत्तदस्सनं पक्खन्दमानो अभिनिविसनवसेन पतिट्ठितो, न पन पतिट्ठापनवसेन. अथ कस्मा कारणवसेन साधेतुकामो पटिञ्ञं करोतीति वुत्तन्ति? न चेवं दट्ठब्बं. तेसम्पि हि ‘‘एवं होती’’तिआदिना पच्छा उप्पज्जन्तानम्पि तथाअभिनिवेसस्स वक्खमानत्ता परेसं पतिट्ठापनक्कमेनेव तस्स सो अभिनिवेसो जातो, न तु अभिनिविसनमत्तेन, तस्मा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तेनेवाह ‘‘तं किस्स हेतू’’तिआदि. पाळियं मनसो पणिधीति मनसो पत्थना, तथा चित्तुप्पत्तिमत्तमेवाति वुत्तं होति.
इत्थभावन्ति इदप्पकारभावं. यस्मा पन सो पकारो ब्रह्मत्तभावोयेविधाधिप्पेतो, तस्मा ‘‘ब्रह्मभाव’’न्ति वुत्तं. अयं पकारो इत्थं, तस्स भावो इत्थत्तन्ति हि निब्बचनं. केवलन्ति कम्मस्सकताञाणेन असम्मिस्सं सुद्धं. मञ्ञनामत्तेनेवाति दिट्ठिमञ्ञनामत्तेनेव, न अधिमानवसेन. वङ्कछिद्देन वङ्कआणी विय ओनमित्वा वङ्कलद्धिकेन वङ्कलद्धिका ओनमित्वा तस्सेव ब्रह्मुनो पादमूलं गच्छन्ति, तंपक्खका भवन्तीति अत्थो. ननु च देवानं उपपत्तिसमनन्तरं ‘‘इमाय नाम गतिया चवित्वा इमिना नाम कम्मुना इधूपपन्ना’’ति पच्चवेक्खणा होति, अथ कस्मा तेसं एवं मञ्ञना सियाति? पुरिमजातीसु कम्मस्सकताञाणे सम्मदेव निविट्ठज्झासयानमेव तथापच्चवेक्खणाय पवत्तितो. तादिसानमेव हि तथापच्चवेक्खणा सम्भवति, सा च खो येभुय्यवसेन, इमे पन पुरिमासुपि जातीसु इस्सरकुत्तदिट्ठिवसेन निबद्धाभिनिवेसा एवमेव मञ्ञमाना अहेसुन्ति. तथा हि पाळियं वुत्तं ‘‘इमिना मय’’न्तिआदि.
४३. ईसति अभिभवतीति ईसो, महन्तो ईसो महेसो, सुप्पतिट्ठितमहेसताय परेहि ‘‘महेसो’’ इति अक्खायतीति महेसक्खो, महेसक्खानं अतिसयेन महेसक्खोति महेसक्खतरोति वचनत्थो. सो पन महेसक्खतरभावो आधिपतेय्यपरिवारसम्पत्तिया कारणभूताय विञ्ञायतीति वुत्तं ‘‘इस्सरियपरिवारवसेन महायसतरो’’ति.
