पुब्बन्तकप्पिकसस्सतवादवण्णना
२८. इदानि सुञ्ञतापकासनवारस्सत्थं वण्णेन्तो अनुसन्धिं पकासेतुं ‘‘एव’’न्तिआदिमाह. तत्थ वुत्तवण्णस्साति सहत्थे छट्ठिवचनं, सामिअत्थे वा अनुसन्धि-सद्दस्स भावकम्मवसेन किरियादेसनासु पवत्तनतो. भिक्खुसङ्घेन वुत्तवण्णस्साति ‘‘यावञ्चिदं तेन भगवता’’तिआदिना वुत्तवण्णस्स. तत्र पाळियं अयं सम्बन्धो – न भिक्खवे, एत्तका एव बुद्धगुणा ये तुम्हाकं पाकटा, अपाकटा पन ‘‘अत्थि भिक्खवे, अञ्ञे धम्मा’’ति वित्थारो. ‘‘इमे दिट्ठिट्ठाना एवं गहिता’’तिआदिना सस्सतादिदिट्ठिट्ठानानं यथागहिताकारस्स सुञ्ञभावप्पकासनतो, ‘‘तञ्च पजाननं न परामसती’’ति सीलादीनञ्च अपरामसनीयभावदीपनेन निच्चसारादिविरहप्पकासनतो, यासु वेदनासु अवीतरागताय बाहिरानं एतानि दिट्ठिविबन्धकानि सम्भवन्ति, तासं पच्चयभूतानञ्च सम्मोहादीनं वेदककारकसभावाभावदस्सनमुखेन सब्बधम्मानं अत्तत्तनियताविरहदीपनतो, अनुपादापरिनिब्बानदीपनतो च अयं देसना सुञ्ञताविभावनप्पधानाति आह ‘‘सुञ्ञतापकासनं आरभी’’ति.
परियत्तीति विनयादिभेदभिन्ना मनसा ववत्थापिता तन्ति. देसनाति तस्सा तन्तिया मनसा ववत्थापिताय विभावना, यथाधम्मं धम्माभिलापभूता वा पञ्ञापना, अनुलोमादिवसेन वा कथनन्ति परियत्तिदेसनानं विसेसो पुब्बेयेव ववत्थापितोति इममत्थं सन्धाय ‘‘देसनाय, परियत्तिय’’न्ति च वुत्तं. एवमादीसूति एत्थ आदि-सद्देन सच्चसभावसमाधिपञ्ञापकतिपुञ्ञापत्तिञेय्यादयो सङ्गय्हन्ति. तथा हि अयं धम्म-सद्दो ‘‘चतुन्नं भिक्खवे, धम्मानं अननुबोधा’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१) सच्चे पवत्तति, ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका १) सभावे, ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.१३, ९४, १४५; ३.१४२; म. नि. ३.१६७; सं. नि. ५.३७८) समाधिम्हि, ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचति’’तिआदीसु (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १९०) पञ्ञायं, ‘‘जातिधम्मानं भिक्खवे, सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जती’’तिआदीसु (म. नि. १.१३१; ३.३७३; पटि. म. १.३३) पकतियं, ‘‘धम्मो सुचिण्णो सुखमावहाती’’तिआदीसु (सु. नि. १८४; थेरगा. ३०३; जा. १.१०.१०२; १५.३८५) पुञ्ञे, ‘‘चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदीसु (पारा. २३३) आपत्तियं, ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथमागच्छन्ती’’तिआदीसु (महानि. १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५) ञेय्ये पवत्तति. धम्मा होन्तीति सत्तजीवतो सुञ्ञा धम्ममत्ता होन्तीति अत्थो. किमत्थियं गुणे पवत्तनन्ति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि.
मकसतुण्डसूचियाति सूचिमुखमक्खिकाय तुण्डसङ्खाताय सूचिया. अलब्भनेय्यपतिट्ठो वियाति सम्बन्धो. अञ्ञत्र तथागताति ठपेत्वा तथागतं. ‘‘दुद्दसा’’ति पदेनेव तेसं धम्मानं दुक्खोगाहता पकासिताति ‘‘अलब्भनेय्यपतिट्ठा’’ इच्चेव वुत्तं. लभितब्बाति लब्भनीया, सा एव लब्भनेय्या, लभीयते वा लब्भनं, तमरहतीति लब्भनेय्या, न लब्भनेय्या अलब्भनेय्या, पतिट्ठहन्ति एत्थाति पतिट्ठा, पतिट्ठहनं वा पतिट्ठा, अलब्भनेय्या पतिट्ठा एत्थाति अलब्भनेय्यपतिट्ठा. इदं वुत्तं होति – सचे कोचि अत्तनो पमाणं अजानन्तो ञाणेन ते धम्मे ओगाहितुं उस्साहं करेय्य, तस्स तं ञाणं अप्पतिट्ठमेव मकसतुण्डसूचि विय महासमुद्देति. ओगाहितुमसक्कुणेय्यताय ‘‘एत्तका एते ईदिसा वा’’ति ते पस्सितुं न सक्काति वुत्तं ‘‘गम्भीरत्ता एव दुद्दसा’’ति. ये पन दट्ठुमेव न सक्का, तेसं ओगाहित्वा अनु अनु बुज्झने कथा एव नत्थीति आह ‘‘दुद्दसत्ता एव दुरनुबोधाति. सब्बकिलेसपरिळाहपटिप्पस्सद्धिसङ्खातअग्गफलमत्थके समुप्पन्नता, पुरेचरानुचरवसेन निब्बुतसब्बकिलेसपरिळाहसमापत्तिसमोकिण्णत्ता च निब्बुतसब्बपरिळाहा. तब्भावतो सन्ताति अत्थो. सन्तारम्मणानि मग्गफलनिब्बानानि अनुपसन्तसभावानं किलेसानं, सङ्खारानञ्च अभावतो.
अथ वा कसिणुग्घाटिमाकासतब्बिसयविञ्ञाणानं अनन्तभावो विय सुसमूहतविक्खेपताय निच्चसमाहितस्स मनसिकारस्स वसेन तदारम्मणधम्मानं सन्तभावो वेदितब्बो. अविरज्झित्वा निमित्तपटिवेधो विय इस्सासानं अविरज्झित्वा धम्मानं यथाभूतसभावावबोधो सादुरसो महारसोव होतीति आह ‘‘अतित्तिकरणट्ठेना’’ति, अतप्पनकरणसभावेनाति अत्थो. सोहिच्चं तित्ति तप्पनन्ति हि परियायो. अतित्तिकरणट्ठेनाति पत्थेत्वा सादुरसकरणट्ठेनातिपि अत्थं वदन्ति. पटिवेधप्पत्तानं तेसु च बुद्धानमेव सब्बाकारेन विसयभावूपगमनतो न तक्कबुद्धिया गोचराति आह ‘‘उत्तमञाणविसयत्ता’’तिआदि. निपुणाति ञेय्येसु तिक्खप्पवत्तिया छेका. यस्मा पन सो छेकभावो आरम्मणे अप्पटिहतवुत्तिताय, सुखुमञेय्यग्गहणसमत्थताय च सुपाकटो होति, तस्मा वुत्तं ‘‘सण्हसुखुमसभावत्ता’’ति. पण्डितेहियेवाति अवधारणं समत्थेतुं ‘‘बालानं अविसयत्ता’’ति आह.
अयं अट्ठकथानयतो अपरो नयो – विनयपण्णत्तिआदिगम्भीरनेय्यविभावनतो गम्भीरा. कदाचियेव असङ्ख्येय्ये महाकप्पे अतिक्कमित्वापि दुल्लभदस्सनताय दुद्दसा. दस्सनञ्चेत्थ पञ्ञाचक्खुवसेनेव वेदितब्बं. धम्मन्वयसङ्खातस्स अनुबोधस्स कस्सचिदेव सम्भवतो दुरनुबोधा. सन्तसभावतो, वेनेय्यानञ्च सब्बगुणसम्पदानं परियोसानत्ता सन्ता. अत्तनो पच्चयेहि पधानभावं नीतताय पणीता. समधिगतसच्चलक्खणताय अतक्केहि पुग्गलेहि, अतक्केन वा ञाणेन अवचरितब्बतो अतक्कावचरा. निपुणं, निपुणे वा अत्थे सच्चपच्चयाकारादिवसेन विभावनतो निपुणा. लोके अग्गपण्डितेन सम्मासम्बुद्धेन वेदितब्बतो पकासितब्बतो पण्डितवेदनीया.
अनावरणञाणपटिलाभतो हि भगवा ‘‘सब्बविदूहमस्मि, (म. नि. १.१७८; २.३४२; ध. प. ३५३; महाव. ११) दसबलसमन्नागतो भिक्खवे, तथागतो’’तिआदिना (सं. नि. २.२१; २.२२) अत्तनो सब्बञ्ञुतादिगुणे पकासेसि, तेनेवाह ‘‘सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेती’’ति. सयं-सद्देन, निद्धारितावधारणेन वा निवत्तेतब्बमत्थं दस्सेतुं ‘‘अनञ्ञनेय्यो हुत्वा’’ति वुत्तं, अञ्ञेहि अबोधितो हुत्वाति अत्थो. अभिञ्ञाति य-कारलोपो ‘‘अञ्ञाणता आपज्जती’’तिआदीसु (परि. २९६) वियाति दस्सेति ‘‘अभिविसिट्ठेन ञाणेना’’ति इमिना. अपिच ‘‘सयं अभिञ्ञा’’ति पदस्स अनञ्ञनेय्यो हुत्वाति अत्थवचनं, ‘‘सच्छिकत्वा’’ति पदस्स पन सयमेव…पे… कत्वाति. सयं-सद्दा हि सच्छिकत्वाति एत्थापि सम्बज्झितब्बो. अभिविसिट्ठेन ञाणेनाति च तस्स हेतुवचनं, करणवचनं वा.
तत्थ किञ्चापि सब्बञ्ञुतञ्ञाणं फलनिब्बानानि विय सच्छिकातब्बसभावं न होति, आसवक्खयञाणे पन अधिगते अधिगतमेव होति, तस्मा तस्स पच्चक्खकरणं सच्छिकिरियाति आह ‘‘अभिविसिट्ठेन ञाणेन पच्चक्खं कत्वा’’ति. हेतुअत्थे चेतं करणवचनं, अग्गमग्गञाणसङ्खातस्स अभिविसिट्ठञाणस्साधिगमहेतूति अत्थो. अभिविसिट्ठञाणन्ति वा पच्चवेक्खणाञाणे अधिप्पेते करणत्थे करणवचनम्पि युज्जतेव. पवेदनञ्चेत्थ अञ्ञाविसयानं सच्चादीनं देसनाकिच्चसाधनतो, ‘‘एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना (महाव. ११; कथा. ४०५) पटिजाननतो च वेदितब्बं. गुणधम्मेहीति गुणसङ्खातेहि धम्मेहि. यथाभूतमेव यथाभुच्चं सकत्थे ण्यपच्चयवसेन.
वदमानाति एत्थ सत्तिअत्थो मानसद्दो यथा ‘‘एकपुग्गलो भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जती’’ति, (अ. नि. १.१७०; कथा. ४०५) तस्मा वत्तुं उस्साहं करोन्तोति अत्थो. एवंभूता हि वत्तुकामा नाम होन्ति, तेनाह ‘‘तथागतस्सा’’तिआदि. सावसेसं वदन्तापि विपरीतवदन्ता विय सम्मा वदन्तीति न वत्तब्बाति यथा सम्मा वदन्ति, तथा दस्सेतुं ‘‘अहापेत्वा’’तिआदि वुत्तं. तेन हि अनवसेसवदनमेव सम्मा वदनन्ति दस्सेति. ‘‘वत्तुं सक्कुणेय्यु’’न्ति इमिना च ‘‘वदेय्यु’’न्ति एतस्स समत्थनत्थभावमाह यथा ‘‘सो इमं विजटये जट’’न्ति (सं. नि. १.२३; पेटको. २२; मि. प. १.१.९) ये एवं भगवता थोमिता, ते धम्मा कतमेति योजना. ‘‘अत्थि भिक्खवे, अञ्ञेव धम्मा’’तिआदिपाळिया ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति वुत्तवचनस्स विरोधिभावं चोदेन्तो ‘‘यदि एव’’न्तिआदिमाह. तत्थ यदि एवन्ति एवं ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति वुत्तवचनं यदि सियाति अत्थो. बहुवचननिद्देसोति ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदीनि सन्धाय वुत्तं. अत्थि-सद्दोपि हि इध बहुवचनोयेव ‘‘अत्थि खीरा, अत्थि गावो’’तिआदीसु विय निपातभावस्सेव इच्छितत्ता. यदिपि तदिदं ञाणं एकमेव सभावतो, तथापि सम्पयोगतो, आरम्मणतो च पुथुवचनप्पयोगमरहतीति विस्सज्जेति ‘‘पुथुचित्त…पे… रम्मणतो’’ति इमिना. पुथुचित्तसमायोगतोति पुथूहि चित्तेहि सम्पयोगतो. पुथूनि आरम्मणानि एतस्साति पुथुआरम्मणं, तब्भावतो सब्बारम्मणत्ताति वुत्तं होति.
