मज्झिमसीलवण्णना

११. ‘‘यथा वा पनेके भोन्तो’’तिआदिदेसनाय सम्बन्धमाह ‘‘इदानी’’तिआदिना. तत्थायमट्ठकथामुत्तको नयो – यथाति ओपम्मत्थे निपातो. वाति विकप्पनत्थे, तेन इममत्थं विकप्पेति ‘‘उस्साहं कत्वा मम वण्णं वदमानोपि पुथुज्जनो पाणातिपातं पहाय पाणातिपाता पटिविरतो’’तिआदिना परानुद्देसिकनयेन वा सब्बथापि आचारसीलमत्तमेव वदेय्य, न तदुत्तरिं. ‘‘यथापनेके भोन्तो समणब्राह्मणभावं पटिजानमाना, परेहि च तथा सम्भावियमाना तदनुरूपपटिपत्तिं अजाननतो, असमत्थनतो च न अभिसम्भुणन्ति, न एवमयं. अयं पन समणो गोतमो सब्बथापि समणसारुप्पपटिपत्तिं पूरेसियेवा’’ति एवं अञ्ञुद्देसिकनयेन वा सब्बथापि आचारसीलमत्तमेव वदेय्य, न तदुत्तरिन्ति. पनाति वचनालङ्कारे विकप्पनत्थेनेव उपन्यासादिअत्थस्स सिज्झनतो. एकेति अञ्ञे. ‘‘एकच्चे’’तिपि वदन्ति. भोन्तोति साधूनं पियसमुदाहारो. साधवो हि परे ‘‘भोन्तो’’ति वा ‘‘देवानं पिया’’ति वा ‘‘आयस्मन्तो’’ति वा समालपन्ति. समणब्राह्मणाति यं किञ्चि पब्बज्जं उपगतताय समणा. जातिमत्तेन च ब्राह्मणाति.

सद्धा नाम इध चतुब्बिधेसु ठानेसूति आह ‘‘कम्मञ्चा’’तिआदि. कम्मकम्मफलसम्बन्धेनेव इधलोकपरलोकसद्दहनं दट्ठब्बं ‘‘एत्थ कम्मं विपच्चति, कम्मफलञ्च अनुभवितब्ब’’न्ति. तदत्थं ब्यतिरेकतो ञापेति ‘‘अयं मे’’तिआदिना. पटिकरिस्सतीति पच्चुपकारं करिस्सति. तदेव समत्थेतुं ‘‘एवंदिन्नानि ही’’तिआदिमाह. देसनासीसमत्तं पधानं कत्वा निदस्सनतो. तेन चतुब्बिधम्पि पच्चयं निदस्सेतीति वुत्तं ‘‘अत्थतो पना’’तिआदि.

‘‘सेय्यथिद’’न्ति अयं सद्दो ‘‘सो कतमो’’ति अत्थे एको निपातो, निपातसमुदायो वा, तेन च बीजगामभूतगामसमारम्भपदे सद्दक्कमेन अप्पधानभूतोपि बीजगामभूतगामो विभज्जितब्बट्ठाने पधानभूतो विय पटिनिद्दिसीयति. अञ्ञो हि सद्दक्कमो अञ्ञो अत्थक्कमोति आह ‘‘कतमो सो बीजगामभूतगामो’’ति. तस्मिञ्हि विभत्ते तब्बिसयसमारम्भोपि विभत्तोव होति. इममत्थञ्हि दस्सेतुं ‘‘यस्स समारम्भं अनुयुत्ता विहरन्ती’’ति वुत्तं. तेनेव च पाळियं ‘‘मूलबीज’’न्तिआदिना सो निद्दिट्ठोति. मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलं बीजं एतस्सातिपि मूलबीजन्ति इध द्विधा अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. अतो न चोदेतब्बमेतं ‘‘कस्मा पनेत्थ बीजगामभूतगामं पुच्छित्वा बीजगामो एव विभत्तो’’ति. तत्थ हि पठमेन अत्थेन बीजगामो निद्दिट्ठो, दुतियेन भूतगामो, दुविधोपेस सामञ्ञनिद्देसेन वा मूलबीजञ्च मूलबीजञ्च मूलबीजन्ति एकसेसनयेन वा निद्दिट्ठोति वेदितब्बो, तेनेव वक्खति ‘‘सब्बञ्हेत’’न्तिआदिं. अतीव विसति भेसज्जपयोगेसूति अतिविसं, अतिविसा वा, या ‘‘महोसध’’न्तिपि वुच्चति कच्छकोति काळकच्छको, यं ‘‘पिलक्खो’’तिपि वदन्ति. कपित्थनोति अम्बिलङ्कुरफलो सेतरुक्खो. सो हि कम्पति चलतीति कपिथनो थनपच्चयेन, कपीति वा मक्कटो, तस्स थनसदिसं फलं यस्साति कपित्थनो. ‘‘कपित्थनोति पिप्पलिरुक्खो’’ति (विसुद्धि. टी. १.१०८) हि विसुद्धिमग्गटीकायं वुत्तं. फळुबीजं नाम पब्बबीजं. अज्जकन्ति सेतपण्णासं. फणिज्जकन्ति समीरणं. हिरिवेरन्ति वारं. पच्चयन्तरसमवाये सदिसफलुप्पत्तिया विसेसकारणभावतो विरुहनसमत्थे सारफले निरुळ्हो बीजसद्दोति दस्सेति ‘‘विरुहनसमत्थमेवा’’ति इमिना. इतरञ्हि अबीजसङ्ख्यं गतं, तञ्च खो रुक्खतो वियोजितमेव. अवियोजितं पन तथा वा होतु, अञ्ञथा वा ‘‘भूतगामो’’त्वेव वुच्चति यथावुत्तेन दुतियट्ठेन. विनया (पाचि. ९१) नुरूपतो तेसं विसेसं दस्सेति ‘‘तत्था’’तिआदिना. यमेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव.