४४. किं पनेतं कारणन्ति अनुयोगेनाह ‘‘सो ततो’’तिआदि, तेन ‘‘इत्थत्तं आगच्छती’’ति वुत्तं इधागमनमेव कारणन्ति दस्सेति. इधेव आगच्छतीति इमस्मिं मनुस्सलोके एव पटिसन्धिवसेन आगच्छति. एतन्ति ‘‘ठानं खो पनेतं भिक्खवे, विज्जती’’ति वचनं. पाळियं यं अञ्ञतरो सत्तोति एत्थ यन्ति निपातमत्तं, कारणत्थे वा एस निपातो, हेतुम्हि वा पच्चत्तनिद्देसो, येन ठानेनाति अत्थो, किरियापरामसनं वा एतं. ‘‘इत्थत्तं आगच्छती’’ति एत्थ यदेतं इत्थत्तस्स आगमनसङ्खातं ठानं, तदेतं विज्जतीति अत्थो. एस न सो पब्बजति, चेतोसमाधिं फुसति, पुब्बेनिवासं अनुस्सतीति एतेसुपि पदेसु. ‘‘ठानं खो पनेतं भिक्खवे, विज्जति, यं अञ्ञतरो सत्तो’’ति हि इमानि पदानि ‘‘पब्बजती’’तिआदीहिपि पदेहि पच्चेकं योजेतब्बानि. न गच्छतीति अगारं, गेहं, अगारस्स हितं आगारियं, कसिगोरक्खादिकम्मं, तमेत्थ नत्थीति अनागारियं, पब्बज्जा, तेनाह ‘‘अगारस्मा’’तिआदि. प-सद्देन विसिट्ठो वज-सद्दो उपसङ्कमनेति वुत्तं ‘‘उपगच्छती’’ति. परन्ति पच्छा, अतिसयं वा, अञ्ञं पुब्बेनिवासन्तिपि अत्थो. ‘‘न सरती’’ति वुत्तेयेव अयमत्थो आपज्जतीति दस्सेति ‘‘सरितु’’न्तिआदिना. अपस्सन्तोति पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन अपस्सनहेतु, पस्सितुं असक्कोन्तो हुत्वातिपि वट्टति. मान-सद्दो विय हि अन्त-सद्दो इध सामत्थियत्थो. सदाभावतोति सब्बदा विज्जमानत्ता. जरावसेनापीति एत्थ पि-सद्देन मरणवसेनापीति सम्पिण्डेति.
४५. खिड्डापदोसिनोति कत्तुवसेन पदसिद्धि, खिड्डापदोसिकाति पन सकत्थवुत्तिवसेन, सद्दमनपेक्खित्वा पन अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘खिड्डाया’’तिआदि वुत्तं. ‘‘खिड्डापदोसका’’ति वा वत्तब्बे इ-कारागमवसेन एवं वुत्तं. पदुस्सनं वा पदोसो, खिड्डाय पदोसो खिड्डापदोसो, सो एतेसन्ति खिड्डापदोसिका. ‘‘पदूसिकातिपि पाळिं लिखन्ती’’ति अञ्ञनिकायिकानं पमादलेखतं दस्सेति. महाविहारवासीनिकायिकानञ्हि वाचनामग्गवसेन अयं संवण्णना पवत्ता. अपिच तेन पोत्थकारुळ्हकाले पमादलेखं दस्सेति. तम्पि हि पदत्थसोधनाय अट्ठकथाय सोधितनियामेनेव गहेतब्बं, तेनाह ‘‘सा अट्ठकथायं नत्थी’’ति. वेलं अतिक्कन्तं अतिवेलं, तं. भावनपुंसकञ्चेतं, तेनाह ‘‘अतिचिर’’न्ति, आहारूपभोगकालं अतिक्कमित्वाति वुत्तं होति. रतिधम्म-सद्दो हस्सखिड्डा-सद्देहि पच्चेकं योजेतब्बो ‘‘हस्सखिड्डासु रतिधम्मो रमणसभावो’’ति. हसनं हस्सो, केळिहस्सो. खेडनं कीळनं खिड्डा, कायिकवाचसिककीळा. अनुयोगवसेन तंसमापन्नाति दस्सेन्तो आह ‘‘हस्सरतिधम्मञ्चेवा’’तिआदि. कीळा येसं ते केळिनो, तेसं हस्सो तथा. कीळाहस्सपयोगेन उप्पज्जनकसुखञ्चेत्थ केळिहस्ससुखं. तदवसिट्ठकीळापयोगेन उप्पज्जनकं कायिकवाचसिककीळासुखं.