अपिच पुथु आरम्मणं आरम्मणमेतस्साति पुथुआरम्मणारम्मणन्ति एतस्मिं अत्थे ‘‘ओट्ठमुखो, कामावचर’’न्तिआदीसु विय एकस्स आरम्मणसद्दस्स लोपं कत्वा ‘‘पुथुआरम्मणतो’’ति वुत्तं, तेनस्स पुथुञाणकिच्चसाधकत्तं दस्सेति. तथा हेतं ञाणं तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं, छसु असाधारणञाणेसु सेसासाधारणञाणानि, सत्तारियपुग्गलविभावनकञाणं, अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं, नवसत्तावासपरिजाननञाणं, दसबलञाणन्ति एवमादीनं अनेकसतसहस्सभेदानं ञाणानं यथासम्भवं किच्चं साधेति, तेसं आरम्मणभूतानं अनेकेसम्पि धम्मानं तदारम्मणभावतोति दट्ठब्बं. ‘‘तञ्ही’’तिआदि यथाक्कमं तब्बिवरणं. ‘‘यथाहा’’तिआदिना पटिसम्भिदामग्गपाळिं साधकभावेन दस्सेति. तत्थाति अतीतधम्मे. एकवारवसेन पुथुआरम्मणभावं निवत्तेत्वा अनेकवारवसेन कमप्पवत्तिया तं दस्सेतुं ‘‘पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेना’’ति वुत्तं. कमेनापि हि सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विसयेसु पवत्तति, न तथा सकिंयेव. यथा बाहिरका वदन्ति ‘‘सकिंयेव सब्बञ्ञू सब्बं जानाति, न कमेना’’ति.
यदि एवं अचिन्तेय्यापरिमेय्यप्पभेदस्स ञेय्यस्स परिच्छेदवता एकेन ञाणेन निरवसेसतो कथं पटिवेधोति, को वा एवमाह ‘‘परिच्छेदवन्तं सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति. अपरिच्छेदञ्हि तं ञाणं ञेय्यमिव. वुत्तञ्हेतं ‘‘यावतकं ञाणं, तावतकं ञेय्यं. यावतकं ञेय्यं, तावतकं ञाण’’न्ति (महानि. ६९, १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५ अधिप्पायत्थमेव गहितं विय दिस्सति) एवम्पि जातिभूमिसभावादिवसेन, दिसादेसकालादिवसेन च अनेकभेदभिन्ने ञेय्ये कमेन गय्हमाने अनवसेसपटिवेधो न सम्भवतियेवाति? नयिदमेवं. यञ्हि किञ्चि भगवता ञातुमिच्छितं सकलमेकदेसो वा, तत्थ अप्पटिहतचारिताय पच्चक्खतो ञाणं पवत्तति. विक्खेपाभावतो च भगवा सब्बकालं समाहितोति ञातुमिच्छितस्स पच्चक्खभावो न सक्का निवारेतुं. वुत्तञ्हि ‘‘आकङ्खापटिबद्धं बुद्धस्स भगवतो ञाण’’न्तिआदि, (महानि. ६९, १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५) ननु चेत्थ दूरतो चित्तपटं पस्सन्तानं विय, ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति विपस्सन्तानं विय च अनेकधम्मावबोधकाले अनिरूपितरूपेन भगवतो ञाणं पवत्ततीति गहेतब्बन्ति? गहेतब्बं अचिन्तेय्यानुभावताय बुद्धञाणस्स. तेनेवाह ‘‘बुद्धविसयो अचिन्तेय्यो’’ति, (अ. नि. ४.७७) इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं – सब्बाकारेन सब्बधम्मावबोधनसमत्थस्स आकङ्खापटिबद्धवुत्तिनो अनावरणञाणस्स पटिलाभेन भगवा सन्तानेन सब्बधम्मपटिवेधसमत्थो अहोसि सब्बनेय्यावरणस्स पहानतो, तस्मा सब्बञ्ञू, न सकिंयेव सब्बधम्मावबोधतो यथासन्तानेन सब्बस्स इन्धनस्स दहनसमत्थताय पावको ‘‘सब्बभू’’ति वुच्चतीति.
कामञ्चायमत्थो पुब्बे वित्थारितोयेव, पकारन्तरेन पन सोतुजनानुग्गहकामताय, इमिस्सा च पोराणसंवण्णनाविसोधनवसेन पवत्तत्ता पुन विभावितोति न चेत्थ पुनरुत्तिदोसो परियेसितब्बो, एवमीदिसेसु. एत्थ च किञ्चापि भगवतो दसबलादिञाणानिपि अनञ्ञसाधारणानि, सब्बदेसविसयत्ता पन तेसं ञाणानं न तेहि बुद्धगुणा अहापेत्वा गहिता नाम होन्ति. सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पन निप्पदेसविसयत्ता तस्मिं गहिते सब्बेपि बुद्धगुणा गहिता एव नाम होन्ति, तस्मा पाळिअत्थानुसारेन तदेव ञाणं गहितन्ति वेदितब्बं. पाळियम्पि हि ‘‘येहि तथागतस्स यथाभुच्चं वण्णं सम्मा वदमाना वदेय्यु’’न्ति तमेव पकासितं तमन्तरेन अञ्ञस्स निप्पदेसविसयस्स अभावतो, निप्पदेसविसयेनेव च यथाभुच्चं सम्मा वदनसम्भवतोति.
अञ्ञेवाति एत्थ एव-सद्दो सन्निट्ठापनत्थोति दस्सेतुं ‘‘अञ्ञेवाति इदं पनेत्थ ववत्थापनवचन’’न्ति वुत्तं, ववत्थापनवचनन्ति च सन्निट्ठापनवचनन्ति अत्थो, सन्निट्ठापनञ्च अवधारणमेव. कथन्ति आह ‘‘अञ्ञेवा’’तिआदि. ‘‘न पाणातिपाता वेरमणिआदयो’’ति इमिना अवधारणेन निवत्तितं दस्सेति. अयञ्च एव-सद्दो अनियतदेसताय च-सद्दो विय यत्थ वुत्तो, ततो अञ्ञत्थापि वचनिच्छावसेन उपतिट्ठतीति आह ‘‘गम्भीरावा’’तिआदि. इति-सद्देन च आदिअत्थेन दुद्दसाव न सुदसा, दुरनुबोधाव न सुरनुबोधा, सन्ताव न दरथा, पणीताव न हीना, अतक्कावचराव न तक्कावचरा, निपुणाव न लूखा, पण्डितवेदनीयाव न बालवेदनीयाति निवत्तितं दस्सेति. सब्बपदेहीति याव ‘‘पण्डितवेदनीया’’ति इदं पदं, ताव सब्बपदेहि.
एवं निवत्तेतब्बतं युत्तिया दळ्हीकरोन्तो ‘‘सावकपारमिञाण’’न्तिआदिमाह. तत्थ सावकपारमिञाणन्ति सावकानं दानादिपारमिपारिपूरिया निप्फन्नं विज्जत्तयछळभिञ्ञाचतुपटिसम्भिदाभेदं ञाणं, तथा पच्चेकबुद्धानं पच्चेकबोधिञाणं. ततोति सावकपारमिञाणतो. तत्थाति सावकपारमिञाणे. ततोपीति अनन्तरनिद्दिट्ठतो पच्चेकबोधिञाणतोपि. अपि-सद्देन, पि-सद्देन वा को पन वादो सावकपारमिञाणतोति सम्भावेति. तत्थापीति पच्चेकबोधिञाणेपि. इतो पनाति सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो पन, तस्मा एत्थ सब्बञ्ञुतञ्ञाणे ववत्थानं लब्भतीति अधिप्पायो. गम्भीरेसु विसेसा, गम्भीरानं वा विसेसेन गम्भीरा. अयञ्च गम्भीरो अयञ्च गम्भीरो इमे इमेसं विसेसेन गम्भीराति वा गम्भीरतरा. तरसद्देनेवेत्थ ब्यवच्छेदनं सिद्धं.
एत्थायं योजना – किञ्चापि सावकपारमिञाणं हेट्ठिमं हेट्ठिमं सेक्खञाणं पुथुज्जनञाणञ्च उपादाय गम्भीरं, पच्चेकबोधिञाणं पन उपादाय न तथा गम्भीरन्ति ‘‘गम्भीरमेवा’’ति न सक्का ब्यवच्छिज्जितुं, तथा पच्चेकबोधिञाणम्पि यथावुत्तं ञाणमुपादाय गम्भीरं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन उपादाय न एवं गम्भीरन्ति ‘‘गम्भीरमेवा’’ति न सक्का ब्यवच्छिज्जितुं, तस्मा तत्थ ववत्थानं न लब्भति. सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मा पन सावकपारमिञाणादीनमिव किञ्चि उपादाय गम्भीराभावाभावतो ‘‘गम्भीरा एवा’’ति ववत्थानं लब्भतीति. यथा चेत्थ ववत्थानं दस्सितं, एवं सावकपारमिञाणं दुद्दसं. ‘‘पच्चेकबोधिञाणं पन ततो दुद्दसतरन्ति तत्थ ववत्थानं नत्थी’’तिआदिना ववत्थानसम्भवो नेतब्बो, तेनेवाह ‘‘तथा दुद्दसाव…पे… वेदितब्ब’’न्ति.
पुच्छाविस्सज्जनन्तिपि पाठो, तस्सा पुच्छाय विस्सज्जनन्ति अत्थो. एतन्ति यथावुत्तं विस्सज्जनवचनं. एवन्ति इमिना दिट्ठीनं विभजनाकारेन. एत्थायमधिप्पायो – भवतु ताव निरवसेसबुद्धगुणविभावनुपायभावतो सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव एकम्पि पुथुनिस्सयारम्मणञाणकिच्चसिद्धिया ‘‘अत्थि भिक्खवे, अञ्ञेव धम्मा’’तिआदिना (दी. नि. १.१८) बहुवचनेन उद्दिट्ठं, तस्स पन विस्सज्जनं सच्चपच्चयाकारादिविसयविसेसवसेन अनञ्ञसाधारणेन विभजननयेन अनारभित्वा सनिस्सयानं दिट्ठिगतानं विभजननयेन कस्मा आरद्धन्ति? तत्थ यथा सच्चपच्चयाकारादीनं विभजनं अनञ्ञसाधारणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेव विसयो, एवं निरवसेसदिट्ठिगतविभजनम्पीति दस्सेतुं ‘‘बुद्धानञ्ही’’तिआदि आरद्धं, तत्थ ठानानीति कारणानि. गज्जितं महन्तं होतीति देसेतब्बस्स अत्थस्स अनेकविधताय, दुब्बिञ्ञेय्यताय च नानानयेहि पवत्तमानं देसनागज्जितं महन्तं विपुलं, बहुप्पभेदञ्च होति. ञाणं अनुपविसतीति ततो एव च देसनाञाणं देसेतब्बधम्मे विभागसो कुरुमानं अनुपविसति, ते अनुपविसित्वा ठितं विय होतीति अत्थो.
बुद्धञाणस्स महन्तभावो पञ्ञायतीति एवंविधस्स नाम धम्मस्स देसकं, पटिवेधकञ्चाति बुद्धानं देसनाञाणस्स, पटिवेधञाणस्स च उळारभावो पाकटो होति. देसना गम्भीरा होतीति सभावेन गम्भीरानं तेसं चतुब्बिधानम्पि देसना देसेतब्बवसेन गम्भीराव होति, सा पन बुद्धानं देसना सब्बत्थ, सब्बदा च यानत्तयमुखेनेवाति वुत्तं ‘‘तिलक्खणाहता सुञ्ञतापटिसंयुत्ता’’ति, तीहि लक्खणेहि आहता, अत्तत्तनियतो सुञ्ञभावपटिसञ्ञुत्ता चाति अत्थो. एत्थ च किञ्चापि ‘‘सब्बं वचीकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणपुब्बङ्गमं ञाणानुपरिवत्ती’’ति (महानि. ६९, १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५; नेत्ति. १५) वचनतो सब्बापि भगवतो देसना ञाणरहिता नाम नत्थि, समसमपरक्कमनवसेन सीहसमानवुत्तिताय च सब्बत्थ समानुस्साहप्पवत्ति, देसेतब्बधम्मवसेन पन देसना विसेसतो ञाणेन अनुपविट्ठा, गम्भीरतरा च होतीति दट्ठब्बं.
कथं पन विनयपण्णत्तिं पत्वा देसना तिलक्खणाहता, सुञ्ञतापटिसञ्ञुत्ता च होति, ननु तत्थ विनयपण्णत्तिमत्तमेवाति? न तत्थ विनयपण्णत्तिमत्तमेव. तत्थापि हि सन्निसिन्नपरिसाय अज्झासयानुरूपं पवत्तमाना देसना सङ्खारानं अनिच्चतादिविभाविनी सब्बधम्मानं अत्तत्तनियता, सुञ्ञभावप्पकासिनी च होति, तेनेवाह ‘‘अनेकपरियायेन धम्मिं कथं कत्वा’’तिआदि. विनयपञ्ञत्तिन्ति विनयस्स पञ्ञापनं. ञ्ञ-कारस्स पन ण्ण-कारे कते विनयपण्णत्तिन्तिपि पाठो. भूमन्तरन्ति धम्मानं अवत्थाविसेसञ्च ठानविसेसञ्च. भवन्ति धम्मा एत्थाति भूमीति हि अवत्थाविसेसो, ठानञ्च वुच्चति. तत्थ अवत्थाविसेसो सतिआदिधम्मानं सतिपट्ठानिन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गादिभेदो ‘‘वच्छो, दम्मो, बलीबद्दो’’ति आदयो विय. ठानविसेसो कामावचरादिभेदो. पच्चयाकार-सद्दस्स अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. समयन्तरन्ति दिट्ठिविसेसं, नानाविहिता दिट्ठियोति अत्थो, अञ्ञसमयं वा, बाहिरकसमयन्ति वुत्तं होति. विनयपञ्ञत्तिं पत्वा महन्तं गज्जितं होतीतिआदिना सम्बन्धो. तस्माति यस्मा गज्जितं महन्तं…पे… पटिसंयुत्ता, तस्मा. छेज्जगामिनीति अतेकिच्छगामिनी.
