महासीलवण्णना

२१. अङ्गानि आरब्भ पवत्तत्ता अङ्गसहचरितं सत्थं ‘‘अङ्ग’’न्ति वुत्तं उत्तरपदलोपेन वा. निमित्तन्ति एत्थापि एसेव नयो, तेनाह ‘‘हत्थपादादीसू’’तिआदि. केचि पन ‘‘अङ्गन्ति अङ्गविकारं परेसं अङ्गविकारदस्सनेनापि लाभालाभादिविजानन’’न्ति वदन्ति. निमित्तसत्थन्ति निमित्तेन सञ्जाननप्पकारदीपकं सत्थं, तं वत्थुना विभावेतुं ‘‘पण्डुराजा’’तिआदिमाह. पण्डुराजाति च ‘‘दक्खिणारामाधिपति’’ इच्चेव वुत्तं. सीहळदीपे दक्खिणारामनामकस्स सङ्घारामस्स कारकोति वदन्ति. ‘‘दक्खिणमधुराधिपती’’ति च कत्थचि लिखितं, दक्खिणमधुरनगरस्स अधिपतीति अत्थो. मुत्तायोति मुत्तिका. मुट्ठियाति हत्थमुद्दाय. घरगोलिकायाति सरबुना. सो ‘‘मुत्ता’’ति सञ्ञानिमित्तेनाह, सङ्ख्यानिमित्तेन पन ‘‘तिस्सो’’ति.

‘‘महन्तान’’न्ति एतेन अप्पकं निमित्तमेव, महन्तं पन उप्पादोति निमित्तुप्पादानं विसेसं दस्सेति. उप्पतितन्ति उप्पतनं. सुभासुभफलं पकासेन्तो उप्पज्जति गच्छतीति उप्पादो, उप्पातोपि, सुभासुभसूचिका भूतविकति. सो हि धूमो विय अग्गिस्स कम्मफलस्स पकासनमत्तमेव करोति, न तु तमुप्पादेतीति. इदन्ति इदं नाम फलं. एवन्ति इमिना नाम आकारेन. आदिसन्तीति निद्दिसन्ति. पुब्बण्हसमयेति कालवसेन. इदं नामाति वत्थुवसेन वदति. यो वसभं, कुञ्जरं, पासादं, पब्बतं वा आरुळ्हमत्तानं सुपिने पस्सति, तस्स ‘‘इदं नाम फल’’न्तिआदिना हि वत्थुकित्तनं होति. सुपिनकन्ति सुपिनसत्थं. अङ्गसम्पत्तिविपत्तिदस्सनमत्तेन पुब्बे ‘‘अङ्ग’’न्ति वुत्तं, इध पन महानुभावतादिनिप्फादकलक्खणविसेसदस्सनेन ‘‘लक्खण’’न्ति अयमेतेसं विसेसो, तेनाह ‘‘इमिना लक्खणेना’’तिआदि. लक्खणन्ति हि अङ्गपच्चङ्गेसु दिस्समानाकारविसेसं सत्तिसिरिवच्छगदापासादादिकमधिप्पेतं तं तं फलं लक्खीयति अनेनाति कत्वा, सत्थं पन तप्पकासनतो लक्खणं. आहतेति पुराणे. अनाहतेति नवे. अहतेति पन पाठे वुत्तविपरियायेन अत्थो. इतो पट्ठायाति देवरक्खसमनुस्सादिभेदेन यथाफलं परिकप्पितेन विविधवत्थभागे इतो वा एत्तो वा सञ्छिन्ने इदं नाम भोगादिफलं होति. एवरूपेन दारुनाति पलाससिरिफलादिदारुना, तथा दब्बिया. यदि दब्बिहोमादीनिपि अग्गिहोमानेव, अथ कस्मा विसुं वुत्तानीति आह ‘‘एवरूपाया’’तिआदि. दब्बिहोमादीनि होमोपकरणादिविसेसेहि फलविसेसदस्सनवसेन वुत्तानि, अग्गिहोमं पन वुत्तावसेससाधनवसेन वुत्तन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘दब्बिहोमादीनी’’तिआदि.

