चतुब्यूहहारवण्णना

ममन्ति अनेरुत्तपदं, तथा वाति च. भिक्खनसीला भिक्खू. परेन्तिविरुद्धभावमुपगच्छन्तीति परा, अञ्ञत्थे पनेतं अनेरुत्तपदन्ति एवमादिना नेरुत्तं, तं पन ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं, ‘‘मम’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथावसेन, तस्सा लीनत्थविभावनीवसेन च सुविञ्ञेय्यत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह. ये ते निन्दापसंसाहि सम्माकम्पितचेतसा मिच्छाजीवतो अनोरता सस्सतादिमिच्छाभिनिवेसिनो सीलादिधम्मक्खन्धेसु अप्पतिट्ठिता सम्मासम्बुद्धगुणरसस्सादविमुखा वेनेय्या, ते कथं नु खो यथावुत्तदोसविनिमुत्ता सम्मापटिपत्तिया उभयहितपरा भवेय्युन्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो. एवमधिप्पेता पुग्गला, देसनाभाजनट्ठाने च दस्सिता इमिस्सा देसनाय निदानं.

पुब्बापरानुसन्धि पन पदसन्धिपदत्थनिद्देसनिक्खेपसुत्तदेसनासन्धिवसेन छब्बिधा. तत्थ ‘‘मम’’न्ति एतस्स ‘‘अवण्ण’’न्ति इमिना सम्बन्धोतिआदिना पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि. ‘‘मम’’न्ति वुत्तस्स भगवतो ‘‘अवण्ण’’न्ति वुत्तेन परेहि उपवदितेन अगुणेनसम्बन्धोतिआदिना पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि. ‘‘ममं वा भिक्खवे, परे अवण्णं भासेय्यु’’न्तिआदिदेसना सुप्पियेन परिब्बाजकेन वुत्तअवण्णानुसन्धिवसेन पवत्ता. ‘‘ममं वा भिक्खवे, परे वण्णं भासेय्यु’’न्तिआदिदेसना ब्रह्मदत्तेन माणवेन वुत्तवण्णानुसन्धिवसेन पवत्ता. ‘‘अत्थि भिक्खवे, अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा दुद्दसा दुरनुबोधा’’तिआदिदेसना भिक्खूहि वुत्तवण्णानुसन्धिवसेन पवत्ताति एवं नानानुसन्धिकस्स सुत्तस्स तंतदनुसन्धीहि, एकानुसन्धिकस्स च पुब्बापरभागेहि सम्बन्धो निद्देससन्धि.निक्खेपसन्धि पन चतुब्बिधसुत्तनिक्खेपवसेन. सुत्तसन्धि च तिविधसुत्तानुसन्धिवसेन अट्ठकथायं एव विचारिता, अम्हेहि च पुब्बे संवण्णिता. एकिस्सा देसनाय देसनान्तरेहि सद्धिं संसन्दनं देसनासन्धि, सा पनेवं वेदितब्बा – ‘‘ममं वा भिक्खवे…पे… न चेतसो अनभिरद्धि करणीया’’ति अयं देसना ‘‘उभतोदण्डकेन चेपि भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओकन्तेय्युं, तत्रपि यो मनो पदूसेञ्ञ, न मे सो तेन सासनकरो’’ति (म. नि. १.२३२) इमाय देसनाय सद्धिं संसन्दति. ‘‘तुम्हंयेवस्स तेन अनन्तरायो’’ति अयं ‘‘कम्मस्सका माणव सत्ता कम्मदायादा कम्मयोनी कम्मबन्धू कम्मपटिसरणा कम्मं सत्ते विभजति, यदिदं हीनपणीतताया’’ति (म. नि. ३.२८९-२९७) इमाय, ‘‘अपि नु तुम्हे…पे… आजानेय्याथा’’ति अयं –

‘‘कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सति;

अन्धं तमं तदा होति, यं कोधो सहते नर’’न्ति. (अ. नि. ७.६४; महानि. ५, १५६, १९५); –

इमाय, ‘‘ममं वा भिक्खवे, परे वण्णं…पे… न चेतसो उब्बिलावितत्तं करणीय’’न्ति अयं ‘‘धम्मापि वो भिक्खवे, पहातब्बा, पगेव अधम्मा’’ति (म. नि. १.२४०), ‘‘कुल्लूपमं वो भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामि नित्थरणत्थाय, नो गहणत्थाया’’ति (म. नि. १.२४०) च इमाय, ‘‘तत्र चे तुम्हे…पे… तुम्हंयेवस्स तेन अन्तरायो’’ति अयं –

‘‘लुद्धो अत्थं न जानाति, लुद्धो धम्मं न पस्सति;

अन्धं तमं तदा होति, यं लोभो सहते नर’’न्ति. (इतिवु. ८८; महानि. ५, १५६; चूळनि. १२८) च –

‘‘कामन्धा जालसञ्छन्ना, तण्हाछदनछादिता;

पमत्तबन्धुनाबद्धा, मच्छाव कुमीनामुखे;

जरामरणमन्वेन्ति, वच्छो खीरपकोव मातर’’न्ति. (उदा. ६४; नेत्ति. २७, ९०; पेटको. १४) च –

इमाय, ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेतं सीलमत्तक’’न्ति अयं ‘‘विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, अयम्पि खो ब्राह्मण यञ्ञो पुरिमेहि यञ्ञेहि अप्पट्ठतरो च अप्पसमारम्भतरो च महप्फलतरो च महानिसंसतरो चा’’ति (दी. नि. १.३५३) इमाय पठमज्झानस्स सीलतो महप्फलमहानिसंसतरतावचनेन झानतो सीलस्स अप्पफलअप्पानिसंसतरभावदीपनतो.