एवं ओतिण्णे वत्थुस्मिन्ति यथावुत्तनयेन लहुकगरुकादिवसेन तदनुरूपे वत्थुम्हि ओतरन्ते. यं सिक्खापदपञ्ञापनं नाम अत्थि, तत्थाति सम्बन्धो. थामोति ञाणसामत्थियं. बलन्ति अकम्पनसङ्खातो वीरभावो. थामो बलन्ति वा सामत्थियवचनमेव पच्चवेक्खणादेसनाञाणवसेन योजेतब्बं. पच्चवेक्खणाञाणपुब्बङ्गमञ्हि देसनाञाणं. एसाति सिक्खापदपञ्ञापनमेव वुच्चमानपदमपेक्खित्वा पुल्लिङ्गेन निद्दिसति, एसो सिक्खापदपञ्ञापनसङ्खातो विसयो अञ्ञेसं अविसयोति अत्थो. इतीति तथाविसयाविसयभावस्स हेतुभावेन पटिनिद्देसवचनं, निदस्सनत्थो वा इति-सद्दो, तेन ‘‘इदं लहुकं, इदं गरुक’’न्तिआदिनयं निद्दिसति. एवमपरत्थापि यथासम्भवं.
यदिपि कायानुपस्सनादिवसेन सतिपट्ठानादयो सुत्तन्तपिटके (दी. नि. २.३७४; म. नि. १.१०७) विभत्ता, तथापि सुत्तन्तभाजनीयादिवसेन अभिधम्मेयेव ते विसेसतो विभत्ताति आह ‘‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना…पे… अभिधम्मपिटकं विभजित्वा’’ति. तत्थ सत्त फस्साति सत्तविञ्ञाणधातुसम्पयोगवसेन वुत्तं. तथा ‘‘सत्त वेदना’’तिआदिपि. लोकुत्तरा धम्मा नामाति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन वुत्तावसेसं अभिधम्मे आगतं धम्मानं विभजितब्बाकारं सङ्गण्हाति. चतुवीसतिसमन्तपट्ठानानि एत्थाति चतुवीसतिसमन्तपट्ठानन्ति बाहिरत्थसमासो. ‘‘अभिधम्मपिटक’’न्ति एतस्स हि इदं विसेसनं. एत्थ च पच्चयनयं अग्गहेत्वा धम्मवसेनेव समन्तपट्ठानस्स चतुवीसतिविधता वुत्ता. यथाह –
‘‘तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,
दुकतिकञ्चेव तिकदुकञ्च;
तिकतिकञ्चेव दुकदुकञ्च,
छ अनुलोमम्हि नया सुगम्भीरा…पे…
छ पच्चनीयम्हि…पे… अनुलोमपच्चनीयम्हि…पे…
पच्चनीयानुलोमम्हि नया सुगम्भीरा’’ति. [पट्ठा. १.१.४१(क), ४४(ख), ४८(ग), ५२(घ)];
एवं धम्मवसेन चतुवीसतिभेदेसु तिकपट्ठानादीसु एकेकं पच्चयनयेन अनुलोमादिवसेन चतुब्बिधं होतीति छन्नवुतिसमन्तपट्ठानानि. तत्थ पन धम्मानुलोमे तिकपट्ठाने कुसलत्तिके पटिच्चवारे पच्चयानुलोमे हेतुमूलके हेतुपच्चयवसेन एकूनपञ्ञास पुच्छानया सत्त विस्सज्जननयातिआदिना दस्सियमाना अनन्तभेदा नयाति आह ‘‘अनन्तनय’’न्ति.
नवहाकारेहीति उप्पादादीहि नवहि पच्चयाकारेहि. तं सरूपतो दस्सेतुं ‘‘उप्पादो हुत्वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उप्पज्जति एतस्मा फलन्ति उप्पादो, फलुप्पत्तिया कारणभावो. सति च अविज्जाय सङ्खारा उप्पज्जन्ति, नासति. तस्मा अविज्जा सङ्खारानं उप्पादो हुत्वा पच्चयो होति, तथा पवत्तति धरति एतस्मिं फलन्ति पवत्तं. निमीयति फलमेतस्मिन्ति निमित्तं. (निददाति फलं अत्तनो पच्चयुप्पन्नं एतेनाति निदानं.) (एत्थन्तरे अट्ठकथाय न समेति) आयूहति फलं अत्तनो पच्चयुप्पन्नुप्पत्तिया घटेति एतेनाति आयूहनं. संयुज्जति फलं अत्तनो पच्चयुप्पन्नेन एतस्मिन्ति संयोगो. यत्थ सयं उप्पज्जति, तं पलिबुद्धति फलमेतेनाति पलिबोधो. पच्चयन्तरसमवाये सति फलमुदयति एतेनाति समुदयो. हिनोति कारणभावं गच्छतीति हेतु. अविज्जाय हि सति सङ्खारा पवत्तन्ति, धरन्ति च, ते अविज्जाय सति अत्तनो फलं (निददन्ति) (पटि. म. १.४५; दी. नि. टी. १.२८ पस्सितब्बं) भवादीसु खिपन्ति, आयूहन्ति अत्तनो फलुप्पत्तिया घटेन्ति, अत्तनो फलेन संयुज्जन्ति, यस्मिं सन्ताने सयं उप्पन्ना तं पलिबुद्धन्ति, पच्चयन्तरसमवाये उदयन्ति उप्पज्जन्ति, हिनोति च सङ्खारानं कारणभावं गच्छति, तस्मा अविज्जा सङ्खारानं पवत्तं हुत्वा…पे… पच्चयो हुत्वा पच्चयो होति. एवं अविज्जाय सङ्खारानं कारणभावूपगमनविसेसा उप्पादादयो वेदितब्बा. सङ्खारादीनं विञ्ञाणादीसुपि एसेव नयो.
तमत्थं पटिसम्भिदामग्गपाळिया साधेन्तेन ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तिट्ठति एतेनाति ठिति, पच्चयो, उप्पादो एव ठिति उप्पादट्ठिति. एवं सेसेसुपि. यस्मा पन ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वुत्तत्ता आसवाव अविज्जाय पच्चयो, तस्मा वुत्तं ‘‘उभोपेते धम्मा ‘‘पच्चयसमुप्पन्ना’’ति, अविज्जा च सङ्खारा च उभोपेते धम्मा पच्चयतो एव समुप्पन्ना, न विना पच्चयेनाति अत्थो. पच्चयपरिग्गहे पञ्ञाति सङ्खारानं, अविज्जाय च उप्पादादिके पच्चयाकारे परिच्छिन्दित्वा गहणवसेन पवत्ता पञ्ञा. धम्मट्ठितिञाणन्ति पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयभावतो धम्मट्ठितिसङ्खाते पटिच्चसमुप्पादे ञाणं. ‘‘द्वादस पटिच्चसमुप्पादा’’ति वचनतो हि द्वादस पच्चया एव पटिच्चसमुप्पादो. अयञ्च नयो न पच्चुप्पन्ने एव, अथ खो अतीतानागतेसुपि, न च अविज्जाय एव सङ्खारेसु, अथ खो सङ्खारादीनं विञ्ञाणादीसुपि लब्भतीति परिपुण्णं कत्वा पच्चयाकारस्स विभत्तभावं दस्सेतुं ‘‘अतीतम्पि अद्धान’’न्तिआदि पाळिमाहरि. पट्ठाने (पट्ठा. १.१) पन दस्सिता हेतादिपच्चयाएवेत्थ उप्पादादिपच्चयाकारेहि गहिताति तेपि यथासम्भवं नीहरित्वा योजेतब्बा. अतिवित्थारभयेन पन न योजयिम्ह, अत्थिकेहि च विसुद्धिमग्गादितो (विसुद्धि. २.५९४) गहेतब्बा.
तस्स तस्स धम्मस्साति सङ्खारादिपच्चयुप्पन्नधम्मस्स. तथा तथा पच्चयभावेनाति उप्पादादिहेतादिपच्चयसत्तिया. कम्मकिलेसविपाकवसेन तीणि वट्टानि यस्साति तिवट्टं. अतीतपच्चुप्पन्नानागतवसेन तयो अद्धा काला एतस्साति तियद्धं. हेतुफलफलहेतुहेतुफलवसेन तयो सन्धयो एतस्साति तिसन्धि. सङ्खिप्पन्ति एत्थ अविज्जादयो, विञ्ञाणादयो चाति सङ्खेपा, हेतु, विपाको च. अथ वा हेतु विपाकोति सङ्खिप्पन्तीति सङ्खेपा. अविज्जादयो, विञ्ञाणादयो च कोट्ठासपरियायो वा सङ्खेपसद्दो. अतीतहेतुसङ्खेपादिवसेन चत्तारो सङ्खेपा यस्साति चतुसङ्खेपं. सरूपतो अवुत्तापि तस्मिं तस्मिं सङ्खेपे आकिरीयन्ति अविज्जासङ्खारादिग्गहणेहि पकासीयन्तीति आकारा, अतीतहेतुआदीनं पकारा. ते सङ्खेपे पञ्च पञ्च कत्वा वीसति आकारा एतस्साति वीसताकारं.
खत्तियादिभेदेन अनेकभेदभिन्नापि सस्सतवादिनो जातिसतसहस्सानुस्सरणादिकस्स अभिनिवेसहेतुनो वसेन चत्तारोव होन्ति, न ततो उद्धं, अधो वाति सस्सतवादीनं परिमाणपरिच्छेदस्स अनञ्ञविसयतं दस्सेतुं ‘‘चत्तारो जना’’तिआदिमाह. एस नयो इतरेसुपि. तत्थ चत्तारो जनाति चत्तारो जनसमूहाति अत्थो गहेतब्बो तेसु एकेकस्सापि अनेकप्पभेदतो. तेति द्वासट्ठिदिट्ठिगतवादिनो. इदं निस्सायाति इदप्पच्चयताय सम्मा अग्गहणं. तत्थापि च हेतुफलभावेन सम्बन्धानं धम्मानं सन्ततिघनस्स अभेदितत्ता परमत्थतो विज्जमानम्पि भेदनिबन्धनं नानत्तनयं अनुपधारेत्वा गहितं एकत्तग्गहणं निस्साय. इदं गण्हन्तीति इदं सस्सतग्गहणं अभिनिविस्स वोहरन्ति, इमिना नयेन एकच्चसस्सतवादादयोपि यथासम्भवं योजेत्वा वत्तब्बा. भिन्दित्वाति ‘‘आतप्पमन्वाया’’तिआदिना विभजित्वा, ‘‘तयिदं भिक्खवे तथागतो पजानाती’’तिआदिना (दी. नि. १.३६) वा विधमित्वा. निज्जटन्ति अनोनद्धं. निगुम्बन्ति अनावुटं. अपिच वेळुआदीनं हेट्ठुपरियसंसिब्बनट्ठेन जटा. कुसादीनं ओवरणट्ठेन गुम्बो. तस्सदिसताय दिट्ठिगतानं ब्याकुला पाकटता ‘‘जटा, गुम्बो’’ति च वुच्चति, दिट्ठिजटाविजटनेन, दिट्ठिगुम्बविवरणेन च निज्जटं निगुम्बं कत्वाति अत्थो.
‘‘तस्मा’’तिआदिना बुद्धगुणे आरब्भ देसनाय समुट्ठितत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणं उद्दिसित्वा देसनाकुसलो भगवा समयन्तरं विग्गहणवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव विस्सज्जेतीति दस्सेति.
२९. अत्थि परियायो सन्ति-सद्दो, सो च संविज्जन्तिपरियायो, संविज्जमानता च ञाणेन उपलब्भमानताति आह ‘‘सन्ती’’तिआदि. संविज्जमानपरिदीपनेन पन ‘‘सन्ती’’ति इमिना पदेन तेसं दिट्ठिगतिकानं विज्जमानताय अविच्छिन्नतं, ततो च नेसं मिच्छागाहतो सिथिलकरणविवेचनेहि अत्तनो देसनाय किच्चकारितं, अवितथतञ्च दीपेति धम्मराजा. अत्थीति च सन्तिपदेन समानत्थो पुथुवचनविसयो एको निपातो ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७७; म. नि. १.११०; ३.१५४; सं. नि. ४.१२७) विय. आलपनवचनन्ति बुद्धालपनवचनं. भगवायेव हि ‘‘भिक्खवे, भिक्खवो’’ति च आलपति, न सावका. सावका पन ‘‘आवुसो, आयस्मा’’तिआदिसम्बन्धनेनेव. ‘‘एके’’ति वुत्ते एकच्चेति अत्थो एव सङ्ख्यावाचकस्स एक-सद्दस्स नियतेकवचनत्ता, न समितबहितपापताय समणब्राह्मणाति आह ‘‘पब्बज्जूपगतभावेना’’तिआदि. तथा वा होन्तु, अञ्ञथा वा, सम्मुतिमत्तेनेव इधाधिप्पेताति दस्सेति ‘‘लोकेना’’तिआदिना. सस्सतादिवसेन पुब्बन्तं कप्पेन्तीति पुब्बन्तकप्पिका. यस्मा पन तेसं पुब्बन्तं पुरिमसिद्धेहि तण्हादिट्ठिकप्पेहि कप्पेत्वा आसेवनबलवताय, विचित्रवुत्तिताय च विकप्पेत्वा अपरभागसिद्धेहि अभिनिवेसभूतेहि तण्हादिट्ठिगाहेहि गण्हन्ति अभिनिविसन्ति परामसन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘पुब्बन्तं कप्पेत्वा विकप्पेत्वा गण्हन्ती’’ति. पुरिमभागपच्छिमभागसिद्धानं वा तण्हाउपादानानं वसेन यथाक्कमं कप्पनगहणानि वेदितब्बानि. तण्हापच्चया हि उपादानं सम्भवति. पहुतपसंसानिन्दातिसयसंसग्गनिच्चयोगादिविसयेसु इध निच्चयोगवसेन विज्जमानत्थो सम्भवतीति वुत्तं ‘‘पुब्बन्त कप्पो वा’’तिआदि वुत्तञ्च –
‘‘पहुते च पसंसायं, निन्दायञ्चातिसयने;
निच्चयोगे च संसग्गे, होन्तिमे मन्तुआदयो’’ति.