१२. सन्निधानं सन्निधि, ताय करीयतेति सन्निधिकारो, अन्नपानादि. एवं कार-सद्दस्स कम्मत्थतं सन्धाय ‘‘सन्निधिकारपरिभोग’’न्ति वुत्तं. अयमपरो नयो – यथा ‘‘आचयं गामिनो’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन ‘‘आचयगामिनो’’ति (ध. स. १०) निद्देसो कतो, एवमिधापि ‘‘सन्निधिकारं परिभोग’’न्ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन ‘‘सन्निधिकारपरिभोग’’न्ति वुत्तं, सन्निधिं कत्वा परिभोगन्ति अत्थो. विनयवसेनाति विनयागताचारवसेन. विनयागताचारो हि उत्तरलोपेन ‘‘विनयो’’ति वुत्तो, कायवाचानं वा विनयनं विनयो. सुत्तन्तनयपटिपत्तिया विसुं गहितत्ता विनयाचारोयेव इध लब्भति. सम्मा किलेसे लिखतीति सल्लेखोति च विनयाचारस्स विसुं गहितत्ता सुत्तन्तनयपटिपत्ति एव. पटिग्गहितन्ति कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गहितं. अपरज्जूति अपरस्मिं दिवसे. दत्वाति परिवत्तनवसेन दत्वा. ठपापेत्वाति च अत्तनो सन्तककरणेन ठपापेत्वा. तेसम्पि सन्तकं विस्सासग्गाहादिवसेन परिभुञ्जितुं वट्टति. सुत्तन्तनयवसेन सल्लेखो एव न होति.

यानि च तेसं अनुलोमानीति एत्थ सानुलोमधञ्ञरसं, मधुकपुप्फरसं, पक्कडाकरसञ्च ठपेत्वा अवसेसा सब्बेपि फलपुप्फपत्तरसा अनुलोमपानानीति दट्ठब्बं, यथापरिच्छेदकालं अनधिट्ठितं अविकप्पितन्ति अत्थो.

सन्निधीयतेति सन्निधि, वत्थमेव. परियायति कप्पीयतीति परियायो, कप्पियवाचानुसारेन पटिपत्ति, तस्स कथाति परियायकथा. तब्बिपरीतो निप्परियायो, कप्पियम्पि अनुपग्गम्म सन्तुट्ठिवसेन पटिपत्ति, परियाय-सद्दो वा कारणे, तस्मा कप्पियकारणवसेन वुत्ता कथा परियायकथा. तदपि अवत्वा सन्तुट्ठिवसेन वुत्ता निप्परियायो.‘‘सचे’’तिआदि अञ्ञस्स दानाकारदस्सनं. पाळिया उद्दिसनं उद्देसो. अत्थस्स पुच्छा परिपुच्छनं. ‘‘अदातुं न वट्टती’’ति इमिना अदाने सल्लेखकोपनं दस्सेति. अप्पहोन्तेति कातुं अप्पहोनके सति. पच्चासायाति चीवरपटिलाभासाय. अनुञ्ञातकालेति अनत्थते कथिने एको पच्छिमकत्तिकमासो, अत्थते कथिने पच्छिमकत्तिकमासेन सह हेमन्तिका चत्तारो मासा, पिट्ठिसमये यो कोचि एको मासोति एवं ततियकथिनसिक्खापदादीसु अनुञ्ञातसमये. सुत्तन्ति चीवरसिब्बनसुत्तं. विनयकम्मं कत्वाति मूलचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहित्वा पच्चासाचीवरमेव मूलचीवरं कत्वा ठपेतब्बं, तं पुन मासपरिहारं लभति, एतेन उपायेन याव इच्छति, ताव अञ्ञमञ्ञं मूलचीवरं कत्वा ठपेतुं लब्भतीति वुत्तनयेन, विकप्पनावसेन वा विनयकम्मं कत्वा. कस्मा न वट्टतीति आह ‘‘सन्निधि च होति सल्लेखञ्च कोपेती’’ति.

उपरि मण्डपसदिसं पदरच्छन्नं, सब्बपलिगुण्ठिमं वा छादेत्वा कतं वय्हं. उभोसु पस्सेसु सुवण्णरजतादिमया गोपानसियो दत्वा गरुळपक्खकनयेन कता सन्दमानिता. फलकादिना कतं पीठकयानं सिविका. अन्तोलिकासङ्खाता पटपोटलिका पाटङ्की. ‘‘एकभिक्खुस्स ही’’तिआदि तदत्थस्स समत्थनं. अरञ्ञत्थायाति अरञ्ञगमनत्थाय. धोतपादकत्थायाति धोवितपादानमनुरक्खणत्थाय. संहनितब्बा बन्धितब्बाति सङ्घाटा, उपाहनायेव सङ्घाटा तथा, युगळभूता उपाहनाति अत्थो. अञ्ञस्स दातब्बाति एत्थ वुत्तनयेन दानं वेदितब्बं.

मञ्चोति निदस्सनमत्तं. सब्बेपि हि पीठभिसादयो निसीदनसयनयोग्गा गहेतब्बा तेसुपि तथापटिपज्जितब्बतो.

आबाधपच्चया एव अत्तना परिभुञ्जितब्बा गन्धा वट्टन्तीति दस्सेति ‘‘कण्डुकच्छुछविदोसादिआबाधे सती’’ति इमिना. ‘‘लक्खणे हि सति हेतुत्थोपि कत्थचि सम्भवती’’ति हेट्ठा वुत्तोयेव. तत्थ कण्डूति खज्जु. कच्छूति वितच्छिका. छविदोसोति किलासादि. आहरापेत्वाति ञातिपवारिततो भिक्खाचारवत्तेन वा न येन केनचि वा आकारेन हरापेत्वा. भेसज्जपच्चयेहि गिलानस्स विञ्ञत्तिपि वट्टति. ‘‘अनुजानामि भिक्खवे, गन्धं गहेत्वा कवाटे पञ्चङ्गुलिकं दातुं, पुप्फं गहेत्वा विहारे एकमन्तं निक्खिपितु’’न्ति (चूळव. २६४) वचनतो ‘‘द्वारे’’तिआदि वुत्तं. घरधूपनं विहारवासना, चेतियघरवासना वा. आदि-सद्देन चेतियपटिमापूजादीनि सङ्गण्हाति.

किलेसेहि आमसितब्बतो आमिसं, यं किञ्चि उपभोगारहं वत्थु, तस्मा यथावुत्तानम्पि पसङ्गं निवारेतुं ‘‘वुत्तावसेसं दट्ठब्ब’’न्ति आह, पारिसेसनयतो गहितत्ता वुत्तावसेसं दट्ठब्बन्ति अधिप्पायो. किं पनेतन्ति वुत्तं ‘‘सेय्यथिद’’न्तिआदि. तथारूपे कालेति गामं पविसितुं दुक्करादिकाले. वल्लूरोति सुक्खमंसं. भाजन-सद्दो सप्पितेलगुळसद्देहि योजेतब्बो तदविनाभावित्ता. कालस्सेवाति पगेव. उदककद्दमेति उदके च कद्दमे च. निमित्ते चेतं भुम्मं, भावलक्खणे वा. अच्छथाति निसीदथ. भुञ्जन्तस्सेवाति भुञ्जतो एव भिक्खुनो, सम्पदानवचनं, अनादरत्थे वा सामिवचनं. किरियन्तरावच्छेदनयोगेन हेत्थ अनादरता. गीवायामकन्ति भावनपुंसकवचनं, गीवं आयमेत्वा आयतं कत्वाति अत्थो, यथा वा भुत्ते अतिभुत्तताय गीवा आयमितब्बा होति, तथातिपि वट्टति. चतुमासम्पीति वस्सानस्स चत्तारो मासेपि. कुटुम्बं वुच्चति धनं, तदस्सत्थीति कुटुम्बिको, मुण्डो च सो कुटुम्बिको चाति मुण्डकुटुम्बिको, तस्स जीविकं तथा, तं कत्वा जीवतीति अत्थो. नयदस्सनमत्तञ्चेतं आमिसपदेन दस्सितानं सन्निधिवत्थूनन्ति दट्ठब्बं.