कुण्डकोति तण्डुलखण्डं, तिलस्स इदन्ति तेलं, समासतद्धितपदानि पसिद्धेसु सामञ्ञभूतानीति विसेसकरणत्थं ‘‘तिलतेलादिक’’न्ति वुत्तं. पक्खिपनन्ति पक्खिपनत्थं. ‘‘पक्खिपनविज्ज’’न्तिपि पाठो, पक्खिपनहेतुभूतं विज्जन्ति अत्थो. दक्खिणक्खकजण्णुलोहितादीहीति दक्खिणक्खकलोहितदक्खिणजण्णुलोहितादीहि. ‘‘पुब्बे’’तिआदिना अङ्गअङ्गविज्जानं विसेसदस्सनेन पुनरुत्तभावमपनेति. अङ्गुलट्ठिं दिस्वाति अङ्गुलिभूतं, अङ्गुलिया वा जातं अट्ठिं पस्सित्वा, अङ्गुलिच्छविमत्तं अपस्सित्वा तदट्ठिविपस्सनवसेनेव ब्याकरोन्तीति वुत्तं होति. ‘‘अङ्गलट्ठिन्ति सरीर’’न्ति (दी. नि. टी. १.२१) पन आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं, एवं सति अङ्गपच्चङ्गानं विरुहनभावेन लट्ठिसदिसत्ता सरीरमेव अङ्गलट्ठीति विञ्ञायति. कुलपुत्तोति जातिकुलपुत्तो, आचारकुलपुत्तो च. दिस्वापीति एत्थ अपि-सद्दो अदिस्वापीति सम्पिण्डनत्थो. अब्भिनो सत्थं अब्भेय्यं. मासुरक्खेन कतो गन्थो मासुरक्खो. राजूहि परिभूत्तं सत्थं राजसत्थं. सब्बानिपेतानि खत्तविज्जापकरणानि. सिव-सद्दो सन्तिअत्थोति आह ‘‘सन्तिकरणविज्जा’’ति, उपसग्गूपसमनविज्जाति अत्थो. सिवा-सद्दमेव रस्सं कत्वा एवमहाति सन्धाय ‘‘सिङ्गालरुतविज्जा’’ति वदन्ति, सिङ्गालानं रुते सुभासुभसञ्जाननविज्जाति अत्थो. ‘‘भूतवेज्जमन्तोति भूतवसीकरणमन्तो. भूरिघरेति अन्तोपथवियं कतघरे, मत्तिकामयघरे वा. ‘‘भूरिविज्जा सस्सबुद्धिकरणविज्जा’’ति सारसमासे. सप्पाव्हायनविज्जाति सप्पागमनविज्जा. विसवन्तमेव वाति विसवमानमेव वा. भावनिद्देसस्स हि मान-सद्दस्स अन्तब्यप्पदेसो. याय करोन्ति, सा विसविज्जाति योजना. ‘‘विसतन्त्रमेव वा’’तिपि पाठो. एवं सति सरूपदस्सनं होति, विसविचारणगन्थोयेवाति अत्थो. तन्त्रन्ति हि गन्थस्स परसमञ्ञा. सपक्खकअपक्खकद्विपदचतुप्पदानन्ति पिङ्गलमक्खिकादिसपक्खकघरगोलिकादिअपक्खकदेवमनुस्सचङ्गोरादिद्विपद- कण्टससजम्बुकादिचतुप्पदानं. रुतं वस्सितं. गतं गमनं, एतेन ‘‘सकुणविज्जा’’ति इध मिगसद्दस्स लोपं, निदस्सनमत्तं वा दस्सेति. सकुणञाणन्ति सकुणवसेन सुभासुभफलस्स जाननं. ननु सकुणविज्जाय एव वायसविज्जापविट्ठाति आह ‘‘तं विसुञ्ञेव सत्थ’’न्ति. तंतंपकासकसत्थानुरूपवसेन हि इध तस्स तस्स वचनन्ति दट्ठब्बं.

परिपक्कगतभावो अत्तभावस्स, जीवितकालस्स च वसेन गहेतब्बोति दस्सेति ‘‘इदानी’’तिआदिना. आदिट्ठञानन्ति आदिसितब्बस्स ञाणं. सररक्खणन्ति सरतो अत्तानं, अत्ततो वा सरस्स रक्खणं. ‘‘सब्बसङ्गाहिक’’न्ति इमिना मिग-सद्दस्स सब्बसकुणचतुप्पदेसु पवत्तिं दस्सेति, एकसेसनिद्देसो वा एस चतुप्पदेस्वेव मिग-सद्दस्स निरुळ्हत्ता. सब्बेसम्पि सकुणचतुप्पदानं रुतजाननसत्थस्स मिगचक्कसमञ्ञा, यथा तं सुभासुभजाननप्पकारे सब्बतो भद्रं चक्कादिसमञ्ञाति आह ‘‘सब्ब…पे… वुत्त’’न्ति.