कोट्ठासेसूति एत्थ कोट्ठासादीसूति अत्थो वेदितब्बो आदि-सद्दलोपेन, निदस्सननयेन च वुत्तत्ता. पदपूरणसमीपउम्मग्गादीसुपि हि अन्त-सद्दो दिस्सति. तथा हि ‘‘इङ्घ ताव सुत्तन्ते वा गाथायो वा अभिधम्मं वा परियापुणस्सु (पाचि. ४४२), सुत्तन्ते ओकासं कारापेत्वा’’तिआदीसु (पाचि. १२२१) च पदपूरणे अन्त-सद्दो वत्तति, ‘‘गामन्तसेनासन’’न्तिआदीसु (विसुद्धि. १.३१) समीपे, ‘‘कामसुखल्लिकानुयोगो एको अन्तो, अत्थीति खो कच्चान अयमेको अन्तो’’तिआदीसु (सं. नि. १.२५८; सं. नि. २.११०) च उम्मग्गेति.
अन्तपूरोति महाअन्तअन्तगुणेहि पूरो. ‘‘सा हरितन्तं वा पन्थन्तं वा’’ति (म. नि. १.३०४) मज्झिमनिकाये महाहत्थिपदोपमसुत्तन्तपाळि. तत्थ साति तेजोधातु. हरितन्तन्ति हरिततिणरुक्खमरियादं. पन्थन्तन्ति मग्गमरियादं. आगम्म अनाहारा निब्बायतीति सेसो. ‘‘अन्तमिदं भिक्खवे, जीविकानं यदिदं पिण्डोल्य’’न्ति (सं. नि. ३.८०; इतिवु. ९१) पिण्डियालोपसुत्तन्तपाळि. तत्थ पिण्डं उलति गवेसतीति पिण्डोलो, पिण्डाचारिको, तस्स भावो पिण्डोल्यं, पिण्डचरणेन जीविकताति अत्थो. एसेवाति सब्बपच्चयसङ्खयभूतो निब्बानधम्मो एव, तेनाह ‘‘सब्ब…पे… वुच्चती’’ति. एतेन सब्बपच्चयसङ्खयनतो असङ्खतं निब्बानं सङ्खतभूतस्स वट्टदुक्खस्स परभागं परियोसानभूतं, तस्मा एत्थ परभागोव अत्थो युत्तोति दस्सेति. सक्कायोति सक्कायगाहो.
कप्पोति लेसो. कप्पकतेनाति तिण्णं दुब्बण्णकरणानं अञ्ञतरदुब्बण्णकतेन. आदि-सद्देन चेत्थ कप्प-सद्दो महाकप्पसमन्तभावकिलेसकामवितक्ककालपञ्ञत्तिसदिसभावादीसुपि वत्ततीति दस्सेति. तथा हेस ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे, कप्पस्स असङ्ख्येय्यानी’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१५६) महाकप्पे वत्तति, ‘‘केवलकप्पं वेळुवनं ओभासेत्वा’’तिआदीसु (सं. नि. १.९४) समन्तभावे, ‘‘सङ्कप्पो कामो रागो कामो सङ्कप्परागो कामो’’तिआदीसु (महानि. १; चूळनि. ८) किलेसकामे, ‘‘तक्को वितक्को सङ्कप्पो’’तिआदीसु वितक्के, ‘‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’तिआदीसु (म. नि. १.३८७) काले, ‘‘इच्चायस्मा कप्पो’’तिआदीसु (सु. नि. १०१८) पञ्ञत्तियं, ‘‘सत्थुकप्पेन वत किर भो सावकेन सद्धिं मन्तयमाना न जानिम्हा’’तिआदीसु (म. नि. १.२६०) सदिसभावेति.
तण्हादिट्ठीसु पवत्तिं महानिद्देसपाळिया (महानि. २८) साधेन्तो ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिमाह. तत्थ उद्दानतोति सङ्खेपतो. ‘‘तस्मा’’तिआदि यथावुत्ताय अत्थवण्णनाय गुणवचनं. तण्हादिट्ठिवसेनाति उपनिस्सयसहजातभूताय अभिनन्दनसङ्खाताय तण्हाय चेव सस्सतादिआकारेन अभिनिविसन्तस्स मिच्छागाहस्स च वसेन. पुब्बे निवुत्थधम्मविसयाय कप्पनाय इध अधिप्पेतत्ता अतीतकालवाचकोयेव पुब्ब-सद्दो, न पन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’तिआदीसु विय पधानादिवाचको, रूपादिखन्धविनिमुत्तस्स कप्पनवत्थुनो अभावा अन्त-सद्दो च कोट्ठासवाचको, न पन अब्भन्तरादिवाचकोति दस्सेतुं ‘‘अतीतं खन्धकोट्ठास’’न्ति वुत्तं. कप्पेत्वाति च तस्मिं पुब्बन्ते तण्हायनाभिनिवेसनानं समत्थनं परिनिट्ठापनमाह. ठिताति तस्सा लद्धिया अविजहनं, पुब्बन्तमेव अनुगता दिट्ठि तेसमत्थीति योजना. अत्थिता, अनुगतता च नाम पुनप्पुनं पवत्तियाति दस्सेति ‘‘पुनप्पुनं उप्पज्जनवसेना’’ति इमिना. ‘‘ते एव’’न्तिआदिना ‘‘पुब्बन्तं आरब्भा’’तिआदिपाळिया अत्थं संवण्णेति. तत्थ आरब्भाति आलम्बित्वा. विसयो हि तस्सा दिट्ठिया पुब्बन्तो. विसयभावतो हेस तस्सा आगमनट्ठानं, आरम्मणपच्चयो चाति वुत्तं ‘‘आगम्म पटिच्चा’’ति. तदेतं अञ्ञेसं पतिट्ठापनदस्सनन्ति आह ‘‘अञ्ञम्पि जनं दिट्ठिगतितं करोन्ता’’ति.
अधिवचनपथानीति [अधिवचनपअदानि (अट्ठकथायं)] रुळ्हिमत्तेन पञ्ञत्तिपथानि. दासादीसु हि सिरिवड्ढकादिसद्दा विय वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्तिया तथा पण्णत्तियेव अधिवचनं, सा च वोहारस्स पथोति. अथ वा अधि-सद्दो उपरिभागे, वुच्चतीति वचनं. अधि उपरिभागे वचनं अधिवचनं. उपादानियभूतानं रूपादीनं [उपादाभूतरूपादीनं (दी. नि. टी. १.२९)] उपरि पञ्ञापियमाना उपादापञ्ञत्ति, तस्मा पञ्ञत्तिदीपकपथानीति अत्थो दट्ठब्बो. पञ्ञत्तिमत्तञ्हेतं वुच्चति, यदिदं ‘‘अत्ता, लोको’’ति च, न रूपवेदनादयो विय परमत्थोति. अधिमुत्ति-सद्दो चेत्थ अधिवचन-सद्देन समानत्थो ‘‘निरुत्तिपथो’’तिआदीसु (ध. स. १०७ दुकमातिका) विय उत्तिसद्दस्स वचनपरियायत्ता. ‘‘भूतं अत्थ’’न्तिआदिना पन भूतसभावतो अतिरेकं. तमतिधावित्वा वा मुच्चन्तीति अधिमुत्तियो, तासं पथानि तद्दीपकत्ताति अत्थं दस्सेति, अधिकं वा सस्सतादिकं मुच्चन्तीति अधिमुत्तियो. अधिकञ्हि सस्सतादिं, पकतिआदिं, दब्बादिं, जीवादिं, कायादिञ्च अभूतं अत्थं सभावधम्मेसु अज्झारोपेत्वा दिट्ठियो पवत्तन्ति.
३०. अभिवदन्तीति ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति अभिनिविसित्वा वदन्ति. ‘‘अयमेव धम्मो, नायं धम्मो’’तिआदिना अभिभवित्वापि वदन्ति. अभिवदनकिरियाय अज्जापि अविच्छेदभावदस्सनत्थं वत्तमानवचनं कतन्ति अयमेत्थ पाळिवण्णना. कथेतुकम्यताय हेतुभूताय पुच्छित्वाति सम्बन्धो. मिच्छा पस्सतीति दिट्ठि, दिट्ठि एव दिट्ठिगतं ‘‘मुत्तगतं, (अ. नि. ९.११) सङ्खारगत’’न्तिआदीसु (महानि. ४१) विय गत-सद्दस्स तब्भाववुत्तितो, गन्तब्बाभावतो वा दिट्ठिया गतमत्तन्ति दिट्ठिगतं. दिट्ठिया गहणमत्तमेव, नत्थञ्ञं अवगन्तब्बन्ति अत्थो, दिट्ठिपकारो वा दिट्ठिगतं. लोकिया हि विधयुत्तगतपकारसद्दे समानत्थे इच्छन्ति. एकस्मिंयेव खन्धे ‘‘अत्ता’’ति च ‘‘लोको’’ति च गहणविसेसं उपादाय पञ्ञापनं होतीति आह ‘‘रूपादीसु अञ्ञतरं अत्ताति च लोकोति च गहेत्वा’’ति. अमरं निच्चं धुवन्ति सस्सतवेवचनानि, मरणाभावेन वा अमरं. उप्पादाभावेन सब्बदापि अत्थिताय निच्चं. थिरट्ठेन विकाराभावेन धुवं.‘‘यथाहा’’तिआदिना महानिद्देस पटिसम्भिदामग्गपाळीहि यथावुत्तमत्थं विभावेति. तत्थ ‘‘रूपं गहेत्वा’’ति पाठसेसेन सम्बन्धो. अयं पनत्थो – ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति. वेदनं, सञ्ञं, सङ्खारे, विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमिस्सा पञ्चविधाय सक्कायदिट्ठिया वसेन वुत्तो, ‘‘रूपवन्तं अत्तान’’न्तिआदिकाय पन पञ्चदसविधायपि तदवसेसाय सक्कायदिट्ठिया वसेन चत्तारो खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञो ‘‘लोको’’ति पञ्ञपेन्तीति अयम्पि अत्थो लब्भतेव. तथा एकं खन्धं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा अञ्ञो अत्तनो उपभोगभूतो ‘‘लोको’’ति च. ससन्ततिपतिते खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञो परसन्ततिपतितो ‘‘लोको’’ति च पञ्ञपेतीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एत्थाह – ‘‘सस्सतो वादो एतेस’’न्ति कस्मा हेट्ठा वुत्तं, ननु तेसं अत्ता च लोको च सस्सतोति अधिप्पेतो, न वादोति? सच्चमेतं, सस्सतसहचरितताय पन वादोपि सस्सतोति वुत्तो यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति, सस्सतो इति वादो एतेसन्ति वा तत्थ इति-सद्दलोपो दट्ठब्बो. सस्सतं वदन्ति ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति अभिनिविस्स वोहरन्तीति सस्सतवादा तिपि युज्जति.
३१. आतापनभावेनाति विबाधनस्स भावेन, विबाधनट्ठेन वा. पहानञ्चेत्थ विबाधनं. पदहनवसेनाति समादहनवसेन. समादहनं पन कोसज्जपक्खे पतितुमदत्वा चित्तस्स उस्साहनं. यथा समाधि विसेसभागियतं पापुणाति, एवं वीरियस्स बहुलीकरणं अनुयोगो. इति पदत्तयेन वीरियमेव वुत्तन्ति आह ‘‘एवं तिप्पभेदं वीरिय’’न्ति. यथाक्कमञ्हिह तीहि पदेहि उपचारप्पनाचित्तपरिदमनवीरियानि दस्सेति. न पमज्जति एतेनाति अप्पमादो, सतिया अविप्पवासो. सो पन सतिपट्ठाना चत्तारो खन्धा एव. सम्मा उपायेन मनसि करोति कम्मट्ठानमेतेनाति सम्मामनसिकारो, सो पन ञाणमेव, न आरम्मणवीथिजवनपटिपादका, तेनाह ‘‘अत्थतो ञाण’’न्ति. पथमनसिकारोति कारणमनसिकारो. तदेवत्थं समत्थेति ‘‘यस्मिञ्ही’’तिआदिना. तत्थ यस्मिं मनसिकारेति कम्मट्ठानमनसिकरणूपायभूते ञाणसङ्खाते मनसिकारे. ‘‘इमस्मिं ठाने’’ति इमिना सद्दन्तरसम्पयोगादिना विय पकरणवसेनापि सद्दो विसेसविसयोति दीपेति. वीरियञ्चाति यथावुत्तेहि तीहि पदेहि वुत्तं तिप्पभेदं वीरियञ्च. एत्थाति ‘‘आतप्प…पे… मनसिकारमन्वाया’’ति इमस्मिं पाठे, सीलविसुद्धिया सद्धिं चतुन्नं रूपावचरज्झानानं अधिगमनपटिपदा इध वत्तब्बा, सा पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.४०१) वित्थारतो वुत्ताति आह ‘‘सङ्खेपत्थो’’ति. तथाजातिकन्ति तथासभावं, एतेन चुद्दसविधेहि चित्तपरिदमनेहि रूपावचरचतुत्थज्झानस्स पगुणतापादनेन दमिततं दस्सेति. चेतसो समाधि चेतोसमाधि, सो पन अट्ठङ्गसमन्नागतरूपावचरचतुत्थज्झानस्सेव समाधि. यथा-सद्दो ‘‘येना’’ति अत्थे निपातोति आह ‘‘येन समाधिना’’ति.