तब्बिरहितं समणपटिपत्तिं दस्सेन्तो ‘‘भिक्खुनो पना’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘गुळपिण्डो तालपक्कप्पमाण’’न्ति सारत्थदीपनियं वुत्तं. चतुभागमत्तन्ति कुटुम्बमत्तन्ति वुत्तं. ‘‘एका तण्डुलनाळी’’ति वुत्तत्ता पन तस्सा चतुभागो एकपत्थोति वदन्ति. वुत्तञ्च –

‘‘कुडुवो पसतो एको, पत्थो ते चतुरो सियुं;

आळ्हको चतुरो पत्था, दोणं वा चतुराळ्हक’’न्ति.

कस्माति वुत्तं ‘‘ते ही’’तिआदि. आहरापेत्वापि ठपेतुं वट्टति, पगेव यथालद्धं. ‘‘अफासुककाले’’तिआदिना सुद्धचित्तेन ठपितस्स परिभोगो सल्लेखं न कोपेतीति दस्सेति. सम्मुतिकुटिकादयो चतस्सो, अवासागारभूतेन वा उपोसथागारादिना सह पञ्चकुटियो सन्धाय ‘‘कप्पियकुटिय’’न्तिआदि वुत्तं. सन्निधि नाम नत्थि तत्थ अन्तोवुत्थअन्तोपक्कस्स अनुञ्ञातत्ता. ‘‘तथागतस्सा’’तिआदिना अधिकारानुरूपं अत्थं पयोजेति. पिलोतिकखण्डन्ति जिण्णचोळखण्डं.

१३. ‘‘गीवं पसारेत्वा’’ति एतेन सयमेव आपाथगमने दोसो नत्थीति दस्सेति. एत्तकम्पीति विनिच्छयविचारणा वत्थुकित्तनम्पि. पयोजनमत्तमेवाति पदत्थयोजनमत्तमेव. यस्स पन पदस्स वित्थारकथं विना न सक्का अत्थो विञ्ञातुं, तत्थ वित्थारकथापि पदत्थसङ्गहमेव गच्छति.

कुतूहलवसेन पेक्खितब्बतो पेक्खं, नटसत्थविधिना पयोगो. नटसमूहेन पन जनसमूहे कत्तब्बवसेन ‘‘नटसम्मज्ज’’न्ति वुत्तं. जनानं सम्मद्दे समूहे कतन्ति हि सम्मज्जं. सारसमासे पन ‘‘पेक्खामह’’न्तिपि वदन्ति, ‘‘सम्मज्जदस्सनुस्सव’’न्ति तेसं मते अत्थो. भारतनामकानं द्वेभातुकराजूनं, रामरञ्ञो च युज्झनादिकं तप्पसुतेहि आचिक्खितब्बतो अक्खानं. गन्तुम्पि न वट्टति, पगेव तं सोतुं. पाणिना ताळितब्बं सरं पाणिस्सरन्ति आह ‘‘कंसताळ’’न्ति, लोहमयो तूरियजातिविसेसो कंसो, लोहमयपत्तो वा, तस्स ताळनसद्दन्ति अत्थो. पाणीनं ताळनसरन्ति अत्थं सन्धाय पाणिताळन्तिपि वदन्ति. घनसङ्खातानं तूरियविसेसानं ताळनं घनताळं नाम, दण्डमयसम्मताळं सिलातलाकताळं वा. मन्तेनाति भूताविसनमन्तेन. एकेति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च, यथा चेत्थ, एवमितो परेसुपि ‘‘एके’’ति आगतट्ठानेसु. ते किर दीघनिकायस्सत्थविसेसवादिनो. चतुरस्सअम्बणकताळं नाम रुक्खसारदण्डादीसु येन केनचि चतुरस्सअम्बणं कत्वा चतूसु पस्सेसु धम्मेन ओनद्धित्वा वादितभण्डस्स ताळनं. तञ्हि एकादसदोणप्पमाणमानविसेससण्ठानत्ता ‘‘अम्बणक’’न्ति वुच्चति, बिम्बिसकन्तिपि तस्सेव नामं. तथा कुम्भसण्ठानताय कुम्भो, घटोयेव वा, तस्स धुननन्ति खुद्दकभाणका. अब्भोक्किरणं रङ्गबलिकरणं. ते हि नच्चट्ठाने देवतानं बलिकरणं नाम कत्वा कीळन्ति, यं ‘‘नन्दी’’तिपि वुच्चति. इत्थिपुरिससंयोगादिकिलेसजनकं पटिभानचित्तं सोभनकरणतो सोभनकरं नाम. ‘‘सोभनघरक’’न्ति सारसमासे वुत्तं. चण्डाय अलन्ति चण्डालं, अयोगुळकीळा. चण्डाला नाम हीनजातिका सुनखमंसभोजिनो, तेसं इदन्ति चण्डालं. साणे उदकेन तेमेत्वा अञ्ञमञ्ञं आकोटनकीळा साणधोवनकीळा. वंसेन कतं कीळनं वंसन्ति आह ‘‘वेळुं उस्सापेत्वा कीळन’’न्ति.

निखणित्वाति भूमियं निखातं कत्वा. नक्खत्तकालेति नक्खत्तयोगछणकाले. तमत्थं अङ्गुत्तरागमे दसकनिपातपाळिया (अ. नि. १०.१०६) साधेन्तो ‘‘वुत्तम्पिचेत’’न्तिआदिमाह. तत्थाति तस्मिं अट्ठिधोवने. इन्दजालेनाति अट्ठिधोवनमन्तं परिजप्पेत्वा यथा परे अट्ठीनियेव पस्सन्ति, न मंसादीनि, एवं मंसादीनमन्तरधापनमायाय. इन्दस्स जालमिव हि पटिच्छादितुं समत्थनतो ‘‘इन्दजाल’’न्ति माया वुच्चति इन्दचापादयो विय. अट्ठिधोवनन्ति अट्ठिधोवनकीळा.