२२. ‘‘सामिनो’’तिआदि पसट्ठापसट्ठकारणवचनं. लक्खणन्ति तेसं लक्खणप्पकासकसत्थं. पारिसेसनयेन अवसेसं आवुधं. ‘‘यम्हि कुले’’तिआदिना इमस्मिं ठाने तथाजाननहेतु एव सेसं लक्खणन्ति दस्सेति. अयं विसेसोति ‘‘लक्खण’’न्ति हेट्ठा वुत्ता लक्खणतो विसेसो. तदत्थाविकरणत्थं ‘‘इदञ्चेत्थ वत्थू’’ति वुत्तं अग्गिं धममानन्ति अग्गिं मुखवातेन जालेन्तं. मक्खेसीति विनासेति. पिळन्धनकण्णिकायाति कण्णालङ्कारस्स. गेहकण्णिकायाति गेहकूटस्स, एतेन एकसेसनयं, सामञ्ञनिद्देसं वा उपेतं. कच्छपलक्खणन्ति कुम्मलक्खणं. सब्बचतुप्पदानन्ति मिग-सद्दस्स चतुप्पदवाचकत्तमाह.

२३. असुकदिवसेति दुतियाततियादितिथिवसेन वुत्तं. असुकनक्खत्तेनाति अस्सयुजभरणीकत्तिकारोहणीआदिनक्खत्तयोगवसेन. विप्पवुत्थानन्ति विप्पवसितानं सदेसतो निक्खन्तानं. उपसङ्कमनं उपयानं. अपयानं पटिक्कमनं. दुतियपदेपीति ‘‘बाहिरानं रञ्ञं…पे… भविस्सती’’ति वुत्ते दुतियवाक्येपि. ‘‘अब्भन्तरानं रञ्ञं जयो’’तिआदीहि द्वीहि वाक्येहि वुत्ता जयपराजया पाकटायेव.

२४. राहूति राहु नाम असुरिस्सरो असुरराजा. तथा हि महासमयसुत्ते असुरनिकाये वुत्तं –

‘‘सतञ्च बलिपुत्तानं, सब्बे वेरोचनामका;

सन्नय्हित्वा बलिसेनं, राहुभद्दमुपागमु’’न्ति. (दी. नि. २.३३९);

तस्स चन्दिमसूरियानं गहणं संयुत्तनिकाये चन्दिमसुत्तसूरियसुत्तेहि दीपेतब्बं. इति-सद्दो चेत्थ आदिअत्थो ‘‘चन्दग्गाहादयो’’ति वुत्तत्ता, तेन सूरियग्गाहनक्खत्तग्गाहा सङ्गय्हन्ति. तस्मा चन्दिमसूरियानमिव नक्खत्तानम्पि राहुना गहणं वेदितब्बं. ततो एव हि ‘‘अपि चा’’तिआदिना नक्खत्तगाहे दुतियनयो वुत्तो. अङ्गारकादिगाहसमायोगोपीति अग्गहितग्गहणेन अङ्गारकससिपुत्तसूरगरुसुक्करविसुतकेतुसङ्खातानं गाहानं समायोगो अपि नक्खत्तगाहोयेव सह पयोगेन गहणतो. सहपयोगोपि हि वेदसमयेन गहणन्ति वुच्चति. उक्कानं पतनन्ति उक्कोभासानं पतनं. वातसङ्घातेसु हि वेगेन अञ्ञमञ्ञं सङ्घट्टेन्तेसु दीपिकोभासो विय ओभासो उप्पज्जित्वा आकासतो पतति, तत्रायं उक्कापातवोहारो. जोतिसत्थेपि वुत्तं –

‘‘महासिखा च सुक्खग्गा-रत्तानिलसिखोज्जला;

पोरिसी च पमाणेन, उक्का नानाविधा मता’’ति.