‘‘ते किरा’’तिआदि वित्थारदस्सनं. किर-सद्दो हेत्थ वित्थारजोतकोयेव, न तु अनुस्सवनारुचियादिजोतको तथायेव पाळियं, अट्ठकथासु च वुत्तत्ता. सिरिविभवेनाति सरीरसोभग्गादिसिरिया, परिवारादिसम्पत्तिया च. नक्खत्तन्ति छणं. येभुय्येन हि नक्खत्तयोगेन कतत्ता तथायोगो वा होतु, मा वा, नक्खत्तमिच्चेव वुच्चति. आहारन्ति एत्थ को देवानमाहारो, का च तेसमाहारवेलाति? सब्बेसम्पि कामावचरदेवानं सुधाहारो. द्वादसपापधम्मविग्घातेन हि सुखस्स धारणतो देवानं भोजनं ‘‘सुधा’’ति वुच्चति. सा पन सेता सङ्खूपमा अतुल्यदस्सना सुचि सुगन्धा पियरूपा. यं सन्धाय सुधाभोजनजातके वुत्तं –
‘‘सङ्खूपमं सेत’मतुल्यदस्सनं,
सुचिं सुगन्धं पियरूप’मब्भुतं;
अदिट्ठपुब्बं मम जातु चक्खुभि,
का देवता पाणिसु किं सुधो’दही’’ति. (जा. २.२१.२२७);
‘‘भुत्ता च सा द्वादसहन्ति पापके,
खुद्दं पिपासं अरतिं दरक्लमं;
कोधूपनाहञ्च विवादपेसुणं,
सीतुण्ह तन्दिञ्च रसुत्तमं इद’’न्ति च. (जा. २.२१.२२९);
सा च हेट्ठिमेहि हेट्ठिमेहि उपरिमानं उपरिमानं पणीततमा होति, तं यथासकं परिमितदिवसवसेन दिवसे दिवसे भुञ्जन्ति. केचि पन वदन्ति ‘‘बिळारपदप्पमाणं सुधाहारं ते भुञ्जन्ति, सो जिव्हाय ठपितमत्तो याव केसग्गनखग्गा कायं फरति, यथासकं गणितदिवसवसेन सत्त दिवसे यापनसमत्थो होती’’ति. केचिवादे पनेत्थ बिळारपद-सद्दो सुवण्णसङ्खातस्स सङ्ख्याविसेसस्स वाचको. पमाणतो पन उदुम्बरफलप्पमाणं, यं पाणितलं कबळग्गहन्तिपि वुच्चति. वुत्तञ्हि मधुकोसे –
‘‘पाणिरक्खो पिचु चापि, सुवण्णकमुदुम्बरं;
बिळारपदकं पाणि-तलं तं कबळग्गह’’न्ति.
‘‘निरन्तरं खादन्तापि पिवन्तापी’’ति इदं परिकप्पनावसेन वुत्तं, न पन एवं नियमवसेन तथा खादनपिवनानमनियमभावतो. कम्मजतेजस्स बलवभावो उळारपुञ्ञनिब्बत्तत्ता, उळारगरुसिनिद्धसुधाहारजीरणतो च. करजकायस्स मन्दभावो पन सुखुमालभावतो. तेनेव हि भगवा इन्दसालगुहायं पकतिपथवियं पतिआतुं असक्कोन्तं सक्कं देवराजानं ‘‘ओळारिकं कायं अधिट्ठेही’’ति अवोच. मनुस्सानं पन कम्मजतेजस्स मन्दभावो, करजकायस्स बलवभावो च वुत्तविपरीतेन वेदितब्बो. करजकायोति एत्थ को वुच्चति सरीरं, तत्थ पवत्तो. रजो करजो, किं तं? सुक्कसोणितं. तञ्हि ‘‘रागो रजो न च पन रेणु वुच्चती’’ति (महानि. २०९; चूळनि. ७४) एवं वुत्तरागरजफलत्ता सरीरवाचकेन क-सद्देन विसेसेत्वा कारणवोहारेन ‘‘करजो’’ति वुच्चति. तेन सुक्कसोणितसङ्खातेन करजेन सम्भूतो कायो करजकायोति आचरिया. तथा हि कायो मातापेत्तिकसम्भवोति वुत्तो. महाअस्सपूरसुत्तन्तटीकायं पन ‘‘करीयति गब्भासये खिपीयतीति करो, सम्भवो, करतो जातोति करजो, मातापेत्तिकसम्भवोति अत्थो. मातुआदीनं सण्ठापनवसेन करतो हत्थतो जातोति करजोति अपरे. उभयथापि करजकायन्ति चतुसन्ततिरूपमाहा’’ति वुत्तं. करोति पुत्ते निब्बत्तेतीति करो, सुक्कसोणितं, तेन जातो करजोतिपि वदन्ति. तथा असम्भूतोपि च देवादीनं कायो तब्बोहारेन ‘‘करजकायो’’ति वुच्चति यथा ‘‘पूतिकायो, जरसिङ्गालो’’ति. तेसन्ति मनुस्सानं. अच्छयागु नाम पसन्ना अकसटा यागु. वत्थुन्ति करजकायं. एकं आहारवेलन्ति एकदिवसमत्तं, केसञ्चि मतेन पन सत्ताहं.