हत्थिआदीहि सद्धिं युज्झितुन्ति हत्थिआदीसु अभिरुहित्वा अञ्ञेहि सद्धिं युज्झनं, हत्थिआदीहि च सद्धिं सयमेव युज्झनं सन्धाय वुत्तं, हत्थिआदीहि सद्धिं अञ्ञेहि युज्झितुं, सयं वा युज्झितुन्ति हि अत्थो. तेति हत्थिआदयो. अञ्ञमञ्ञं मथेन्ति विलोथेन्तीति मल्ला, बाहुयुद्धकारका, तेसं युद्धं. सम्पहारोति सङ्गामो. बलस्स सेनाय अग्गं गणनकोट्ठासं करोन्ति एत्थाति बलग्गं, ‘‘एत्तका हत्थी, एत्तका अस्सा’’तिआदिना बलगणनट्ठानं. सेनं वियूहन्ति एत्थ विभजित्वा ठपेन्ति, सेनाय वा एत्थ ब्यूहनं विन्यासोति सेनाब्यूहो, ‘‘इतो हत्थी होन्तु, इतो अस्सा होन्तू’’तिआदिना युद्धत्थं चतुरङ्गबलाय सेनाय देसविसेसेसु विचारणट्ठानं, तं पन भेदतो सकटब्यूहादिवसेन. आदि-सद्देन चक्कपदुमब्यूहानं दण्डभोगमण्डलासंहतब्यूहानञ्च गहणं, ‘‘तयो हत्थी पच्छिमं हत्थानीकं, तयो अस्सा पच्छिमं अस्सानीकं, तयो रथा पच्छिमं रथानीकं, चत्तारो पुरिसा सरहत्था पत्ती पच्छिमं पत्तानीक’’न्ति (पाचि. ३२४ उय्योधिकसिक्खापदे) कण्डविद्धसिक्खापदस्स पदभाजनं सन्धाय ‘‘तयो…पे…आदिना नयेन वुत्तस्सा’’ति आह. तञ्च खो ‘‘द्वादसपुरिसो हत्थी, तिपुरिसो अस्सो, चतुपुरिसो रथो, चत्तारो पुरिसा सरहत्था पत्ती’’ति (पाचि. ३१४ उय्युत्तसेनासिक्खापदे) वुत्तलक्खणतो हत्थिआदिगणनेनाति दट्ठब्बं, एतेन च ‘‘छ हत्थिनियो, एको च हत्थी इदमेक’’न्ति (महाव. अट्ठ. २४५) चम्मक्खन्धकवण्णनायं वुत्तमनीकं पटिक्खिपति.

१४. कारणं नाम फलस्स ठानन्ति वुत्तं ‘‘पमादो…पे… ठान’’न्ति. पदानीति सारीआदीनं पतिट्ठानानि. अट्ठापदन्ति सञ्ञाय दीघता. ‘‘अट्ठपद’’न्तिपि पठन्ति. दसपदं नाम द्वीहि पन्तीति वीसतिया पदेहि कीळनजूतं. अट्ठपददसपदेसूति अट्ठपददसपदफलकेसु. आकासेयेव कीळनन्ति ‘‘अयं सारी असुकपदं मया नीता, अयं असुकपद’’न्ति केवलं मुखेनेव वदन्तानं आकासेयेव जूतस्स कीळनं. नानापथमण्डलन्ति अनेकविहितसारीमग्गपरिवट्टं. परिहरितब्बन्ति सारियो परिहरितुं युत्तकं. इतो चितो च सरन्ति परिवत्तन्तीति सारियो, येन केनचि कतानि अक्खबीजानि. तत्थाति तासु सारीसु, तस्मिं वा अपनयनुपनयने. जूतखलिकेति जूतमण्डले. ‘‘जूतफलके’’तिपि अधुना पाठो. पासकं वुच्चति छसु पस्सेसु एकेकं याव छक्कं दस्सेत्वा कतकीळनकं, तं वड्ढेत्वा यथालद्धं एककादिवसेन सारियो अपनेन्तो, उपनेन्तो च कीळन्ति, पसति अट्ठपदादीसु बाधति, फुसति चाति हि पासको, चतुब्बीसतिविधो अक्खो. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘अट्ठकं मालिकं वुत्तं, सावट्टञ्च छकं मतं;

चतुक्कं बहुलं ञेय्यं, द्वि बिन्दुसन्तिभद्रकं;

चतुवीसति आया च, मुनिन्देन पकासिता’’ति.

तेन कीळनमिध पासककीळनं. घटनं पहरणं, तेन कीळा घटिकाति आह ‘‘दीघदण्डकेना’’तिआदि. घटेन कुम्भेन कीळा घटिकाति एके. मञ्जिट्ठिकाय वाति मञ्जिट्ठिसङ्खातस्स योजनवल्लिरुक्खस्स सारं गहेत्वा पक्ककसावं सन्धाय वदति. सित्थोदकेन वाति [पिट्ठोदकेन वा (अट्ठकथायं)] च पक्कमधुसित्थोदकं. सलाकहत्थन्ति तालहीरादीनं कलापस्सेतं अधिवचनं. बहूसु सलाकासु विसेसरहितं एकं सलाकं गहेत्वा तासु पक्खिपित्वा पुन तञ्ञेव उद्धरन्ता सलाकहत्थेन कीळन्तीति केचि. गुळकीळाति गुळफलकीळा, येन केनचि वा कतगुळकीळा. पण्णेन वंसाकारेन कता नाळिका पण्णनाळिका, तेनेवाह ‘‘तंधमन्ता’’ति. खुद्दके क-पच्चयोति दस्सेति ‘‘खुद्दकनङ्गल’’न्ति इमिना. हत्थपादानं मोक्खेन मोचनेन चयति परिवत्तति एतायाति मोक्खचिका, तेनाह ‘‘आकासे वा’’तिआदि. परिब्भमनत्तायेव तं चक्कं नामाति दस्सेतुं ‘‘परिब्भमनचक्क’’न्ति वुत्तं.