विजम्भनभूतेहि लोकियाभिञ्ञासङ्खातेहि झानानुभावेहि सम्पन्नोति झानानुभावसम्पन्नो. सो दिट्ठिगतिको एवं वदतीति वत्तमानवचनं, तथावदनस्स अविच्छेदभावेन सब्बकालिकतादस्सनत्थन्ति वेदितब्बं. अनियमिते हि कालविसेसे विप्पकतकालवचनन्ति. वनति याचति पुत्तन्ति वञ्झा झ-पच्चयं, न-कारस्स च निग्गहितं कत्वा, वधति पुत्तं, फलं वा हनतीतिपि वञ्झा सपच्चयघ्य-कारस्स झ-कारं, निग्गहितागमञ्च कत्वा. सा विय कस्सचि फलस्स अजनेनाति वञ्झो, तेनाह ‘‘वञ्झपसू’’तिआदि. एवं पदत्थवता इमिना कीदिसं सामत्थियत्थं दस्सेतीति अन्तोलीनचोदनं परिहरितुं ‘‘एतेना’’तिआदिमाह. झानलाभिस्स विसेसेन झानधम्मा आपाथमागच्छन्ति, तम्मुखेन पन सेसधम्मापीति इममत्थं सन्धाय ‘‘झानादीन’’न्ति वुत्तं. रूपादिजनकभावन्ति रूपादीनं जनकसामत्थियं. पटिक्खिपतीति ‘‘नयिमे किञ्चि जनेन्ती’’ति पटिक्खिपति. कस्माति चे? सति हि जनकभावे रूपादिधम्मानं विय, सुखादिधम्मानं विय च पच्चयायत्तवुत्तिताय उप्पादवन्तता विञ्ञायति, उप्पादे च सति अवस्संभावी निरोधोति अनवकासाव निच्चता सिया, तस्मा तं पटिक्खिपतीति.
ठितोति निच्चलं पतिट्ठितो, कूटट्ठ-सद्दोयेव वा लोके अच्चन्तं निच्चे निरुळ्हो दट्ठब्बो. तिट्ठतीति ठायी, एसिका च सा ठायी चाति एसिकट्ठायी, विसेसनपरनिपातो चेस, तस्मा गम्भीरनेमो निच्चलट्ठितिको इन्दखीलो वियाति अत्थो, तेनाह ‘‘यथा’’तिआदि. ‘‘कूटट्ठो’’ति इमिना चेत्थ अनिच्चताभावमाह. ‘‘एसिकट्ठायी ठितो’’ति इमिना पन यथा एसिका वातप्पहारादीहि न चलति, एवं न केनचि विकारमापज्जतीति विकाराभावं, विकारोपि अत्थतो विनासोयेवाति वुत्तं ‘‘उभयेनापि लोकस्स विनासाभावं दस्सेती’’ति.
एवमट्ठकथावादं दस्सेत्वा इदानि केचिवादं दस्सेतुं ‘‘केचि पना’’तिआदि वुत्तं. मुञ्जतोति [मुञ्जे (अट्ठकथायं)] मुञ्जतिणतो. ईसिकाति कळीरो. यदिदं अत्तसङ्खातं धम्मजातं जायतीति वुच्चति, तं सत्तिरूपवसेन पुब्बे विज्जमानमेव ब्यत्तिरूपवसेन निक्खमति, अभिब्यत्तिं गच्छतीति अत्थो. ‘‘विज्जमानमेवा’’ति हि एतेन कारणे फलस्स अत्थिभावदस्सनेन ब्यत्तिरूपवसेन अभिब्यत्तिवादं दस्सेति. सालिगब्भे संविज्जमानं सालिसीसं विय हि सत्तिरूपं, तदभिनिक्खन्तं विय ब्यत्तिरूपन्ति. कथं पन सत्तिरूपवसेन विज्जमानोयेव पुब्बे अनभिब्यत्तो ब्यत्तिरूपवसेन अभिब्यत्तिं गच्छतीति? यथा अन्धकारेन पटिच्छन्नो घटो आलोकेन अभिब्यत्तिं गच्छति, एवमयम्पीति.
इदमेत्थ विचारेतब्बं – किं करोन्तो आलोको घटं पकासेतीति वुच्चति, यदि घटविसयं बुद्धिं करोन्तो पकासेति, अनुप्पन्नाय एव बुद्धिया उप्पत्तिदीपनतो अभिब्यत्तिवादो हायति. अथ घटविसयाय बुद्धिया आवरणभूतं अन्धकारं विधमन्तो पकासेति, एवम्पि अभिब्यत्तिवादो हायतेव. सति हि घटविसयाय बुद्धिया कथं अन्धकारो तस्सा आवरणं होतीति. यथा च घटस्स अभिब्यत्ति न युज्जति, एवं दिट्ठिगतिकपरिकप्पितस्स अत्तनोपि अभिब्यत्ति न युज्जतियेव. तत्थापि हि यदि इन्द्रियविसयादिसन्निपातेन अनुप्पन्ना एव बुद्धि उप्पन्ना, उप्पत्तिवचनेनेव अभिब्यत्तिवादो हायति अभिब्यत्तिमत्तमतिक्कम्म अनुप्पन्नाय एव बुद्धिया उप्पत्तिदीपनतो. तथा सस्सतवादोपि तेनेव कारणेन. अथ बुद्धिप्पवत्तिया आवरणभूतस्स अन्धकारट्ठानियस्स मोहस्स विधमनेन बुद्धि उप्पन्ना. एवम्पि सति अत्थविसयाय बुद्धिया कथं मोहो तस्सा आवरणं होतीति, हायतेव अभिब्यत्तिवादो, किञ्च भिय्यो – भेदसब्भावतोपि अभिब्यत्तिवादो हायति. न हि अभिब्यञ्जनकानं चन्दिमसूरियमणिपदीपादीनं भेदेन अभिब्यञ्जितब्बानं घटादीनं भेदो होति, होति च विसयभेदेन बुद्धिभेदो यथाविसयं बुद्धिया सम्भवतोति भिय्योपि अभिब्यत्ति न युज्जतियेव, न चेत्थ विज्जमानताभिब्यत्तिवसेन वुत्तिकप्पना युत्ता विज्जमानताभिब्यत्तिकिरियासङ्खाताय वुत्तिया वुत्तिमतो च अनञ्ञथानुजाननतो. अनञ्ञायेव हि तथा वुत्तिसङ्खाता किरिया तब्बन्तवत्थुतो, यथा फस्सादीहि फुसनादिभावो, तस्मा वुत्तिमतो अनञ्ञाय एव विज्जमानताभिब्यत्तिसङ्खाताय वुत्तिया परिकप्पितो केसञ्चि अभिब्यत्तिवादो न युत्तो एवाति. ये पन ‘‘ईसिकट्ठायी ठितो’’ति पठित्वा यथावुत्तमत्थमिच्छन्ति, ते तदिदं कारणभावेन गहेत्वा ‘‘ते च सत्ता सन्धावन्ति संसरन्ति चवन्ति उपपज्जन्ती’’ति पदेहि अत्थसम्बन्धम्पि करोन्ति, न अट्ठकथायमिव असम्बन्धन्ति दस्सेन्तो ‘‘यस्मा चा’’तिआदिमाह. ते च सत्ता सन्धावन्तीति एत्थ ये इध मनुस्सभावेन अवट्ठिता, तेयेव देवभावादिउपगमनेन इतो अञ्ञत्थ गच्छन्तीति अत्थो. अञ्ञथा कतस्स कम्मस्स विनासो, अकतस्स च अब्भागमो आपज्जेय्याति अधिप्पायो.
अपरापरन्ति अपरस्मा भवा अपरं भवं, अपरमपरं वा, पुनप्पुनन्ति अत्थो. ‘‘चवन्ती’’ति पदमुल्लिङ्गेत्वा ‘‘एवं सङ्ख्यं गच्छन्ती’’ति अत्थं विवरति, अत्तनो तथागहितस्स निच्चसभावत्ता न चुतूपपत्तियो. सब्बब्यापिताय नापि सन्धावनसंसरणानि, धम्मानंयेव पन पवत्तिविसेसेन एवं सङ्ख्यं गच्छन्ति एवं वोहरीयन्तीति अधिप्पायो. एतेन ‘‘अवट्ठितसभावस्स अत्तनो, धम्मिनो च धम्ममत्तं उप्पज्जति चेव विनस्सति चा’’ति इमं विपरिणामवादं दस्सेति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं इमिस्सं सस्सतवादविचारणायमेव ‘‘एवंगतिका’’ति पदत्थविभावने वक्खाम. इदानि अट्ठकथायं वुत्तं असम्बन्धमत्तं दस्सेतुं ‘‘अट्ठकथायं पना’’तिआदि वुत्तं. सन्धावन्तीतिआदिना वचनेन अत्तनो वादं भिन्दति विनासेति सन्धावनादिवचनसिद्धाय अनिच्चताय पुब्बे अत्तना पटिञ्ञातस्स सस्सतवादस्स विरुद्धभावतोति अत्थो. ‘‘दिट्ठिगतिकस्सा’’तिआदि तदत्थसमत्थनं. न निबद्धन्ति न थिरं. ‘‘सन्धावन्ती’’तिआदिवचनं, सस्सतवादञ्च सन्धाय ‘‘सुन्दरम्पि असुन्दरम्पि होतियेवा’’ति वुत्तं. सब्बदा सरन्ति पवत्तन्तीति सस्सतियो र-कारस्स स-कारं, द्विभावञ्च कत्वा, पथवीसिनेरुचन्दिमसूरिया, सस्सतीहि समं सदिसं तथा, भावनपुंसकवचनञ्चेतं. ‘‘अत्ता च लोको चा’’ति हि कत्तुअधिकारो. सस्सतिसमन्ति वा लिङ्गब्यत्तयेन कत्तुनिद्देसो. सस्सतिसमो अत्ता च लोको च अत्थि एवाति अत्थो, इति-सद्दो चेत्थ पदपूरणमत्तं. एव-सद्दस्स हि ए-कारे परे इति-सद्दे इ-कारस्स व-कारमिच्छन्ति सद्दविदू. सस्सतिसमन्ति सस्सतं थावरं निच्चकालन्तिपि अत्थो, सस्सतिसम-सद्दस्स सस्सतपदेन समानत्थतं सन्धाय टीकायं (दी. नि. टी. १.३१) वुत्तो.
हेतुं दस्सेन्तोति येसं ‘‘सस्सतो’’ति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेति, तेसं हेतुं दस्सेन्तो अयं दिट्ठिगतिको आहाति सम्बन्धो. न हि अत्तनो दिट्ठिया पच्चक्खकतमत्थं अत्तनोयेव साधेति, अत्तनो पन पच्चक्खकतेन अत्थेन अत्तनो अप्पच्चक्खभूतम्पि अत्थं साधेति, अत्तना च यथानिच्छितं अत्थं परेपि विञ्ञापेति, न अनिच्छितं, इदं पन हेतुदस्सनं एतेसु अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु एकोवायं मे अत्ता च लोको च अनुस्सरणसम्भवतो. यो हि यमत्थं अनुभवति, सो एव तं अनुस्सरति, न अञ्ञो. न हि अञ्ञेन अनुभूतमत्थं अञ्ञो अनुस्सरितुं सक्कोति यथा तं बुद्धरक्खितेन अनुभूतं धम्मरक्खितो. यथा चेतासु, एवं इतो पुरिमतरासुपि जातीसु, तस्मा ‘‘सस्सतो मे अत्ता च लोको च, यथा च मे, एवं अञ्ञेसम्पि सत्तानं सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति सस्सतवसेन दिट्ठिगहणं पक्खन्दन्तो दिट्ठिगतिको परेपि तत्थ पतिट्ठपेति. पाळियं पन ‘‘अनेकविहितानि अधिमुत्तिपथानि अभिवदन्ति, सो एवमाहा’’ति वचनतो परानुगाहापनवसेन इध हेतुदस्सनं अधिप्पेतन्ति विञ्ञायति. एतन्ति अत्तनो च लोकस्स च सस्सतभावं. ‘‘न केवल’’न्तिआदि अत्थतो आपन्नदस्सनं. ठान-सद्दो कारणे, तञ्च खो इध पुब्बेनिवासानुस्सतियेवाति आह ‘‘इद’’न्तिआदि. कारणञ्च नामेतं तिविधं सम्पापकं निब्बत्तकं ञापकन्ति. तत्थ अरियमग्गो निब्बानस्स सम्पापककारणं, बीजं अङ्कुरस्स निब्बत्तककारणं, पच्चयुप्पन्नतादयो अनिच्चतादीनं ञापककारणं, इधापि ञापककारणमेव अधिप्पेतं. ञापको हि अत्थो ञापेतब्बत्थविसयस्स ञाणस्स हेतुभावतो कारणं. तदायत्तवुत्तिताय तं ञाणं तिट्ठति एत्थाति ठानं, वसति तं ञाणमेत्थ तिट्ठतीति ‘‘वत्थू’’ति च वुच्चति. तथा हि भगवता वत्थु-सद्देन उद्दिसित्वापि ठान-सद्देन निद्दिट्ठन्ति.