एवं अन्वयतो ब्यतिरेकतो च दस्सेत्वा उपमावसेनपि तमाविकरोन्तो ‘‘यथा नामा’’तिआदिमाह. तत्तपासाणेति अच्चुण्हपासाणे. रत्तसेतपदुमतो अवसिट्ठं उप्पलं. अकथायन्ति महाअट्ठकथायं. अविसेसेनाति ‘‘देवान’’न्ति अविसेसेन, देवानं कम्मजतेजो बलवा होति, करजं मन्दन्ति वा कम्मजतेजकरजकायानं बलवमन्दतासङ्खात कारणसामञ्ञेन. तदेतञ्हि कारणं सब्बेसम्पि देवानं समानमेव, तस्मा सब्बेपि देवा गहेतब्बाति वुत्तं होति. कबळीकारभूतं सुधाहारं उपनिस्साय जीवन्तीति कबळीकाराहारूपजीविनो. केचीति अभयगिरिवासिनो. ‘‘खिड्डापदुस्सनमत्तेनेव हेते खिड्डापदोसिकाति वुत्ता’’ति अयं पाठो ‘‘तेयेव चवन्तीति वेदितब्बा’’ति एतस्सानन्तरे पठितब्बो तदनुसन्धिकत्ता. अयञ्हेत्थानुसन्धि – यदि सब्बेपि एवं करोन्ता कामावचरदेवा चवेय्युं, अथ कस्मा ‘‘खिड्डापदोसिका’’ति नामविसेसेन भगवता वुत्ताति? विचारणाय एवमाहाति, एतेन इममत्थं दस्सेति ‘‘सब्बेपि देवा एवं चवन्तापि खिड्डाय पदुस्सनसभावमत्तं पति नामविसेसेन तथा वुत्ता’’ति. यदेके वदेय्युं ‘‘केचिवादपतिट्ठापकोयं पाठो’’ति, तदयुत्तमेव इति-सद्दन्तरिकत्ता, अन्ते च तस्स अविज्जमानत्ता. अत्थिकेहि पन तस्स केचिवादसमवरोधनं अन्ते इतिसद्दो योजेतब्बोति.
४७-४८. मनोपदोसिनोति कत्तुवसेन पदसिद्धि, मनोपदोसिकाति च सकत्थवुत्तिवसेन, अत्थमत्तं पन दस्सेतुं ‘‘मनेना’’तिआदि वुत्तं. ‘‘मनोपदोसका’’ति वा वत्तब्बे इ-कारागमवसेन एवं वुत्तं. मनेनाति इस्सापकतत्ता पदुट्ठेन मनसा. अपरो नयो – उसूयनवसेन मनसा पदोसो मनोपदोसो, विनासभूतो सो एतेसमत्थीति मनोपदोसिकाति. ‘‘ते अञ्ञमञ्ञम्हि पदुट्ठचित्ता किलन्तकाया किलन्तचित्ता ते देवा तम्हा काया चवन्ती’’ति वचनतो ‘‘एते चातुमहाराजिका’’ति आह. मनेन पदुस्सनमत्तेनेव हेते मनोपदोसिकाति वुत्ता. ‘‘तेसु किरा’’तिआदि वित्थारो. रथेन वीथिं पटिपज्जतीति उपलक्खणमत्तं अञ्ञेहि अञ्ञत्थापि पटिपज्जनसम्भवतो. एतन्ति अत्तनो सम्पत्तिं. उद्धुमातो वियाति पीतिया करणभूताय उन्नतो विय. भिज्जमानो वियाति ताय भिज्जन्तो विय, पीतिया वा कत्तुभूताय भञ्जितो विय. कुद्धा नाम सुविजानना होन्ति, तस्मा कुद्धभावमस्स ञत्वाति अत्थो.