दिसाकालुसियन्ति दिसासु खोभनं, तं सरूपतो दस्सेति ‘‘अग्गिसिखधूमसिखादीहि आकुलभावो विया’’ति इमिना, अग्गिसिखधूमसिखादीनं बहुधा पातुभावो एव दिसादाहो नामाति वुत्तं होति. तदेव ‘‘धूमकेतू’’ति लोकिया वदन्ति. वुत्तञ्च जोतिसत्थे –

‘‘केतु विय सिखावती, जोति उप्पातरूपिनी’’ति.

सुक्खवलाहकगज्जनन्ति वुट्ठिमन्तरेन वायुवेगचलितस्स वलाहकस्स नदनं. यं लोकिया ‘‘निघातो’’ति वदन्ति. वुत्तञ्च जोतिसत्थे –

‘‘यदान्तलिक्खे बलवा, मारुतो मारुताहतो;

पतत्यधो स नीघातो, जायते वायुसम्भवो’’ति.

उदयनन्ति लग्गनमायूहनं.

‘‘यदोदेति तदा लगनं, रासीनमन्वयं कमा’’ति –

हि वुत्तं. अत्थङ्गमनम्पि ततो सत्तमरासिप्पमाणवसेन वेदितब्बं. अब्भा धूमो रजो राहूति इमेहि चतूहि कारणेहि अविसुद्धता. तब्बिनिमुत्तता वोदानं. वुत्तञ्च ‘‘चत्तारोमे भिक्खवे, चन्दिमसूरियानं उपक्किलेसा, येहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठा चन्दिमसूरिया न तपन्ति न भासन्ति न विरोचन्ति. कतमे चत्तारो? अब्भा भिक्खवे, चन्दिमसूरियानं उपक्किलेसा, येन…पे… धूमो…पे… रजो…पे… राहु भिक्खवे…पे… इमे खो…पे… न विरोचन्ती’’ति (अ. नि. ४.५०).

२५. देवस्साति मेघस्स. धारानुप्पवेच्छनं वस्सनं. अवग्गाहोति धाराय अवग्गहणं दुग्गहणं, तेनाह ‘‘वस्सविबन्धो’’ति. हत्थमुद्दाति हत्थेन अधिप्पेतविञ्ञापनं, तं पन अङ्गुलिसङ्कोचनेन गणनायेवाति आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.२१) वुत्तं. आचरियसारिपुत्तत्थेरेन पन ‘‘हत्थमुद्दा नाम अङ्गुलिपब्बेसु सञ्ञं ठपेत्वा गणना’’ति दस्सिता. गणना वुच्चति अच्छिद्दकगणना परिसेसञायेन, सा पन पादसिकमिलक्खकादयो विय ‘‘एकं द्वे’’तिआदिना नवन्तविधिना निरन्तरगणनाति वेदितब्बा. समूहनं सङ्कलनं विसुं उप्पादनं अपनयनं पटुप्पादनं [सटुप्पादनं (अट्ठकथायं)] ‘‘सदुप्पादन’’न्तिपि पठन्ति, सम्मा उप्पादनन्ति अत्थो. आदि-सद्देन वोकलनभागहारादिके सङ्गण्हाति. तत्थ वोकलनं विसुं समूहकरणं, वोमिस्सनन्ति अत्थो. भागकरणं भागो. भुञ्जनं विभजनं हारो. साति यथावुत्ता पिण्डगणना दिस्वाति एत्थ दिट्ठमत्तेन गणेत्वाति अत्थो गहेतब्बो.