३२-३३. दुतियततियवारानं पठमवारतो विसेसो नत्थि ठपेत्वा कालभेदन्ति आह ‘‘उपरि वारद्वयेपि एसेव नयो’’ति. तदेतं कालभेदं यथापाळिं दस्सेतुं ‘‘केवलञ्ही’’तिआदि वुत्तं. इतरेन दुतियततियवारा याव दससंवट्टविवट्टकप्पा, याव चत्तालीससंवट्टविवट्टकप्पा च अनुस्सरणवसेन वुत्ताति अधिप्पायो. यदेवं कस्मा सस्सतवादो चतुधा विभत्तो, ननु तिधा कालभेदमकत्वा अधिच्चसमुप्पत्तिकवादो विय दुविधेनेव विभजितब्बो सियाति चोदनं सोधेतुं ‘‘मन्दपञ्ञो ही’’तिआदिमाह. मन्दपञ्ञादीनं तिण्णं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणलाभीनं वसेन तिधा कालभेदं कत्वा तक्कनेन सह चतुधा विभत्तोति अधिप्पायो. ननु च अनुस्सवादिवसेन तक्किकानं विय मन्दपञ्ञादीनम्पि विसेसलाभीनं हीनादिवसेन अनेकभेदसम्भवतो बहुधा भेदो सिया, अथ कस्मा सब्बेपि विसेसलाभिनो तयो एव रासी कत्वा वुत्ताति? उक्कट्ठपरिच्छेदेन दस्सेतुकामत्ता. तीसु हि रासीसु ये हीनमज्झिमपञ्ञा, ते वुत्तपरिच्छेदतो ऊनकमेव अनुस्सरन्ति. ये पन उक्कट्ठपञ्ञा, ते वुत्तपरिच्छेदं अतिक्कमित्वा नानुस्सरन्तीति तत्थ तत्थ उक्कट्ठपरिच्छेदेन दस्सेतुकामतो अनेकजातिसतसहस्सदसचत्तारीससंवट्टविवट्टानुस्सरणवसेन तयो एव रासी कत्वा वुत्ताति. न ततो उद्धन्ति यथावुत्तकालत्तयतो, चत्तारीससंवट्टविवट्टकप्पतो वा उद्धं नानुस्सरति, कस्मा? दुब्बलपञ्ञत्ता. तेसञ्हि नामरूपपरिच्छेदविरहतो दुब्बला पञ्ञा होतीति अट्ठकथासु वुत्तं.
३४. तप्पकतियत्तोपि कत्तुत्थोयेवाति आह ‘‘तक्कयती’’ति. तप्पकतियत्तत्ता एव हि दुतियनयोपि उपपन्नो होति. तत्थ तक्कयतीति ऊहयति, सस्सतादिआकारेन तस्मिं तस्मिं आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपयतीति अत्थो. तक्कोति आकोटनलक्खणो, विनिच्छयलक्खणो वा दिट्ठिट्ठानभूतो वितक्को. तेन तेन परियायेन तक्कनं सन्धाय ‘‘तक्केत्वा वितक्केत्वा’’ति वुत्तं वीमंसाय समन्नागतोति अत्थवचनमत्तं. निब्बचनं पन तक्किपदे विय द्विधा वत्तब्बं. वीमंसा नाम विचारणा, सा च दुविधा पञ्ञा चेव पञ्ञापतिरूपिका च. इध पन पञ्ञापतिरूपिकाव, सा चत्थतो लोभसहगतचित्तुप्पादो, मिच्छाभिनिवेससङ्खातो वा अयोनिसोमनसिकारो. पुब्बभागे वा मिच्छादस्सनभूतं दिट्ठिविप्फन्दितं, तदेतमत्थत्तयं दस्सेतुं ‘‘तुलना रुच्चना खमना’’ति वुत्तं. ‘‘तुलयित्वा’’तिआदीसुपि यथाक्कमं ‘‘लोभसहगतचित्तुप्पादेना’’तिआदिना योजेतब्बं. समन्ततो, पुनप्पुनं वा आहननं परियाहतं, तं पन वितक्कस्स आरम्मणं ऊहनमेव, भावनपुंसकञ्चेतं पदन्ति दस्सेति ‘‘तेन तेन परियायेन तक्केत्वा’’ति इमिना. परियायेनाति च कारणेनाति अत्थो. वुत्तप्पकारायाति तिधा वुत्तप्पभेदाय. अनुविचरितन्ति अनुपवत्तितं, वीमंसानुगतेन वा विचारेन अनुमज्जितं. तदनुगतधम्मकिच्चम्पि हि पधानधम्मे आरोपेत्वा तथा वुच्चति. पटिभाति दिस्सतीति पटिभानं, यथासमाहिताकारविसेसविभावको दिट्ठिगतसम्पयुत्तचित्तुप्पादो, ततो जातन्ति पटिभानं, तथा पञ्ञायनं, सयं अत्तनो पटिभानं सयंपटिभानं, तेनेवाह ‘‘अत्तनो पटिभानमत्तसञ्जात’’न्ति. मत्त-सद्देन चेत्थ विसेसाधिगमादयो निवत्तेति. अनामट्ठकालवचने वत्तमानवसेनेव अत्थनिद्देसो उपपन्नोति आह ‘‘एवं वदती’’ति.
पाळियं ‘‘तक्की होति वीमंसी’’ति सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा वुत्तं तक्कीभेदं विभजन्तो ‘‘तत्थ चतुब्बिधो’’तिआदिमाह. परेहि पुन सवनं अनुस्सुति, सा यस्सायं अनुस्सुतिको. पुरिमं अनुभूतपुब्बं जातिं सरतीति जातिस्सरो. लब्भतेति लाभो, यं किञ्चि अत्तना पटिलद्धं रूपादि, सुखादि च, न पन झानादिविसेसो, तेनेवाह पाळियं ‘‘सो तक्कपरियाहतं वीमंसानुविचरितं सयंपटिभानं एवमाहा’’ति. अट्ठकथायम्पि वुत्तं ‘‘अत्तनो पटिभानमत्तसञ्जात’’न्ति. आचरियधम्मपालत्थेरोपि वदति ‘‘मत्त-सद्देन विसेसाधिगमादयो निवत्तेती’’ति (दी. नि. टी. १.३४) सो एतस्साति लाभी. सुद्धेन पुरिमेहि असम्मिस्सेन, सुद्धं वा तक्कनं सुद्धतक्को, सो यस्सायं सुद्धतक्किको. तेन हीति उय्योजनत्थे निपातो, तेन तथा वेस्सन्तररञ्ञोव भगवति समानेति दिट्ठिग्गाहं उय्योजेति. लाभितायाति रूपादिसुखादिलाभीभावतो. ‘‘अनागतेपि एवं भविस्सती’’ति इदं लाभीतक्किनो एवम्पि सम्भवतीति सम्भवदस्सनवसेन इधाधिप्पेतं तक्कनं सन्धाय वुत्तं. अनागतंसतक्कनेनेव हि सस्सतग्गाही भवति. ‘‘अतीतेपि एवं अहोसी’’ति इदं पन अनागतंसतक्कनस्स उपनिस्सयनिदस्सनमत्तं. सो हि ‘‘यथा मे इदानि अत्ता सुखी होति, एवं अतीतेपीति पठमं अतीतंसानुतक्कनं उपनिस्साय अनागतेपि एवं भविस्सती’’ति तक्कयन्तो दिट्ठिं गण्हाति. ‘‘एवं सति इदं होती’’ति इमिना अनिच्चेसु भावेसु अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदेतीति दोसो आपज्जति, तथा च सति कतस्स विनासो अकतस्स च अज्झागमो सिया. निच्चेसु पन भावेसु अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदेतीति दोसो नापज्जति. एवञ्च सति कतस्स अविनासो, अकतस्स च अनज्झागमो सियाति तक्किकस्स युत्तिगवेसनाकारं दस्सेति.
तक्कमत्तेनेवाति सुद्धतक्कनेनेव. मत्त-सद्देन हि आगमादीनं, अनुस्सवादीनञ्च अभावं दस्सेति. ‘‘ननु च विसेसलाभिनोपि सस्सतवादिनो विसेसाधिगमहेतु अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु, दससु संवट्टविवट्टेसु, चत्तालीसाय च संवट्टविवट्टेसु यथानुभूतं अत्तनो सन्तानं, तप्पटिबद्धञ्च धम्मजातं ‘‘अत्ता, लोको’’ति च अनुस्सरित्वा ततो पुरिमतरासुपि जातीसु तथाभूतस्स अत्थितानुवितक्कनमुखेन अनागतेपि एवं भविस्सतीति अत्तनो भविस्समानानुतक्कनं, सब्बेसम्पि सत्तानं तथाभावानुतक्कनञ्च कत्वा सस्सताभिनिवेसिनो जाता, एवञ्च सति सब्बोपि सस्सतवादी अनुस्सुतिकजातिस्सरलाभीतक्किका विय अत्तनो उपलद्धवत्थुनिमित्तेन तक्कनेन पवत्तवादत्ता तक्कीपक्खेयेव तिट्ठेय्य, तथा च सति विसेसभेदरहितत्ता एकोवायं सस्सतवादो ववत्थितो भवेय्य, अवस्सञ्च वुत्तप्पकारं तक्कनमिच्छितब्बं, अञ्ञथा विसेसलाभी सस्सतवादी एकच्चसस्सतिकपक्खं, अधिच्चसमुप्पन्निकपक्खं वा भजेय्याति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं. विसेसलाभीनञ्हि खन्धसन्तानस्स दीघदीघतरं दीघतमकालानुस्सरणं सस्सतग्गाहस्स असाधारणकारणं. तथा हि ‘‘अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि. इमिनामहं एतं जानामी’’ति अनुस्सरणमेव पधानकारणभावेन दस्सितं. यं पन तस्स ‘‘इमिनामहं एतं जानामी’’ति पवत्तं तक्कनं, न तं इध पधानं अनुस्सरणं पटिच्च तस्स अपधानभावतो, पधानकारणेन च असाधारणेन निद्देसो सासने, लोकेपि च निरुळ्हो यथा ‘‘चक्खुविञ्ञाणं यवङ्कुरो’’तिआदि.
एवं पनायं देसना पधानकारणविभाविनी, तस्मा सतिपि अनुस्सवादिवसेन, तक्किकानं हीनादिवसेन च मन्दपञ्ञादीनं विसेसलाभीनं बहुधा भेदे अञ्ञतरभेदसङ्गहवसेन भगवता चत्तारिट्ठानानि विभजित्वा ववत्थिता सस्सतवादानं चतुब्बिधता. न हि, इध सावसेसं धम्मं देसेति धम्मराजाति. यदेवं अनुस्सुतिकादीसुपि अनुस्सवादीनं पधानभावो आपज्जतीति? न तेसं अञ्ञाय सच्छिकिरियाय अभावेन तक्कपधानत्ता, ‘‘पधानकारणेन च असाधारणेन निद्देसो सासने, लोकेपि च निरुळ्हो’’ति वुत्तोवायमत्थोति. अथ वा विसेसाधिगमनिमित्तरहितस्स तक्कनस्स सस्सतग्गाहे विसुं कारणभावदस्सनत्थं विसेसाधिगमो विसुं सस्सतग्गाहकारणभावेन वत्तब्बो, सो च मन्दमज्झिमतिक्खपञ्ञावसेन तिविधोति तिधा विभजित्वा, सब्बतक्किनो च तक्कीभावसामञ्ञतो एकज्झं गहेत्वा चतुधा एव ववत्थापितो सस्सतवादो भगवताति.
३५. ‘‘अञ्ञतरेना’’ति एतस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘एकेना’’ति वुत्तं. अट्ठानपयुत्तस्स पन वा-सद्दस्स अनियमत्थतं सन्धायाह ‘‘द्वीहि वा तीहि वा’’ति, तेन चतूसु वत्थूसु यथारहमेकच्चं एकच्चस्स पञ्ञापने सहकारीकारणन्ति दस्सेति. ‘‘बहिद्धा’’ति बाह्यत्थवाचको कत्तुनिद्दिट्ठो निपातोति दस्सेतुं ‘‘बही’’तिआदि वुत्तं. एत्थाह – किं पनेतानि वत्थूनि अत्तनो अभिनिवेसस्स हेतु, उदाहु परेसं पतिट्ठापनस्साति. किञ्चेत्थ, यदि ताव अत्तनो अभिनिवेसस्स हेतु, अथ कस्मा अनुस्सरणतक्कनानियेव गहितानि, न सञ्ञाविपल्लासादयो. तथा हि विपरीतसञ्ञाअयोनिसोमनसिकारअसप्पुरिसूपनिस्सयअसद्धम्मस्सवनादीनिपि दिट्ठिया पवत्तनट्ठेन दिट्ठिट्ठानानि. अथ पन परेसं पतिट्ठापनस्स हेतु, अनुस्सरणहेतुभूतो अधिगमो विय, तक्कनपरियेट्ठिभूता युत्ति विय च आगमोपि वत्थुभावेन वत्तब्बो, उभयथापि च यथावुत्तस्स अवसेसकारणस्स सम्भवतो ‘‘नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनं न युज्जतेवाति? नो न युज्जति, कस्मा? अभिनिवेसपक्खे ताव अयं दिट्ठिगतिको असप्पुरिसूपनिस्सयअसद्धम्मस्सवनेहि अयोनिसो उम्मुज्जित्वा विपल्लाससञ्ञो रूपादिधम्मानं खणे खणे भिज्जनसभावस्स अनवबोधतो धम्मयुत्तिं अतिधावन्तो एकत्तनयं मिच्छा गहेत्वा यथावुत्तानुस्सरणतक्कनेहि खन्धेसु ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति (दी. नि. ३१) अभिनिवेसं उपनेसि, इति आसन्नकारणत्ता, पधानकारणत्ता च तग्गहणेनेव च इतरेसम्पि गहितत्ता अनुस्सरणतक्कनानियेव इध गहितानि. पतिट्ठापनपक्खे पन आगमोपि युत्तियमेव ठितो विसेसेन निरागमानं बाहिरकानं तक्कग्गाहिभावतो, तस्मा अनुस्सरणतक्कनानियेव सस्सतग्गाहस्स वत्थुभावेन गहितानि.