पण्णेन कता नाळि पण्णनाळि, इमिना पत्ताळ्हकपदद्वयस्स यथाक्कमं परियायं दस्सेति. तेन कता पन कीळा पत्ताळ्हकाति वुत्तं ‘‘ताया’’तिआदि. खुद्दको रथो रथको क-सद्दस्स खुद्दकत्थवचनतो. एस नयो सेसपदेसुपि. आकासे वा यं ञापेति, तस्स पिट्ठियं वा यथा वा तथा वा अक्खरं लिखित्वा ‘‘एवमिद’’न्ति जाननेन कीळा अक्खरिका, पुच्छन्तस्स मुखागतं अक्खरं गहेत्वा नट्ठमुत्तिलाभादिजाननकीळातिपि वदन्ति. वज्ज-सद्दो अपराधत्थोति आह ‘‘यथावज्जं नामा’’तिआदि. वादितानुरूपं नच्चनं, गायनं वा यथावज्जन्तिपि वदन्ति. ‘‘एवं कते जयो भविस्सति, एवं कते पराजयो’’ति जयपराजयं पुरक्खत्वा पयोगकरणवसेन परिहारपथादीनम्पि जूतप्पमादट्ठानभावो वेदितब्बो, पङ्गचीरादीहि च वंसादीहि कत्तब्बा किच्चसिद्धि, असिद्धि चाति जयपराजयावहो पयोगो वुत्तो, यथावज्जन्ति च काणादीहि सदिसाकारदस्सनेहि जयपराजयवसेन जूतकीळिकभावेन वुत्तं. सब्बेपि हेते जोतेन्ति पकासेन्ति एतेहि तप्पयोगिका जयपराजयवसेन, जवन्ति च गच्छन्ति जयपराजयं एतेहीति वा अत्थेन जूतसद्दवचनीयतं नातिवत्तन्ति.

१५. पमाणातिक्कन्तासनन्ति ‘‘अट्ठङ्गुलपादकं कारेतब्बं सुगतङ्गुलेना’’ति वुत्तप्पमाणतो अतिक्कन्तासनं. कम्मवसेन पयोजनतो ‘‘अनुयुत्ता विहरन्तीति पदं अपेक्खित्वा’’ति वुत्तं. वाळरूपानीति आहरिमानि सीहब्यग्घादिवाळरूपानि. वुत्तञ्हि भिक्खुनिविभङ्गे ‘‘पल्लङ्को नाम आहरिमेहि वाळेहि कतो’’ति (पाचि. ९८४) ‘‘अकप्पियरूपाकुलो अकप्पियमञ्चो पल्लङ्को’’ति सारसमासे वुत्तं. दीघलोमको महाकोजवोति चतुरङ्गुलाधिकलोमो काळवण्णो महाकोजवो. कुवुच्चति पथवी, तस्सं जवति सोभनवित्थटवसेनाति कोजवो. ‘‘चतुरङ्गुलाधिकानि किर तस्स लोमानी’’ति वचनतो चतुरङ्गुलतो हेट्ठा वट्टतीति वदन्ति. उद्दलोमी एकन्तलोमीति विसेसदस्सनमेतं, तस्मा यदि तासु न पविसति, वट्टतीति गहेतब्बं. वानविचित्तन्ति भित्तिच्छदादिआकारेन वानेन सिब्बनेन विचित्रं. उण्णामयत्थरणन्ति मिगलोमपकतमत्थरणं. सेतत्थरणोति धवलत्थरणो. सीतत्थिकेहि सेवितब्बत्ता सेतत्थरणो, ‘‘बहुमुदुलोमको’’तिपि वदन्ति. घनपुप्फकोति सब्बथा पुप्फाकारसम्पन्नो. ‘‘उण्णामयत्थरणोति उण्णामयो लोहितत्थरणो’’ति (सारत्थ. टी. २५८) सारत्थदीपनियं वुत्तं. आमलकपत्ताकाराहि पुप्फपन्तीहि येभुय्यतो कतत्ता आमलकपत्तोतिपि वुच्चति.

तिण्णं तूलानन्ति रुक्खतूललतातूलपोटकीतूलसङ्खातानं तिण्णं तूलानं. उदितं द्वीसु लोमं दसा यस्साति उद्दलोमी इ-कारस्स अकारं, त-कारस्स लोपं, द्विभावञ्च कत्वा. एकस्मिं अन्ते लोमं दसा यस्साति एकन्तलोमी. उभयत्थ केचीति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च. तेसं वादे पन उदितमेकतो उग्गतं लोममयं पुप्फं यस्साति उद्दलोमी वुत्तनयेन. उभतो अन्ततो एकं सदिसं लोममयं पुप्फं यस्साति एकन्तलोमीति वचनत्थो. विनयट्ठकथायं पन ‘‘उद्दलोमीति एकतो उग्गतलोमं उण्णामयत्थरणं. ‘उद्धलोमी’तिपि पाठो. एकन्तलोमीति उभतो उग्गतलोमं उण्णामयत्थरण’’न्ति (महाव. अट्ठ. २५४) वुत्तं, नाममत्तमेस विसेसो. अत्थतो पन अग्गहितावसेसो अट्ठकथाद्वयेपि नत्थीति दट्ठब्बो.

कोसेय्यञ्च कट्टिस्सञ्च कट्टिस्सानि विरूपेकसेसवसेन. तेहि पकतमत्थरणं कट्टिस्सं. एतदेवत्थं दस्सेतुं ‘‘कोसेय्यकट्टिस्समयपच्चत्थरण’’न्ति वुत्तं, कोसेय्यसुत्तानमन्तरन्तरं सुवण्णमयसुत्तानि पवेसेत्वा वीतमत्थरणन्ति वुत्तं होति. सुवण्णसुत्तं किर ‘‘कट्टिस्सं, कस्सट’’न्ति च वदन्ति. तेनेव ‘‘कोसेय्यकस्सटमय’’न्ति आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.१५) वुत्तं. कट्टिस्सं नाम वाकविसेसोतिपि वदन्ति. रतनपरिसिब्बितन्ति रतनेहि संसिब्बितं, सुवण्णलित्तन्ति केचि. सुद्धकोसेय्यन्ति रतनपरिसिब्बनरहितं. विनयेति विनयट्ठकथं, विनयपरियायं वा सन्धाय वुत्तं. इध हि सुत्तन्तिकपरियाये ‘‘ठपेत्वा तूलिकं सब्बानेव गोनकादीनि रतनपरिसिब्बितानि वट्टन्ती’’ति वुत्तं. विनयपरियायं पन पत्वा गरुके ठातब्बत्ता सुद्धकोसेय्यमेव वट्टति, नेतरानीति विनिच्छयो वेदितब्बो, सुत्तन्तिकपरियाये पन रतनपरिसिब्बनरहितापि तूलिका न वट्टति, इतरानि वट्टन्ति, सचेपि तानि रतनपरिसिब्बितानि, भूमत्थरणवसेन यथानुरूपं मञ्चपीठादीसु च उपनेतुं वट्टन्तीति. सुत्तन्तदेसनाय गहट्ठानम्पि वसेन वुत्तत्ता तेसं सङ्गण्हनत्थं ‘‘ठपेत्वा…पे… न वट्टन्तीति वुत्त’’न्ति अपरे. दीघनिकायट्ठकथायन्ति कत्थचि पाठो, पोराणदीघनिकायट्ठकथायन्ति अत्थो. नच्चयोग्गन्ति नच्चितुं पहोनकं. करोन्ति एत्थ नच्चन्ति कुत्तकं, तं पन उद्दलोमीएकन्तलोमीविसेसमेव. वुत्तञ्च –

‘‘द्विदसेकदसान्युद्द-लोमीएकन्तलोमिनो;

तदेव सोळसित्थीनं, नच्चयोग्गञ्हि कुत्तक’’न्ति.