‘‘पाणातिपातं पहाया’’तिआदिदेसना ‘‘समणो खलु भो गोतमो सीलवा अरियसीलेन समन्नागतो’’तिआदिदेसनाय (दी. नि. १.३०४), ‘‘अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा’’तिआदिदेसना ‘‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो गम्भीरो दुद्दसो दुरनुबोधो’’तिआदिदेसनाय, (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७, ८) गम्भीरतादिविसेसयुत्तधम्मपटिवेधेन हि ञाणस्स गम्भीरादिभावो विञ्ञायति.

‘‘सन्ति भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा पुब्बन्तकप्पिका’’तिआदिदेसना ‘‘सन्ति भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा पुब्बन्तकप्पिका…पे… अभिवदन्ति सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ति, असस्सतो, सस्सतो च असस्सतो च, नेवसस्सतो च नासस्सतो च, अन्तवा, अनन्तवा, अन्तवा च अनन्तवा च, नेवन्तवा च नानन्तवा च अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदिदेसनाय (म. नि. ३.२७).

तथा ‘‘सन्ति भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा अपरन्तकप्पिका’’तिआदिदेसना ‘‘सन्ति भिक्खवे …पे… अभिवदन्ति सञ्ञी अत्ता होति अरोगो परं मरणा. इत्थेके अभिवदन्ति असञ्ञी, सञ्ञी च असञ्ञी च, नेवसञ्ञी च नासञ्ञी च अत्ता होति अरोगो परं मरणा. इत्थेके अभिवदन्ति सतो वा पन सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेन्ति, दिट्ठधम्मनिब्बानं वा पनेके अभिवदन्ती’’न्तिआदिदेसनाय (म. नि. ३.२१), ‘‘वेदनानं समुदयञ्च…पे… तथागतो’’तिआदिदेसना ‘‘तदिदं सङ्खतं ओळारिकं, अत्थि खो पन सङ्खारानं निरोधो, अत्थेतन्ति इति विदित्वा तस्स निस्सरणदस्सावी तथागतो तदुपातिवत्तो’’तिआदिदेसनाय (म. नि. ३.२९), ‘‘तदपि तेसं…पे… विप्फन्दितमेवा’’ति अयं ‘‘इदं तेसं वत अञ्ञत्रेव सद्धाय अञ्ञत्र रुचिया अञ्ञत्र अनुस्सवा अञ्ञत्र आकारपरिवितक्का अञ्ञत्र दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया पच्चत्तंयेव ञाणं भविस्सति परिसुद्धं परियोदात’न्ति नेतं ठानं विज्जति. पच्चत्तं खो पन भिक्खवे, ञाणे असति परिसुद्धे परियोदाते यदपि ते भोन्तो समणब्राह्मणा तत्थ ञाणभावमत्तमेव परियोदापेन्ति, तदपि तेसं भवतं समणब्राह्मणानं उपादानमक्खायती’’तिआदिदेसनाय (सं. नि. २.४३), ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति अयं ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादान’’न्ति (सं. नि. २.४५), ‘‘छन्दमूलका इमे आवुसो धम्मा मनसिकारसमुट्ठाना फस्ससमोधाना वेदनासमोसरणा’’ति (परियेसितब्बं) च आदिदेसनाय, ‘‘यतो खो भिक्खवे, भिक्खु छन्नं फस्सायतनान’’न्तिआदिदेसना ‘‘यतो खो भिक्खवे, भिक्खु नेव वेदनं अत्ततो समनुपस्सति, न सञ्ञं, न सङ्खारे, न विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति, सो एवं असमनुपस्सन्तो न किञ्चि लोके उपादियति, अनुपादियं न परितस्सति, अपरितस्सं पच्चत्तंयेव परिनिब्बायती’’तिआदिदेसनाय, ‘‘सब्बेते इमेहेव द्वासट्ठिया वत्थूहि अन्तोजालीकता’’तिआदिदेसना ‘‘ये हि केचि भिक्खवे…पे… अभिवदन्ति, सब्बेते इमानेव पञ्च कायानि अभिवदन्ति एतेसं वा अञ्ञतर’’न्तिआदिदेसनाय (म. नि. ३.२६), ‘‘कायस्स भेदा…पे… देवमनुस्सा’’ति अयं –

‘‘अच्ची यथा वातवेगेन खित्ता (उपसिवाति भगवा),

अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं;

एवं मुनी नामकाया विमुत्तो,

अत्थं पलेति न उपेति सङ्ख’’न्ति. (सु. नि. १०८०) –

आदिदेसनाय सद्धिं संसन्दतीति. अयं नेरुत्तमधिप्पायदेसनानिदानपुब्बापरानुसन्धीनं चतुन्नं विभावनलक्खणो चतुब्यूहहारो नाम. वुत्तम्पि चेतं ‘‘नेरुत्तमधिप्पायो’’तिआदि (नेत्ति. ४.६).