किञ्च भिय्यो – दुविधं परमत्थधम्मानं लक्खणं सभावलक्खणं, सामञ्ञलक्खणञ्च. तत्थ सभावलक्खणावबोधो पच्चक्खञाणं, सामञ्ञलक्खणावबोधो अनुमानञाणं. आगमो च सुतमयाय पञ्ञाय साधनतो अनुमानञाणमेव आवहति, सुतानं पन धम्मानं आकारपरिवितक्कनेन निज्झानक्खन्तियं ठितो चिन्तामयपञ्ञं निब्बत्तेत्वा अनुक्कमेन भावनाय पच्चक्खञाणं अधिगच्छतीति एवं आगमोपि तक्कनविसयं नातिक्कमति, तस्मा चेस तक्कग्गहणेन गहितोवाति वेदितब्बो. सो अट्ठकथायं अनुस्सुतितक्कग्गहणेन विभावितो, एवं अनुस्सरणतक्कनेहि असङ्गहितस्स अवसिट्ठस्स कारणस्स असम्भवतो युत्तमेविदं ‘‘नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनन्ति वेदितब्बं. ‘‘अनेकविहितानि अधिमुत्तिपदानि अभिवदन्ती’’ति (दी. नि. १.२९), ‘‘सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति (दी. नि. १.३०) च वचनतो पन पतिट्ठापनवत्थूनियेव इध देसितानि तंदेसनाय एव अभिनिवेसस्सापि सिज्झनतो. अनेकभेदेसु हि देसितेसु यस्मिं देसिते तदञ्ञेपि देसिता सिद्धा होन्ति, तमेव देसेतीति दट्ठब्बं. अभिनिवेसपतिट्ठापनेसु च अभिनिवेसे देसितेपि पतिट्ठापनं न सिज्झति अभिनिवेसस्स पतिट्ठापने अनियमतो. अभिनिवेसिनोपि हि केचि पतिट्ठापेन्ति, केचि न पतिट्ठापेन्ति. पतिट्ठापने पन देसिते अभिनिवेसोपि सिज्झति पतिट्ठापनस्स अभिनिवेसे नियमतो. यो हि यत्थ परे पतिट्ठापेति, सोपि तमभिनिविसतीति.
३६. तयिदन्ति एत्थ त-सद्देन ‘‘सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति एतस्स परामसनन्ति आह ‘‘तं इदं चतुब्बिधम्पि दिट्ठिगत’’न्ति. ततोति तस्मा पकारतो जाननत्ता. परमवज्जताय अनेकविहितानं अनत्थानं कारणभावतो दिट्ठियो एव ठाना दिट्ठिट्ठाना. यथाह ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं भिक्खवे, वज्जं वदामी’’ति तदेवत्थं सन्धाय ‘‘दिट्ठियोव दिट्ठिट्ठाना’’ति वुत्तं. दिट्ठीनं कारणम्पि दिट्ठिट्ठानमेव दिट्ठीनं उप्पादाय समुट्ठानट्ठेन. ‘‘यथाहा’’तिआदि पटिसम्भिदापाळिया (पटि. म. १.१२४) साधनं. तत्थ खन्धापि दिट्ठिट्ठानं आरम्मणट्ठेन. वुत्तञ्हि ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदि, (सं. नि. ३.८१) अविज्जापि उपनिस्सयादिभावेन. यथाह ‘‘अस्सुतवा भिक्खवे, पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो’’तिआदि (म. नि. १.२; पटि. म. १.१३१) फस्सोपि फुसित्वा गहणूपायट्ठेन. तथा हि वुत्तं ‘‘तदपि फस्सपच्चया (दी. नि. १.११८) फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्ती’’ति (दी. नि. १.१४४) सञ्ञापि आकारमत्तग्गहणट्ठेन. वुत्तञ्हेतं ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’ति (सु. नि. ८८०; महा. नि. १०९) पथविं पथवितो सञ्ञत्वा’’ति (म. नि. १.२) च आदि. वितक्कोपि आकारपरिवितक्कनट्ठेन. तेन वुत्तं ‘‘तक्कञ्च दिट्ठीसु पकप्पयित्वा, सच्चं मुसाति द्वयधम्ममाहू’’ति, (सु. नि. ८९२; महानि. १२१) ‘‘तक्की होति वीमंसी’’ति (दी. नि. १.३४) च आदि. अयोनिसो मनसिकारोपि अकुसलानं साधारणकारणट्ठेन. तेनाह ‘‘तस्स एवं अयोनिसो मनसि करोतो छन्नं दिट्ठीनं अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जति. अत्थि मे अत्ता’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठिउप्पज्जती’’तिआदि (म. नि. १.१९) पापमित्तोपि दिट्ठानुगति आपज्जनट्ठेन. वुत्तम्पि च ‘‘बाहिरं भिक्खवे, अङ्गन्ति करित्वा नाञ्ञं एकङ्गम्पि समनुपस्स्सामि, यं एवं महतो अनत्थाय संवत्तति, यथयिदं भिक्खवे, पापमित्तता’’तिआदि (अ. नि. १.११०) परतोघोसोपि दुरक्खातधम्मस्सवनट्ठेन. तथा चेव वुत्तं ‘‘द्वेमे भिक्खवे, पच्चया मिच्छादिट्ठिया उप्पादाय. कतमे द्वे? परतो च घोसो, अयोनिसो च मनसिकारो’’तिआदि (अ. नि. २.१२६) परेहि सुता, देसिता वा देसना परतोघोसो.
‘‘खन्धा हेतू’’तिआदिपाळि तदत्थविभाविनी. तत्थ जनकट्ठेन हेतु, उपत्थम्भकट्ठेन पच्चयो. उपादायाति उपादियित्वा, पटिच्चाति अत्थो. ‘‘उप्पादाया’’तिपि पाठो, उप्पज्जनायाति अत्थो. समुट्ठाति एतेनाति समुट्ठानं, खन्धादयो एव. इध पन समुट्ठानभावोयेव समुट्ठान-सद्देन वुत्तो भावलोपत्ता, भावप्पधानत्ता च. आदिन्ना सकसन्ताने. पवत्तिता सपरसन्तानेसु. पर-सद्दो अभिण्हत्थोति वुत्तं ‘‘पुनप्पुन’’न्ति. परिनिट्ठापिताति ‘‘इदमेव दस्सनं सच्चं, अञ्ञं पन मोघं तुच्छं मुसा’’ति अभिनिवेसस्स परियोसानं मत्थकं पापिताति अत्थो. आरम्मणवसेनाति अट्ठसु दिट्ठिट्ठानेसु खन्धे सन्धायाह. पवत्तनवसेनाति अविज्जाफस्ससञ्ञावितक्कायोनिसोमनसिकारे. आसेवनवसेनाति पापमित्तपरतोघोसे. यदिपि सरूपत्थवसेन वेवचनं, सङ्केतत्थवसेन पन एवं वत्तब्बोति दस्सेतुं ‘‘एवंविधपरलोका’’ति वुत्तं. येन केनचि हि विसेसनेनेव वेवचनं सात्थकं सिया. परलोको च कम्मवसेन अभिमुखो सम्परेति गच्छति पवत्तति एत्थाति अभिसम्परायोति वुच्चति. ‘‘इति खो आनन्द, कुसलानि सीलानि अनुपुब्बेन अग्गाय परेन्ती’’तिआदीसु (अ. नि. १०.२) विय हि चुरादिगणवसेन पर-सद्दं गतियमिच्छन्ति सद्दविदू, अयमेत्थ अट्ठकथातो अपरो नयो.
एवंगतिकाति एवंगमना एवंनिट्ठा, एवमनुयुञ्जनेन भिज्जननस्सनपरियोसानाति अत्थो. गति-सद्दो चेत्थ ‘‘येहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स द्वेव गतियो भवन्ती’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५८; २.३३, ३५; ३.१९९, २००; म. नि. २.३८४, ३९७) विय निट्ठानत्थो. इदं वुत्तं होति – इमे दिट्ठिसङ्खाता दिट्ठिट्ठाना एवं परमत्थतो असन्तं अत्तानं, सस्सतभावञ्च तस्मिं अज्झारोपेत्वा गहिता, परामट्ठा च समाना बाललपनायेव हुत्वा याव पण्डिता न समनुयुञ्जन्ति, ताव गच्छन्ति, पातुभवन्ति च, पण्डितेहि समनुयुञ्जियमाना पन अनवट्ठितवत्थुका अविमद्दक्खमा सूरियुग्गमने उस्सावबिन्दू विय, खज्जोपनका विय च भिज्जन्ति, विनस्सन्ति चाति.
तत्थायं अनुयुञ्जने सङ्खेपकथा – यदि हि परेहि कप्पितो अत्ता लोको वा सस्सतो सिया, तस्स निब्बिकारताय पुरिमरूपाविजहनतो कस्सचि विसेसाधानस्स कातुमसक्कुणेय्यताय अहिततो निवत्तनत्थं, हिते च पटिपज्जनत्थं उपदेसो एव सस्सतवादिनो निप्पयोजनो सिया, कथं वा तेन सो उपदेसो पवत्तीयति विकाराभावतो. एवञ्च सति परिकप्पितस्स अत्तनो अजटाकासस्स विय दानादिकिरिया, हिंसादिकिरिया च न सम्भवति, तथा सुखस्स, दुक्खस्स च अनुभवननिबन्धो एव सस्सतवादिनो न युज्जति कम्मबद्धाभावतो. जातिआदीनञ्च असम्भवतो विमोक्खो न भवेय्य, अथ पन धम्ममत्तं तस्स उप्पज्जति चेव विनस्सति च, यस्स वसेनायं किरियादिवोहारोति वदेय्य, एवम्पि पुरिमरूपाविजहनेन अवट्ठितस्स अत्तनो धम्ममत्तन्ति न सक्का सम्भावेतुं, ते वा पनस्स धम्मा अवत्थाभूता, तस्मा तस्स उप्पन्ना अञ्ञे वा सियुं अनञ्ञे वा, यदि अञ्ञे, न ताहि अवत्थाहि तस्स उप्पन्नाहिपि कोचि विसेसो अत्थि, याहि करोति पटिसंवेदेति चवति उप्पज्जति चाति इच्छितं, एवञ्च धम्मकप्पनापि निरत्थका सिया, तस्मा तदवत्थो एव यथावुत्तदोसो, अथानञ्ञे, उप्पादविनासवन्तीहि अवत्थाहि अनञ्ञस्स अत्तनो तासं विय उप्पादविनाससब्भावतो कुतो भवेय्य निच्चतावकासो, तासम्पि वा अत्तनो विय निच्चतापवत्ति, तस्मा बन्धविमोक्खानं असम्भवो एवाति न युज्जतियेव सस्सतवादो, न चेत्थ कोचि वादी धम्मानं सस्सतभावे परिसुद्दं युत्तिं वत्तुं समत्थो भवेय्य, युत्तिरहितञ्च वचनं न पण्डितानं चित्तं आराधेति, तेनावोचुम्ह ‘‘याव पण्डिता न समनुयुञ्जन्ति, ताव गच्छन्ति, पातुभवन्ति चा’’ति.
सकारणं सगतिकन्ति एत्थ सह-सद्दो विज्जमानत्थो ‘‘सलोमको सपक्खको’’तिआदीसु विय, न पन समवायत्थो च-सद्देन ‘‘तयिदं भिक्खवे, तथागतो पजानाती’’ति वुत्तस्स दिट्ठिगतस्स समुच्चिनितत्ता, ‘‘तञ्च तथागतो पजानाती’’ति इमिना च कारणगतीनमेव पजाननभावेन वुत्तत्ता. इदं वुत्तं होति – तयिदं भिक्खवे, कारणवन्तं गतिवन्तं दिट्ठिगतं तथागतो पजानाति, न केवलञ्च तदेव, अथ खो तस्स कारणगतिसङ्खातं तञ्च सब्बन्ति. ‘‘ततो…पे… पजानाती’’ति वुत्तवाक्यस्स अत्थं वुत्तनयेन संवण्णेति ‘‘ततो चा’’तिआदिना. सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेविध विभजनन्ति पकरणानुरूपमत्थं आह ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्चा’’ति, तस्मिं वा वुत्ते तदधिट्ठानतो आसवक्खयञाणं, तदविनाभावतो वा सब्बम्पि दसबलादिञाणं गहितमेवातिपि तदेव वुत्तं.
एवंविधन्ति ‘‘सीलञ्चा’’तिआदिना एवंवुत्तप्पकारं. पजानन्तोपीति एत्थ पि-सद्देन, अपि-सद्देन वा ‘‘तञ्चा’’ति वुत्त च-सद्दस्स सम्भावनत्थभावं दस्सेति, तेन ततो दिट्टिगततो उत्तरितरं सारभूतं सीलादिगुणविसेसम्पि तथागतो नाभिनिविसति, को पन वादो वट्टामिसेति सम्भावेति. ‘‘अह’’न्ति दिट्टिमानवसेन परामसनाकारदस्सनं. पजानामीति एत्थ इति-सद्देन पकारत्थेन, निदस्सनत्थेन वा. ‘‘मम’’न्ति तण्हावसेन परामसनाकारं दस्सेति. तण्हादिट्ठिमानपरामासवसेनाति तण्हादिट्ठिमानसङ्खातपरामासवसेन. धम्मसभावमतिक्कमित्वा ‘‘अहं मम’’न्ति परतो अभूततो आमसनं परामासो, तण्हादयो एव. न हि तं अत्थि, यं खन्धेसु ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा गहेतब्बं सिया, अपरामसतो अपरामसन्तस्स अस्स तथागतस्स निब्बुति विदिताति सम्बन्धो. ‘‘अपरामसतो’’ति चेदं निब्बुतिपवेदनाय (निब्बुतिवेदनस्स दी. नि. टी. १.३६) हेतुगब्भविसेसनं. ‘‘विदिता’’ति पदमपेक्खित्वा कत्तरि सामिवचनं. अपरामसतो परामासरहितपटिपत्तिहेतु अस्स तथागतस्स कत्तुभूतस्स निब्बुति असङ्खतधातु विदिता, अधिगताति वा अत्थो. ‘‘अपरामसतो’’ति हेदं हेतुम्हि निस्सक्कवचनं.