पटिभानकवीति एत्थ अङ्गुत्तरागमे (अ. नि. ४.२३१) वुत्तानन्ति सेसो, कवीनं कब्यकरणन्ति सम्बन्धो, एतेन कवीहि कतं, कवीनं वा इदं कावेय्यन्ति अत्थं दस्सेति. ‘‘अत्तनो चिन्तावसेना’’तिआदि तेसं सभावदस्सनं. तथा हि वत्थुं, अनुसन्धिञ्च सयमेव चिरेन चिन्तेत्वा करणवसेन चिन्ताकवि वेदितब्बो. किञ्चि सुत्वा सुतेन असुतं अनुसन्धेत्वा करणवसेन सुतकवि, किञ्चि अत्थं उपधारेत्वा तस्स सङ्खिपनवित्थारणादिवसेन अत्थकवि, यं किञ्चि परेन कतं कब्बं वा नाटकं वा दिस्वा तंसदिसमेव अञ्ञं अत्तनो ठानुप्पत्तिकपटिभानेन करणवसेन पटिभानकवीति. न्ति तमत्थं. तप्पटिभागन्ति तेन दिट्ठेन सदिसं. ‘‘कत्तब्ब’’न्ति एत्थ विसेसनं, ‘‘करिस्सामी’’ति एत्थ वा भावनपुंसकं. ठानुप्पत्तिकपटिभानवसेनाति कारणानुरूपं पवत्तनकञाणवसेन. जीविकत्थायाति पकरणाधिगतवसेनेव वुत्तं. कवीनं इदन्ति कब्यं, यं ‘‘गीत’’न्ति वुच्चति.

२६. परिग्गहभावेन दारिकाय गण्हनं आवाहनं. तथा दानं विवाहनं. इध पन तथाकरणस्स उत्तरपदलोपेन निद्देसो, हेतुगब्भवसेन वा, तेनाह ‘‘इमस्स दारकस्सा’’तिआदि. इतीति एवंहोन्तेसु, एवंभावतो वा. उट्ठानन्ति खेत्तादितो उप्पन्नमायं. इणन्ति धनवड्ढनत्थं परस्स दिन्नं परियुदञ्चनं. पुब्बे परिच्छिन्नकाले असम्पत्तेपि उद्धरितमिणं उट्ठानं, यथापरिच्छिन्नकाले पन सम्पत्ते इणन्ति केचि, तदयुत्तमेव इणगहणेनेव सिज्झनतो. परेसं दिन्नं इणं वा धनन्ति सम्बन्धो. थावरन्ति चिरट्ठितिकं. देसन्तरे दिगुणतिगुणादिगहणवसेन भण्डप्पयोजनं पयोगो. तत्थ वा अञ्ञत्थ वा यथाकालपरिच्छेदं वड्ढिगहणवसेन पयोजनं उद्धारो. ‘‘भण्डमूलरहितानं वाणिजं कत्वा एत्तकेन उदयेन सह मूलं देथा’ति धनदानं पयोगो, तावकालिकदानं उद्धारो’’तिपि वदन्ति. अज्ज पयोजितं दिगुणं चतुगुणं होतीति यदि अज्ज पयोजितं भण्डं, एवं अपरज्ज दिगुणं, अज्ज चतुगुणं होतीति अत्थो. सुभस्स, सुभेन वा गमनं पवत्तनं सुभगो, तस्स करणं सुभगकरणं, तं पन पियमनापस्स, सस्सिरीकस्स वा करणमेवाति आह ‘‘पियमनापकरण’’न्तिआदि. सस्सिरीककरणन्ति सरीरसोभग्गकरणं. विलीनस्साति पतिट्ठहित्वापि परिपक्कमपापुणित्वा विलोपस्स. तथा परिपक्कभावेन अट्ठितस्स. परियायवचनमेतं पदचतुक्कं. भेसज्जदानन्ति गब्भसण्ठापनभेसज्जस्स दानं. तीहि कारणेहीति एत्थ वातेन, पाणकेहि वा गब्भे विनस्सन्ते न पुरिमकम्मुना ओकासो कतो, तप्पच्चया एव कम्मं विपच्चति, सयमेव पन कम्मुना ओकासे कते न एकन्तेन वाता, पाणका वा अपेक्खितब्बाति कम्मस्स विसुं कारणभावो वुत्तोति दट्ठब्बं. विनयट्ठकथायं (वि. अट्ठ. २.१८५) पन वातेन पाणकेहि वा गब्भो विनस्सन्तो कम्मं विना न विनस्सतीति अधिप्पायेन तमञ्ञात्र द्वीहि कारणेहीति वुत्तं. निब्बापनीयन्ति उपसमकरं. पटिकम्मन्ति यथा ते न खादन्ति, तथा पटिकरणं.