हत्थिनो पिट्ठियं अत्थरं हत्थत्थरं. एवं सेसपदेसुपि. अजिनचम्मेहीति अजिनमिगचम्मेहि, तानि किर चम्मानि सुखुमतरानि, तस्मा दुपट्टतिपट्टानि कत्वा सिब्बन्ति. तेन वुत्तं ‘‘अजिनप्पवेणी’’ति, उपरूपरि ठपेत्वा सिब्बनवसेन हि सन्ततिभूता ‘‘पवेणी’’ति वुच्चति. कदलीमिगोति मञ्जाराकारमिगो, तस्स धम्मेन कतं पवरपच्चत्थरणं तथा. ‘‘तं किरा’’तिआदि तदाकारदस्सनं, तस्मा सुद्धमेव कदलीमिगचम्मं वट्टतीति वदन्ति. उत्तरं उपरिभागं छादेतीति उत्तरच्छदो, वितानं. तम्पि लोहितमेव इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘रत्तवितानेना’’ति. ‘‘यं वत्तति, तं सउत्तरच्छेद’’न्ति एत्थ सेसो, संसिब्बितभावेन सद्धिं वत्ततीति अत्थो. रत्तवितानेसु च कासावं वट्टति, कुसुम्भादिरत्तमेव न वट्टति, तञ्च खो सब्बरत्तमेव. यं पन नानावण्णं वानचित्तं वा लेपचित्तं वा, तं वट्टति. पच्चत्थरणस्सेव पधानत्ता तप्पटिबद्धं सेतवितानम्पि न वट्टतीति वुत्तं. उभतोति उभयत्थ मञ्चस्स सीसभागे, पादभागे चाति अत्थो. एत्थापि सउत्तरच्छदे विय विनिच्छयो. पदुमवण्णं वाति नातिरत्तं सन्धायाह. विचित्रं वाति पन सब्बथा कप्पियत्ता वुत्तं, न पन उभतो उपधानेसु अकप्पियत्ता. न हि लोहितक-सद्दो चित्ते वट्टति. पटलिकग्गहणेनेव चित्तकस्सापि अत्थरणस्स सङ्गहेतब्बप्पसङ्गतो. सचे पमाणयुत्तन्ति वुत्तमेवत्थं ब्यतिरेकतो समत्थेतुं आह ‘‘महाउपधानं पन पटिक्खित्त’’न्ति. महाउपधानन्ति च पमाणातिक्कन्तं उपधानं. सीसप्पमाणमेव हि तस्स पमाणं. वुत्तञ्च ‘‘अनुजानामि भिक्खवे, सीसप्पमाणं बिब्बोहनं कातु’’न्ति (चूळव. २९७) सीसप्पमाणञ्च नाम यस्स वित्थारतो तीसु कण्णेसु द्विन्नं कण्णानं अन्तरं मिनियमानं विदत्थि चेव चतुरङ्गुलञ्च होति. बिब्बोहनस्स मज्झट्ठानं तिरियतो मुट्ठिरतनं होति, दीघतो पन दियड्ढरतनं वा द्विरतनं वा. तं पन अकप्पियत्तायेव पटिक्खित्तं, न तु उच्चासयनमहासयनपरियापन्नत्ता. द्वेपीति सीसूपधानं, पादूपधानञ्च. पच्चत्थरणं दत्वाति पच्चत्थरणं कत्वा अत्थरित्वाति अत्थो, इदञ्च गिलानमेव सन्धाय वुत्तं. तेनाह सेनासनक्खन्धकवण्णनायं ‘‘अगिलानस्सापि सीसूपधानञ्च पादूपधानञ्चाति द्वयमेव वट्टति. गिलानस्स बिब्बोहनानि सन्थरित्वा उपरि पच्चत्थरणं कत्वा निपज्जितुम्पि वट्टती’’ति (चूळव. अट्ठ. २९७) वुत्तनयेनेवाति विनये भगवता वुत्तनयेनेव. कथं पन वुत्तन्ति आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. यथा अट्ठङ्गुलपादकं होति, एवं आसन्दिया पादच्छिन्दनं वेदितब्बं. पल्लङ्कस्स पन आहरिमानि वाळरूपानि आहरित्वा पुन अप्पटिबद्धताकारणम्पि भेदनमेव. विजटेत्वाति जटं निब्बेधेत्वा. बिब्बोहनं कातुन्ति तानि विजटिततूलानि अन्तो पक्खिपित्वा बिब्बोहनं कातुं.

१६. ‘‘मातुकुच्छितो निक्खन्तदारकान’’न्ति एतेन अण्डजजलाबुजानमेव गहणं, मातुकुच्छितो निक्खन्तत्ताति च कारणं दस्सेति, तेनेवायमत्थो सिज्झति ‘‘अनेकदिवसानि अन्तोसयनहेतु एस गन्धो’’ति. उच्छादेन्ति उब्बट्टेन्ति. सण्ठानसम्पादनत्थन्ति सुसण्ठानतासम्पादनत्थं. परिमद्दन्तीति समन्ततो मद्दन्ति.