‘‘अपरामासपच्चया’’ति पच्चत्तञ्ञेव पवेदनाय कारणदस्सनं. अस्साति कत्तारं वत्वापि पच्चत्तञ्ञेवाति विसेसदस्सनत्थं पुन कत्तुवचनन्ति आह ‘‘सयमेव अत्तनायेवा’’ति. सयं, अत्तनाति वा भावनपुंसकं. निपातपदञ्हेतं. ‘‘अपरामसतो’’ति वचनतो परामासानमेव निब्बुति इध देसिता, तंदेसनाय एव तदञ्ञेसम्पि निब्बुतिया सिज्झनतोति दस्सेति ‘‘तेसं परामासकिलेसान’’न्ति इमिना, परामाससङ्खातानं किलेसानन्ति अत्थो. अपिच कामं ‘‘अपरामसतो’’ति वचनतो परामासानमेव निब्बुति इध देसिताति विञ्ञायति, तंदेसनाय पन तदवसेसानम्पि किलेसानं निब्बुति देसिता नाम भवति पहानेकट्ठतादिभावतो, तस्मा तेसम्पि निब्बुति निद्धारेत्वा दस्सेतब्बाति वुत्तं ‘‘तेसं परामासकिलेसान’’न्ति, तण्हादिट्ठिमानसङ्खातानं परामासानं, तदञ्ञेसञ्च किलेसानन्ति अत्थो. गोबलीबद्दनयो हेस. निब्बुतीति च निब्बायनभूता असङ्खतधातु, तञ्च भगवा बोधिमूलेयेव पत्तो, तस्मा सा पच्चत्तञ्ञेव विदिताति.
यथापटिपन्नेनाति येन पटिपन्नेन. तप्पटिपत्तिं दस्सेतुं ‘‘तासंयेव…पे… आदिमाहा’’ति अनुसन्धिदस्सनं. कस्मा पन वेदनानञ्ञेव कम्मट्ठानमाचिक्खतीति आह ‘‘यासू’’तिआदि, इमिना देसनाविलासं दस्सेति. देसनाविलासप्पत्तो हि भगवा देसनाकुसलो खन्धायतनादिवसेन अनेकविधासु चतुसच्चदेसनासु सम्भवन्तीसुपि दिट्ठिगतिका वेदनासु मिच्छापटिपत्तिया दिट्ठिगहनं पक्खन्दाति दस्सनत्थं तथापक्खन्दनमूलभूता वेदनायेव परिञ्ञाभूमिभावेन उद्धरतीति. इधाति इमस्मिं वादे. एवं एत्थातिपि. कम्मट्ठानन्ति चतुसच्चकम्मट्ठानं. एत्थ हि वेदनागहणेन गहिता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चं. वेदनानं समुदयग्गहणेन गहितो अविज्जासमुदयो समुदयसच्चं, अत्थङ्गमनिस्सरणपरियायेहि निरोधसच्चं, ‘‘यथाभूतं विदित्वा’’ति एतेन मग्गसच्चन्ति एवं चत्तारि सच्चानि वेदितब्बानि. ‘‘यथाभूतं विदित्वा’’ति इदं विभज्जब्याकरणत्थपदन्ति तदत्थं विभज्ज दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं. विसेसतो हि ‘‘अविज्जासमुदया वेदनासमुदयो’’तिआदिलक्खणानं वसेन समुदयादीसु अत्थो यथारहं विभज्ज दस्सेतब्बो. अविसेसतो पन वेदनाय समुदयादीनि विपस्सनापञ्ञाय आरम्मणपटिवेधवसेन, मग्गपञ्ञाय असम्मोहपटिवेधवसेन जानित्वा पटिविज्झित्वाति अत्थो. पच्चयसमुदयट्ठेनाति ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति (म. नि. १.४०४; सं. नि. २.२१; उदा. १) वुत्तलक्खणेन अविज्जादीनं पच्चयानं उप्पादेन चेव मग्गेन असमुग्घाटेन च. याव हि मग्गेन न समुग्घाटीयति, ताव पच्चयोति वुच्चति. निब्बत्तिलक्खणन्ति उप्पादलक्खणं, जातिन्ति अत्थो. पञ्चन्नं लक्खणानन्ति एत्थ च चतुन्नम्पि पच्चयानं उप्पादलक्खणमेव अग्गहेत्वा पच्चयलक्खणम्पि गहेतब्बं समुदयं पटिच्च तेसं यथारहं उपकारकत्ता. तथा चेव संवण्णितं ‘‘मग्गेन असमुग्घाटेन चा’’ति. पच्चयनिरोधट्ठेनाति ‘‘इमस्मिं निरुद्धे इदं निरुद्धं होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति (म. नि. १.४०६; उदा. ३; सं. नि. २.४१) वुत्तलक्खणेन अविज्जादीनं पच्चयानं निरोधेन चेव मग्गेन समुग्घाटेन च. विपरिणामलक्खणन्ति निरोधलक्खणं, भङ्गन्ति अत्थो. वयन्ति निरोधं. यन्ति यस्मा पच्चयभावसङ्खातहेतुतो. वेदनं पटिच्चाति पुरिमुप्पन्नं आरम्मणादिपच्चयभूतं वेदनं लभित्वा. सुखं सोमनस्सन्ति सुखञ्चेव सोमनस्सञ्च. अयन्ति पुरिमवेदनाय यथारहं पच्छिमुप्पन्नानं सुखसोमनस्सानं पच्चयभावो. अस्सादो नाम अस्सादितब्बोति कत्वा.
अपरो नयो – यन्ति सुखं, सोमनस्सञ्च. अयन्ति च नपुंसकलिङ्गेन निद्दिट्ठं सुखसोमनस्समेव अस्सादपदमपेक्खित्वा पुल्लिङ्गेन निद्दिसीयति, इमस्मिं पन विकप्पे सुखसोमनस्सानं उप्पादोयेव तेहि उप्पादवन्तेहि निद्दिट्ठो, सत्तिया, सत्तिमतो च अभिन्नत्ता. न हि सुखसोमनस्समन्तरेन तेसं उप्पादो लब्भति. इति पुरिमवेदनं पटिच्च सुखसोमनस्सुप्पादोपि पुरिमवेदनाय अस्सादो नाम अस्सादीयतेति कत्वा. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – पुरिममुप्पन्नं वेदनं आरब्भ सोमनस्सुप्पत्तियं यो पुरिमवेदनाय पच्चयभावसङ्खातो अस्सादेतब्बाकारो, सोमनस्सस्स वा उप्पादसङ्खातो तदस्सादनाकारो, अयं पुरिमवेदनाय अस्सादोति. कथं पन वेदनं आरब्भ सुखं उप्पज्जति, ननु फोट्ठब्बारम्मणन्ति? चेतसिकसुखस्सेव आरब्भ पवत्तियमधिप्पेतत्ता नायं दोसो. आरब्भ पवत्तियञ्हि विसेसनमेव सोमनस्सग्गहणं सोमनस्सं सुखन्ति यथा ‘‘रुक्खो सीसपा’’ति अञ्ञपच्चयवसेन उप्पत्तियं पन कायिकसुखम्पि अस्सादोयेव, यथालाभकथा वा एसाति दट्ठब्बं.
‘‘या वेदना अनिच्चा’’तिआदिना सत्तिमता सत्ति निदस्सिता. तत्रायमत्थो – या वेदना हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा, उदयब्बयपटिपीळनट्ठेन दुक्खा, जराय, मरणेन चाति द्विधा विपरिणामेतब्बट्ठेन विपरिणामधम्मा. तस्सा एवंभूताय अयं अनिच्चदुक्खविपरिणामभावो वेदनाय सब्बायपिआदीनवोति. आदीनं परमकारुञ्ञं वाति पवत्तति एतस्माति हि आदीनवो. अपिचआदीनं अतिविय कपणं पवत्तनट्ठेन कपणमनुस्सो आदीनवो, अयम्पि एवंसभावोति तथा वुच्चति. सत्तिमता हि सत्ति अभिन्ना तदविनाभावतो.
एत्थ च ‘‘अनिच्चा’’ति इमिना सङ्खारदुक्खतावसेन उपेक्खावेदनाय, सब्बासु वा वेदनासुआदीनवमाह, ‘‘दुक्खा’’ति इमिना दुक्खदुक्खतावसेनदुक्खवेदनाय, ‘‘विपरिणामधम्मा’’ति इमिना विपरिणामदुक्खतावसेन सुखवेदनाय. अविसेसेन वा तीणिपि पदानि तिस्सन्नम्पि वेदनानं वसेन योजेतब्बानि. छन्दरागविनयोति छन्दसङ्खातरागविनयनं विनासो. ‘‘अत्थवसा लिङ्गविभत्तिविपरिणामो’’ति वचनतो यं छन्दरागप्पहानन्ति योजेतब्बं. परियायवचनमेविदं पदद्वयं. यथाभूतं विदित्वाति मग्गस्स वुत्तत्ता मग्गनिब्बानवसेन वा यथाक्कमं योजनापि वट्टति. वेदनायाति निस्सक्कवचनं. निस्सरणन्ति नेक्खम्मं. याव हि वेदनापटिबद्धं छन्दरागं नप्पजहति, तावायं पुरिसो वेदनाय अल्लीनोयेव होति. यदा पन तं छन्दरागं पजहति, तदायं पुरिसो वेदनाय निस्सटो विसंयुत्तो होति, तस्मा छन्दरागप्पहानं वेदनाय निस्सरणं वुत्तं. तब्बचनेन पन वेदनासहजातनिस्सयारम्मणभूता रूपारूपधम्मा गहिता एव होन्तीतिपि पञ्चहि उपादानक्खन्धेहि निस्सरणवचनं सिद्धमेव. वेदनासीसेन हि देसना आगता, तत्थ पन कारणं हेट्ठा वुत्तमेव. लक्खणहारवसेनापि अयमत्थो विभावेतब्बो. वुत्तञ्हि आयस्मता महाकच्चानत्थेरेन –
‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे, ये धम्मा एकलक्खणा केचि;
वुत्ता भवन्ति सब्बो, सो हारो लक्खणो नामा’’ति. (नेत्ति. ४८५);
कामुपादानमूलकत्ता सेसुपादानानं पहीने च कामुपादाने उपादानसेसाभावतो ‘‘विगतछन्दरागताय अनुपादानो’’ति वुत्तं, एतेन ‘‘अनुपादाविमुत्तो’’ति एतस्सत्थं सङ्खेपेन दस्सेति. इदं वुत्तं होति – विगतछन्दरागताय अनुपादानो, अनुपादानत्ता च अनुपादाविमुत्तोति. तमत्थं वित्थारेतुं, समत्थेतुं वा ‘‘यस्मि’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ यस्मिं उपादानेति सेसुपादानमूलभूते कामुपादाने. तस्साति कामुपादानस्स. अनुपादियित्वाति छन्दरागवसेन अनादियित्वा, एतेन ‘‘अनुपादाविमुत्तो’’ति पदस्स य-कारलोपेन समासभावं, ब्यासभावं वा दस्सेति.
३७. ‘‘इमे खो’’तिआदि यथापुट्ठस्स धम्मस्स विस्सज्जितभावेन निगमनवचनं, ‘‘पजानाती’’ति वुत्तपजाननमेव च इम-सद्देन निद्दिट्ठन्ति दस्सेतुं ‘‘ये ते’’तिआदिमाह. ये ते सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मे…पे… अपुच्छिं, येहि सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मेहि…पे… वदेय्युं, तञ्च…पे… पजानातीति एवं निद्दिट्ठा इमे सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मा गम्भीरा…पे… पण्डितवेदनीया चाति वेदितब्बाति योजना. ‘‘एव’’न्तिआदि पिण्डत्थदस्सनं. तत्थ किञ्चापि ‘‘अनुपादाविमुत्तो भिक्खवे, तथागतो’’ति इमिना अग्गमग्गफलुप्पत्तिं दस्सेति, ‘‘वेदनानं, समुदयञ्चा’’तिआदिना च चतुसच्चकम्मट्ठानं. तथापि यस्सा धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता इमं दिट्ठिगतं सकारणं सगतिकं पभेदतो विभजितुं समत्थो होति, तस्सा पदट्ठानेन चेव सद्धिं पुब्बभागपटिपदाय उप्पत्तिभूमिया च तदेव पाकटतरं कत्तुकामो धम्मराजा एवं दस्सेतीति वुत्तं ‘‘तदेव निय्यातित’’न्ति, निगमितं निट्ठापितन्ति अत्थो. अन्तराति पुच्छितविस्सज्जितधम्मदस्सनवचनानमन्तरा दिट्ठियो विभत्ता तस्स पजाननाकारदस्सनवसेनाति अत्थो.
पठमभाणवारवण्णनाय लीनत्थप्पकासना.