अकुद्धो रक्खतीति कुद्धस्स सो कोधो इतरस्मिं अकुज्झन्ते अनुपादानो चेव एकवारमत्तं उप्पत्तिया अनासेवनो च हुत्वा चावेतुं न सक्कोति, उदकन्तं पत्वा अग्गि विय निब्बायति, तस्मा अकुद्धो इतरं चवनतो रक्खति. उभोसु पन कुद्धेसु भिय्यो भिय्यो अञ्ञमञ्ञम्हि परिवड्ढनवसेन तिखिणसमुदाचारो निस्सयदहनरसो कोधो उप्पज्जमानो हदयवत्थुं निदहन्तो अच्चन्तसुखुमालकरजकायं विनासेति, ततो सकलोपि अत्तभावो अन्तरधायति, तमत्थं दस्सेतुमाह ‘‘उभोसु पना’’तिआदि. तथा चाह पाळियं ‘‘ते अञ्ञमञ्ञम्हि पदुट्ठचित्ता किलन्तकाया किलन्तचित्ता ते देवा तम्हा काया चवन्ती’’ति. एकस्स कोधो इतरस्स पच्चयो होति, तस्सपि कोधो इतरस्स पच्चयो होतीति एत्थ कोधस्स भिय्यो भिय्यो परिवड्ढनाय एव पच्चयभावो वेदितब्बो, न चवनाय निस्सयदहनरसेन अत्तनोयेव कोधेन हदयवत्थुं निदहन्तेन अच्चन्तसुखुमालस्स करजकायस्स चवनतो. कन्दन्तानंयेव ओरोधानन्ति अनादरत्थे सामिवचनं. अयमेत्थ धम्मताति अयं तेसं करजकायमन्दताय, तथाउप्पज्जनकस्स च कोधस्स बलवताय ठानसो चवनभावो एतेसु देवेसु रूपारूपधम्मानं धम्मनियामो सभावोति अत्थो.
४९-५२. चक्खादीनं भेदं पस्सतीति विरोधिपच्चयसन्निपाते विकारापत्तिदस्सनतो, अन्ते च अदस्सनूपगमनतो विनासं पस्सति ओळारिकत्ता रूपधम्मभेदस्स. पच्चयं दत्वाति अनन्तरपच्चयादिवसेन पच्चयसत्तिं दत्वा, पच्चयो हुत्वाति वुत्तं होति, तस्मा न पस्सतीति सम्बन्धो, बलवतरम्पि समानं इमिना कारणेन न पस्सतीति अधिप्पायो. बलवतरन्ति च चित्तस्स लहुतरभेदं सन्धाय वुत्तं. तथा हि एकस्मिं रूपे धरन्तेयेव सोळस चित्तानि भिज्जन्ति. चित्तस्स भेदं न पस्सतीति एत्थ खणे खणे भिज्जन्तम्पि चित्तं परस्स अनन्तरपच्चयभावेनेव भिज्जति, तस्मा पुरिमचित्तस्स अभावं पटिच्छादेत्वा विय पच्छिमचित्तस्स उप्पत्तितो भावपक्खो बलवतरो पाकटोव होति, न अभावपक्खोति इदं कारणं दस्सेतुं ‘‘चित्तं पना’’तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अयञ्चत्थो अलाभचक्कनिदस्सनेन दीपेतब्बो. यस्मा पन तक्कीवादी नानत्तनयस्स दुरवधानताय, एकत्तनयस्स च मिच्छागहितत्ता ‘‘यदेविदं विञ्ञाणं सब्बदापि एवरूपेन पवत्तति, अयं मे अत्ता निच्चो’’तिआदिना अभिनिवेसं जनेसि, तस्मा तमत्थं ‘‘सो तं अपस्सन्तो’’तिआदिना सह उपमाय विभावेति.