तेसंयेव दारकानन्ति पुञ्ञवन्तानमेव दारकानं. तेसमेव हि पकरणानुरूपताय गहणं. महामल्लानन्ति महतं बाहुयुद्धकारकानं. आदासो नाम मण्डनकपकतिकानं मनुस्सानं अत्तनो मुखछायापस्सनत्थं कंसलोहादीहि कतो भण्डविसेसो. तादिसं सन्धाय ‘‘यं किञ्चि…पे… न वट्टती’’ति वुत्तं. अलङ्कारञ्जनमेव न भेसज्जञ्जनं. मण्डनानुयोगस्स हि अधिप्पेतत्ता तमिधानधिप्पेतं. लोके माला-सद्दो बद्धमालायमेव ‘‘माला माल्यं पुप्फदामे’’ति वचनतो. सासने पन सुद्धपुप्फेसुपि निरुळ्होति आह ‘‘अबद्धमाला वा’’ति. काळपीळकादीनन्ति काळवण्णपीळकादीनं. मत्तिककक्कन्ति ओसधेहि अभिसङ्खतं योगमत्तिकाचुण्णं. देन्तीति विलेपेन्ति. चलितेति विकारापज्जनवसेन चलनं पत्ते, कुपितेति अत्थो. तेनाति सासपकक्केन. दोसेति काळपीळकादीनं हेतुभूते लोहितदोसे. खादितेति अपनयनवसेन खादिते. सन्निसिन्नेति तादिसे दुट्ठलोहिते परिक्खीणे. मुखचुण्णकेनाति मुखविलेपनेन. चुण्णेन्तीति विलिम्पेन्ति. तं सब्बन्ति मत्तिकाकक्कसासपतिलहलिद्दिकक्कदानसङ्खातं मुखचुण्णं, मुखविलेपनञ्च न वट्टति. अत्थानुक्कमसम्भवतो हि अयं पदद्वयस्स वण्णना. मुखचुण्णसङ्खातं मुखविलेपनन्ति वा पदद्वयस्स तुल्याधिकरणवसेन अत्थविभावना.

हत्थबन्धन्ति हत्थे बन्धितब्बमाभरणं, तं पन सङ्खकपालादयोति आह ‘‘हत्थे’’तिआदि. सङ्खो एव कपालं तथा. ‘‘अपरे’’तिआदिना यथाक्कमं ‘‘सिखाबन्ध’’न्तिआदि पदानमत्थं संवण्णेति. तत्थ सिखन्ति चूळं. चीरकं नाम येन चूळाय थिरकरणत्थं, सोभनत्थञ्च विज्झति. मुत्ताय, मुत्ता एव वा लता मुत्तालता, मुत्तावळि. दण्डो नाम चतुहत्थोति वुत्तं ‘‘चतुहत्थदण्डं वा’’ति. अलङ्कतदण्डकन्ति पन ततो ओमकं रथयट्ठिआदिकं सन्धायाह. भेसज्जनाळिकन्ति भेसज्जतुम्बं. पत्तादिओलम्बनं वामंसेयेव अचिण्णन्ति वुत्तं ‘‘वामपस्से ओलग्गित’’न्ति. कण्णिका नाम कूटं, ताय च रतनेन च परिक्खित्तो कोसो यस्स तथा. पञ्चवण्णसुत्तसिब्बितन्ति नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठवसेन पञ्चवण्णेहि सुत्तेहि सिब्बितं तिविधम्पि छत्तं. रतनमत्तायामं चतुरङ्गुलवित्थतन्ति तेसं परिचयनियामेन वा नलाटे बन्धितुं पहोनकप्पमाणेन वा वुत्तं. ‘‘केसन्तपरिच्छेदं दस्सेत्वा’’ति एतेन तदनज्झोत्थरणवसेन बन्धनाकारं दस्सेति. मेघमुखेति अब्भन्तरे. ‘‘मणि’’न्ति इदं सिरोमणिं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘चूळामणि’’न्ति, चूळायं मणिन्ति अत्थो. चमरस्स अयं चामरो, स्वेव वालो, तेन कता बीजनी चामरवालबीजनी. अञ्ञासं पन मकसबीजनीवाकमयबीजनीउसीरमयबीजनीमोरपिञ्छमयबीजनीनं, विधूपनतालवण्टानञ्च कप्पियत्ता तस्सायेव गहणं दट्ठब्बं.

१७. दुग्गतितो, संसारतो च निय्याति एतेनाति निय्यानं, सग्गमग्गो, मोक्खमग्गो च. तं निय्यानमरहति, तस्मिं वा निय्याने नियुत्ता, तं वा निय्यानं फलभूतं एतिस्साति निय्यानिका, वचीदुच्चरितकिलेसतो निय्यातीति वा निय्यानिका ई-कारस्स रस्सत्तं, य-कारस्स च क-कारं कत्वा. अनीय-सद्दो हि बहुला कत्वत्थाभिधायको. चेतनाय सद्धिं सम्फप्पलापविरति इध अधिप्पेता. तप्पटिपक्खतो अनिय्यानिका, सम्फप्पलापो, तस्सा भावो अनिय्यानिकत्तं, तस्मा अनिय्यानिकत्ता.तिरच्छानभूताति तिरोकरणभूता विबन्धनभूता. सोपि नामाति एत्थ नाम-सद्दो गरहायं. कम्मट्ठानभावेति अनिच्चतापटिसंयुत्तत्ता चतुसच्चकम्मट्ठानभावे. कामस्सादवसेनाति कामसङ्खातअस्सादवसेन. सह अत्थेनाति सात्थकं, हितपटिसंयुत्तन्ति अत्थो. उपाहनाति यानकथासम्बन्धं सन्धाय वुत्तं. सुट्ठु निवेसितब्बोति सुनिविट्ठो. तथा दुन्निविट्ठो. गाम-सद्देन गामवासी जनोपि गहितोति आह ‘‘असुकगामवासिनो’’तिआदि.

सूरकथाति एत्थ सूर-सद्दो वीरवाचकोति दस्सेति ‘‘सूरो अहोसी’’ति इमिना. विसिखा नाम मग्गसन्निवेसो, इध पन विसिखागहणेन तन्निवासिनोपि गहिता ‘‘सब्बो गामो आगतो’’तिआदीसु विय, तेनेवाह ‘‘सद्धा पसन्ना’’तिआदि.

कुम्भस्स ठानं नाम उदकट्ठानन्ति वुत्तं ‘‘उदकट्ठानकथा’’ति. उदकतित्थकथातिपि वुच्चति तत्थेव समवरोधतो. अपिच कुम्भस्स करणट्ठानं कुम्भट्ठानं. तदपदेसेन पन कुम्भदासियो वुत्ताति दस्सेति ‘‘कुम्भदासिकथा वा’’ति इमिना. पुब्बे पेता कालङ्कताति पुब्बपेता. ‘‘पेतो परेतो कालङ्कतो’’ति हि परियायवचनं. हेट्ठा वुत्तनयमतिदिसितुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं.

