पञ्ञत्तिहारवण्णना
आघातो वत्थुवसेन दसविधेन, एकूनवीसतिविधेन वा पञ्ञत्तो. अपच्चयो उपविचारवसेन छधा पञ्ञत्तो. आनन्दो पीतिआदिवसेन वेवचनेन नवधा पञ्ञत्तो. पीति सामञ्ञतो पन खुद्दिकादिवसेन पञ्चधा पञ्ञत्तो. सोमनस्सं उपविचारवसेन छधा, सीलं वारित्तचारित्तादिवसेन अनेकधा, गम्भीरतादिविसेसयुत्तं ञाणं चित्तुप्पादवसेन चतुधा, द्वादसधा वा, विसयभेदतो अनेकधा च, दिट्ठिसस्सतादिवसेन द्वासट्ठिया भेदेहि, तदन्तोगधविभागेन अनेकधा च, वेदना छधा, अट्ठसतधा, अनेकधा च, तस्सा समुदयो पञ्चधा, तथा अत्थङ्गमोपि, अस्सादो दुविधेन, आदीनवो तिविधेन, निस्सरणं एकधा, चतुधा च, अनुपादाविमुत्ति दुविधेन, ‘‘अजानतं अपस्सत’’न्ति वुत्ता अविज्जा विसयभेदेन चतुधा, अट्ठधा च, ‘‘तण्हागतान’’न्तिआदिना वुत्ता तण्हा छधा, अट्ठसतधा, अनेकधा च, फस्सो निस्सयवसेन छधा, उपादानं चतुधा, भवो द्विधा, अनेकधा च, जाति वेवचनवसेन छधा, तथा जरा सत्तधा, मरणं अट्ठधा, नवधा च, सोको पञ्चधा, परिदेवो छधा, दुक्खं चतुधा, तथा दोमनस्सं, उपायासो चतुधा पञ्ञत्तोति अयं पभेदपञ्ञत्ति, समूहपञ्ञत्ति च.
‘‘समुदयो होती’’ति पभवपञ्ञत्ति, ‘‘यथाभूतं पजानाती’’ति दुक्खस्स परिञ्ञापञ्ञत्ति, समुदयस्स पहानपञ्ञत्ति, निरोधस्स सच्छिकिरियापञ्ञत्ति, मग्गस्स भावनापञ्ञत्ति. ‘‘अन्तोजालीकता’’तिआदिसब्बदिट्ठीनं सङ्गहपञ्ञत्ति. ‘‘उच्छिन्नभवनेत्तिको’’तिआदि दुविधेन परिनिब्बानपञ्ञत्तीति एवं आघातादीनं पभवपञ्ञत्तिपरिञ्ञापञ्ञत्तिआदिवसेन. तथा ‘‘आघातो’’ति ब्यापादस्स वेवचनपञ्ञत्ति. ‘‘अप्पच्चयो’’ति दोमनस्सस्सवेवचनपञ्ञत्तीतिआदिवसेन च पञ्ञत्तिभेदो विभज्जितब्बोति अयं एकेकस्स धम्मस्स अनेकाहि पञ्ञत्तीहि पञ्ञपेतब्बाकारविभावनलक्खणो पञ्ञत्तिहारो नाम, तेन वुत्तं ‘‘एकं भगवा धम्मं, पण्णत्तीहि विविधाहि देसेती’’तिआदि (नेत्ति. ४.११).