बन्धकरणन्ति यथा जिं चालेतुं न सक्कोति, एवं अनालोळितकरणं. परिवत्तनत्थन्ति आवुधादिना सह उक्खित्तहत्थानं अञ्ञत्थ परिवत्तनत्थं, अत्तना गोपितट्ठाने अखिपेत्वा परत्थ खिपनत्थन्ति वुत्तं होति. खिपतीति च अञ्ञत्थ खिपतीति अत्थो. विनिच्छयट्ठानेति अड्डविनिच्छयट्ठाने. इच्छितत्थस्स देवताय कण्णे कथनवसेन जप्पनं कण्णजप्पनन्ति च वदन्ति. देवतं ओतारेत्वाति एत्थ मन्तजप्पनेन देवताय ओतारणं. जीविकत्थायाति यथा पारिचरियं कत्वा जीवितवुत्ति होति, तथा जीवितवुत्तिकरणत्थाय. आदिच्चपारिचरियाति करमालाहि पूजं कत्वा सकलदिवसं आदिच्चाभिमुखावट्ठानेन आदिच्चस्स परिचरणं. ‘‘तथेवा’’ति इमिना ‘‘जीविकत्थाया’’ति पदमाकड्ढति. सिरिव्हायनन्ति ई-कारतो अ-कारलोपेन सन्धिनिद्देसो, तेनाह ‘‘सिरिया अव्हायन’’न्ति. ‘‘सिरेना’’ति पन ठानवसेन अव्हायनाकारं दस्सेति. ये तु अ-कारतो अ-कारस्स लोपं कत्वा ‘‘सिरव्हायन’’न्ति पठन्ति, तेसं पाठे अयमत्थो ‘‘मन्तं जप्पेत्वा सिरसा इच्छितस्स अत्थस्स अव्हायन’’न्ति.

२७. देवट्ठानन्ति देवायतनं. उपहारन्ति पूजं. समिद्धिकालेति आयाचितस्स अत्थस्स सिद्धकाले. सन्तिपटिस्सवकम्मन्ति देवतायाचनाय या सन्ति पटिकत्तब्बा, तस्सा पटिस्सवकरणं. सन्तीति चेत्थ मन्तजप्पनेन पूजाकरणं, ताय सन्तिया आयाचनप्पयोगोति अत्थो. तस्मिन्ति यं ‘‘सचे मे इदं नाम समिज्झिस्सती’’ति वुत्तं, तस्मिं पटिस्सवफलभूते यथाभिपत्थितकम्मस्मिं. तस्साति यो ‘‘पणिधी’’ति च वुत्तो, तस्स पटिस्सवस्स. यथापटिस्सवञ्हि उपहारे कते पणिधिआयाचना कता निय्यातिता होतीति. गहितमन्तस्साति उग्गहितमन्तस्स. पयोगकरणन्ति उपचारकम्मकरणं. इतीति कारणत्थे निपातो, तेन वस्सवोस्स-सद्दानं पुरिसपण्डकेसु पवत्तिं कारणभावेन दस्सेति, पण्डकतो विसेसेन असति भवतीति वस्सो. पुरिसलिङ्गतो विरहेन अवअसति हीळितो हुत्वा भवतीति वोस्सो. विसेसो रागस्सवो यस्साति वस्सो. विगतो रागस्सवो यस्साति वोस्सोति निरुत्तिनयेन पदसिद्धीतिपि वदन्ति. वस्सकरणं तदनुरूपभेसज्जेन. वोस्सकरणं पन उद्धतबीजतादिनापि, तेनेव जातकट्ठकथायं ‘‘वोस्सवराति उद्धतबीजा ओरोधपालका’’ति वुत्तं. अच्छन्दिकभावमत्तन्ति इत्थिया अकामभावमत्तं. लिङ्गन्ति पुरिसनिमित्तं.