पुरिमपच्छिमकथाहि विमुत्ताति इधागताहि पुरिमाहि, पच्छिमाहि च कथाहि विमुत्ता. नानासभावाति अत्त-सद्दस्स सभावपरियायभावमाह. असुकेन नामाति पजापतिना ब्रह्मुना, इस्सरेन वा. उप्पत्तिठितिसम्भारादिवसेन लोकं अक्खायति एतायाति लोकक्खायिका, सा पन लोकायतसमञ्ञे वितण्डसत्थे निस्सिता सल्लापकथाति दस्सेति ‘‘लोकायतवितण्डसल्लापकथा’’ति इमिना. लोका बालजना आयतन्ति एत्थ उस्सहन्ति वादस्सादेनाति लोकायतं, लोको वा हितं न यतति न ईहति तेनाति लोकायतं. तञ्हि गन्थं निस्साय सत्ता पुञ्ञकिरियाय चित्तम्पि न उप्पादेन्ति. अञ्ञमञ्ञविरुद्धं, सग्गमोक्खविरुद्धं वा कथं तनोन्ति एत्थाति वितण्डो, विरुद्धेन वा वाददण्डेन ताळेन्ति एत्थ वादिनोति वितण्डो, सब्बत्थ निरुत्तिनयेन पदसिद्धि.

सागरदेवेन खतोति एत्थ सागररञ्ञो पुत्तेहि खतोतिपि वदन्ति. विज्जति पवेदनहेतुभूता मुद्धा यस्साति समुद्दो ध-कारस्स द-कारं कत्वा, सह-सद्दो चेत्थ विज्जमानत्थवाचको ‘‘सलोमकोसपक्खको’’तिआदीसु विय. भवोति वुद्धि भवति वड्ढतीति कत्वा. विभवोति हानि तब्बिरहतो. द्वन्दतो पुब्बे सुय्यमानो इतिसद्दो पच्चेकं योजेतब्बोति आह ‘‘इति भवो इति अभवो’’ति. यं वा तं वाति यं किञ्चि, अथ तं अनियमन्ति अत्थो. अभूतञ्हि अनियमत्थं सह विकप्पेन यंतं-सद्देहि दीपेन्ति आचरिया. अपिच भवोति सस्सतो. अभवोति उच्छेदो. भवोति वा कामसुखं. अभवोति अत्तकिलमथो.

इति इमाय छब्बिधाय इतिभवाभवकथाय सद्धिं बात्तिंस तिरच्छानकथा नाम होन्ति. अथ वा पाळियं सरूपतो अनागतापि अरञ्ञपब्बतनदीदीपकथा इति-सद्देन सङ्गहेत्वा बत्तिंस तिरच्छानकथाति वुच्चन्ति. पाळियञ्हि ‘‘इति वा’’ति एत्थ इति-सद्दो पकारत्थो, वा-सद्दो विकप्पनत्थो. इदं वुत्तं होति ‘‘एवंपकारं, इतो अञ्ञं वा तादिसं निरत्थककथं अनुयुत्ता विहरन्ती’’ति, आदिअत्थो वा इति-सद्दो इति वा इति एवरूपा ‘‘नच्चगीतवादितविसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०, १६४; म. नि. १.२९३, ४११; २.११, ४१८; ३.१४, १०२; अ. नि. १०.९९) विय, इति एवमादिं अञ्ञम्पि तादिसं कथमनुयुत्ता विहरन्तीति अत्थो.

१८. विरुद्धस्स गहणं विग्गहो, सो येसन्ति विग्गाहिका, तेसं तथा, विरुद्धं वा गण्हाति एतायाति विग्गाहिका, सायेव कथा तथा. सारम्भकथाति उपारम्भकथा. सहितन्ति पुब्बापराविरुद्धं. ततोयेव सिलिट्ठं. तं पन अत्थकारणयुत्ततायाति दस्सेतुं ‘‘अत्थयुत्तं कारणयुत्तन्ति अत्थो’’ति वुत्तं. न्ति वचनं. परिवत्तित्वा ठितं सपत्तगतो असमत्थो योधो विय न किञ्चि जानासि, किन्तु सयमेव पराजेसीति अधिप्पायो. वादो दोसोति परियायवचनं. तथा चर विचराति. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं आचरियकुले. निब्बेधेहीति मया रोपितं वादं विस्सज्जेहि.

१९. दूतस्स कम्मं दूतेय्यं, तस्स कथा तथा, तस्सं. इध, अमुत्राति उपयोगत्थे भुम्मवचनं, तेनाह ‘‘असुकं नाम ठान’’न्ति. वित्थारतो विनिच्छयो विनयट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. ४३६-४३७) वुत्तोति सङ्खेपतो इध दस्सेतुं ‘‘सङ्खेपतो पना’’तिआदि वुत्तं. गिहिसासनन्ति यथावुत्तविपरीतं सासनं. अञ्ञेसन्ति गिहीनञ्ञेव.

२०. तिविधेनाति सामन्तजप्पनइरियापथसन्निस्सितपच्चयपटिसेवनभेदतो तिविधेन. विम्हापयन्तीति ‘‘अयमच्छरियपुरिसो’’ति अत्तनि परेसं विम्हयं सम्पहंसनं अच्छरियं उप्पादेन्ति. विपुब्बञ्हि म्हि-सद्दं सम्पहंसने वदन्ति सद्दविदू. सम्पहंसनाकारो च अच्छरियं. लपन्तीति अत्तानं वा दायकं वा उक्खिपित्वा यथा सो किञ्चि ददाति, एवं उक्काचेत्वा उक्खिपनवसेन दीपेत्वा कथेन्ति. निमित्तं सीलमेतेसन्ति नेमित्तिकाति तद्धितवसेन तस्सीलत्थो यथा ‘‘पंसुकूलिको’’ति (महानि. ५२) अपिच निमित्तेन वदन्ति, निमित्तं वा करोन्तीति नेमित्तिका. निमित्तन्ति च परेसं पच्चयदानसञ्ञुप्पादकं कायवचीकम्मं वुच्चति. निप्पेसो निप्पिसनं चुण्णं विय करणं. निप्पिसन्तीति वा निप्पेसा, निप्पेसायेव निप्पेसिका, निप्पिसनं वा निप्पेसो, तं करोन्तीतिपि निप्पेसिका. निप्पेसो च नाम भटपुरिसो विय लाभसक्कारत्थं अक्कोसनखुंसनुप्पण्डनपरपिट्ठिमंसिकता. लाभेन लाभन्ति इतो लाभेन अमुत्र लाभं. निजिगीसन्ति मग्गन्ति परियेसन्तीति परियायवचनं. कुहकादयो सद्दा कुहानादीनि निमित्तं कत्वा तंसमङ्गिपुग्गलेसु पवत्ताति आह ‘‘कुहना…पे… अधिवचन’’न्ति. अट्ठकथञ्चाति तंतंपाळिसंवण्णनाभूतं पोराणट्ठकथञ्च.

मज्झिमसीलवण्णना निट्ठिता.