वत्थुबलिकम्मकरणन्ति घरवत्थुस्मिं बलिकम्मस्स करणं, तं पन उपद्दवपटिबाहनत्थं, वड्ढनत्थञ्च करोन्ति, मन्तजप्पनेन अत्तनो, अञ्ञेसञ्च मुखसुद्धिकरणं.तेसन्ति अञ्ञेसं. योगन्ति भेसज्जपयोगं. वमनन्ति पच्छिन्दनं. उद्धंविरेचनन्ति वमनभेदमेव ‘‘उद्धं दोसानं नीहरण’’न्ति वुत्तत्ता. विरेचनन्ति पकतिविरेचनमेव. अधोविरेचनन्ति सुद्धवत्थिकसाववत्थिआदिवत्थिकिरिया ‘‘अधो दोसानं नीहरण’’न्ति वुत्तत्ता. अथो वमनं उग्गिरणमेव, उद्धंविरेचनं दोसनीहरणं. तथा विरेचनं विरेकोव, अधोविरेचनं दोसनीहरणन्ति अयमेतेसं विसेसो पाकटो होति. दोसानन्ति च पित्तादिदोसानन्ति अत्थो. सेम्हनीहरणादि सिरोविरेचनं.कण्णबन्धनत्थन्ति छिन्नकण्णानं सङ्घटनत्थं. वणहरणत्थन्ति अरुपनयनत्थं. अक्खितप्पनतेलन्ति अक्खीसु उसुमस्स नीहरणतेलं. येन अक्खिम्हि अञ्जिते उण्हं उसुमं निक्खमति. यं नासिकाय गण्हीयति, तं नत्थु.पटलानीति अक्खिपटलानि. नीहरणसमत्थन्ति अपनयनसमत्थं. खारञ्जनन्ति खारकमञ्जनं. सीतमेव सच्चं निरुत्तिनयेन, तस्स कारणं अञ्जनं सच्चञ्जनन्ति आह ‘‘सीतलभेसज्जञ्जन’’न्ति. सलाकवेज्जकम्मन्ति अक्खिरोगवेज्जकम्मं. सलाकसदिसत्ता सलाकसङ्खातस्स अक्खिरोगस्स वेज्जकम्मन्ति हि सालाकियं. इदं पन वुत्तावसेसस्स अक्खिरोगपटिकम्मस्स सङ्गहणत्थं वुत्तं ‘‘तप्पनादयोपि हि सालाकियानेवा’’ति. पटिविद्धस्स सलाकस्स निक्खमनत्थं वेज्जकम्मं सलाकवेज्जकम्मन्ति केचि, तं पन सल्लकत्तियपदेनेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं.

सल्लस्स पटिविद्धस्स कत्तनं उब्बाहनं सल्लकत्तं, तदत्थाय वेज्जकम्मं सल्लकत्तवेज्जकम्मं. कुमारं भरतीति कुमारभतो, तस्स भावो कोमारभच्चं, कुमारो एव वा कोमारो, भतनं भच्चं, तस्स भच्चं तथा, तदभिनिप्फादकं वेज्जकम्मन्ति अत्थो. मूलानि पधानानि रोगूपसमने समत्थानि भेसज्जानि मूलभेसज्जानि, मूलानं वा ब्याधीनं भेसज्जानि तथा. मूलानुबन्धवसेन हि दुविधो ब्याधि. तत्र मूलब्याधिम्हि तिकिच्छिते येभुय्येन इतरं वूपसमति, तेनाह ‘‘कायतिकिच्छतंदस्सेती’’तिआदि. तत्थ कायतिकिच्छतन्ति मूलभावतो सरीरभूतेहि भेसज्जेहि, सरीरभूतानं वा रोगानं तिकिच्छकभावं. खारादीनीति खारोदकादीनि. तदनुरूपे वणेति वूपसमितस्स मूलब्याधिनो अनुच्छविके अरुम्हि. तेसन्ति मूलभेसज्जानं. अपनयनं अपहरणं, तेहि अतिकिच्छनन्ति वुत्तं होति. इदञ्च कोमारभच्चसल्लकत्तसालाकियादिविसेसभूतानं तन्तीनं पुब्बे वुत्तत्ता पारिसेसवसेन वुत्तं, तस्मा तदवसेसाय तन्तिया इध सङ्गहो दट्ठब्बो, सब्बानि चेतानि आजीवहेतुकानियेव इधाधिप्पेतानि ‘‘मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेन्ती’’ति (दी. नि. १.२१) वुत्तत्ता. यं पन तत्थ तत्थ पाळियं ‘‘इति वा’’ति वुत्तं. तत्थ इती-ति पकारत्थे निपातो, वा-ति विकप्पनत्थे. इदं वुत्तं होति – इमिना पकारेन, इतो अञ्ञेन वाति. तेन यानि इतो बाहिरकपब्बजिता सिप्पायतनविज्जाट्ठानादीनि जीविकोपायभूतानि आजीविकपकता उपजीवन्ति, तेसं परिग्गहो कतोति वेदितब्बं.

महासीलवण्णना निट्ठिता.