विचयहारवण्णना
कप्पनाभावेपि वोहारवसेन, अनुवादवसेन च ‘‘मम’’न्ति वुत्तं. नियमाभावतो विकप्पनत्थं वाग्गहणं. तंगुणसमङ्गिताय, अभिमुखीकरणाय च ‘‘भिक्खवे’’ति आमन्तनं. अञ्ञभावतो, पटिविरुद्धभावतो च ‘‘परे’’ति वुत्तं, वण्णपटिपक्खतो, अवण्णनीयतो च ‘‘अवण्ण’’न्ति, ब्यत्तिवसेन, वित्थारवसेन च ‘‘भासेय्यु’’न्ति, धारणसभावतो, अधम्मपटिपक्खतो च ‘‘धम्मस्सा’’ति, दिट्ठिसीलेहि संहतभावतो, किलेसानं सङ्घातकरणतो च ‘‘सङ्घस्सा’’ति, वुत्तपटिनिद्देसतो, वचनुपन्यासतो च ‘‘तत्रा’’ति, सम्मुखीभावतो, पुथुभावतो च ‘‘तुम्हेही’’ति, चित्तस्स हननतो, आरम्मणाभिघाततो च ‘‘आघातो’’ति, आरम्मणे सङ्कोचवुत्तिया अनभिमुखताय, अतुट्ठाकारताय च ‘‘अप्पच्चयो’’ति, आरम्मणचिन्तनतो, निस्सयतो च ‘‘चेतसो’’ति, अत्थस्स असाधनतो, अनु अनु अनत्थसाधनतो च ‘‘अनभिरद्धी’’ति, कारणानरहत्ता, सत्थुसासने
ठितेहि कातुमसक्कुणेय्यत्ता च ‘‘न करणीया’’ति वुत्तं. एवं तस्मिं तस्मिं अधिप्पेतत्थे पवत्ततानिदस्सनेन, अत्थसो च –
ममन्ति सामिनिद्दिट्ठं सब्बनामपदं. वाति विकप्पननिद्दिट्ठं निपातपदं. भिक्खवेति आलपननिद्दिट्ठं नामपदं. परेति कत्तुनिद्दिट्ठं नामपदं. अवण्णन्ति कम्मनिद्दिट्ठं नामपदं. भासेय्युन्ति किरियानिद्दिट्ठं आख्यातपदं. धम्मस्स, सङ्घस्साति च सामिनिद्दिट्ठं नामपदं. तत्राति आधारनिद्दिट्ठं सब्बनामपदं. तुम्हेहीति कत्तुनिद्दिट्ठं सब्बनामपदं. न-इति पटिसेधनिद्दिट्ठं निपातपदं. आघातो, अप्पच्चयो, अनभिरद्धीति च कम्मनिद्दिट्ठं नामपदं. चेतसोति सामिनिद्दिट्ठं नामपदं. करणीयाति किरियानिद्दिट्ठं नामपदन्ति. एवं तस्स तस्स पदस्स विसेसतानिदस्सनेन, ब्यञ्जनसो च विचयनं पदविचयो. अतिवित्थारभयेन पन सक्कायेव अट्ठकथं, तस्सा च लीनत्थविभावनं अनुगन्त्वा अयमत्थो विञ्ञुना विभावेतुन्ति न वित्थारयिम्ह.
‘‘तत्र चे तुम्हे अस्सथ कुपिता वा अनत्तमना वा, अपि नु तुम्हे परेसं सुभासितं दुब्भासितं आजानेय्याथा’’ति अयं अनुमतिपुच्छा. सत्ताधिट्ठाना, अनेकाधिट्ठाना, परमत्थविसया, पच्चुप्पन्नविसयाति एवं सब्बत्थ यथासम्भवं पुच्छाविचयनं पुच्छाविचयो. ‘‘नो हेतं भन्ते’’ति इदं विस्सज्जनं एकंसब्याकरणं, निरवसेसं, सउत्तरं, लोकियन्ति एवं सब्बस्सापि विस्सज्जनस्स यथारहं विचयनं विस्सज्जनाविचयो.
‘‘ममं वा भिक्खवे परे अवण्णं भासेय्युं…पे… न चेतसो अनभिरद्धि करणीया’’ति इमाय पठमदेसनाय ‘‘ममं वा…पे… तुम्हंयेवस्स तेन अन्तरायो’’ति अयं दुतियदेसना संसन्दति. कस्मा? पठमाय मनोपदोसं निवारेत्वा दुतियाय तत्थादीनवस्स दस्सितत्ता. तथा इमाय दुतियदेसनाय ‘‘ममं वा…पे… अपि नु तुम्हे परेसं सुभासितं दुब्भासितं आजानेय्याथा’’ति अयं ततियदेसना संसन्दति. कस्मा? दुतियाय तत्थादीनवं दस्सेत्वा ततियाय वचनत्थसल्लक्खणमत्तेपि असमत्थभावस्स दस्सितत्ता. तथा इमाय ततियदेसनाय ‘‘ममं वा…पे… न च पनेतं अम्हेसु संविज्जती’’ति अयं चतुत्थदेसना संसन्दति. कस्मा? ततियाय मनोपदोसं सब्बथा निवारेत्वा चतुत्थाय अवण्णट्ठाने पटिपज्जितब्बाकारस्स दस्सितत्ताति इमिना नयेन पुब्बेन अपरं संसन्दित्वा विचयनं पुब्बापरविचयो. अस्सादविचयादयो वुत्तनयाव. तेसं लक्खणसन्दस्सनमत्तमेव हेत्थ विसेसो.
‘‘अपि नु तुम्हे परेसं सुभासितं दुब्भासितं आजानेय्याथा’’ति इमाय पुच्छाय ‘‘नो हेतं भन्ते’’ति अयं विस्सज्जना समेति. कुपितो हि नेव बुद्धपच्चेकबुद्धअरियसावकानं न मातापितूनं न पच्चत्थिकानं सुभासितदुब्भासितस्स अत्थं आजानाति. ‘‘कतमञ्च तं भिक्खवे, अप्पमत्तकं…पे… तथागतस्स वण्णं वदमानो वदेय्या’’ति इमाय पुच्छाय ‘‘पाणातिपातं पहाय पाणातिपाता पटिविरतो’’तिआदिका अयं विस्सज्जना समेति. भगवा हि अनुत्तरेन पाणातिपातविरमणादिगुणेन समन्नागतो, तञ्च खो समाधिं, पञ्ञञ्च उपनिधाय अप्पमत्तकं ओरमत्तकं सीलमत्तकं. ‘‘कतमे च ते भिक्खवे, धम्मा गम्भीरा दुद्दसा’’तिआदिकाय पुच्छाय ‘‘सन्ति भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा पुब्बन्तकप्पिका’’तिआदिका विस्सज्जना समेति. सब्बञ्ञुतञ्ञाणगुणा हि अञ्ञत्र तथागता अञ्ञेसं ञाणेन अलब्भनेय्यपतिट्ठत्ता गम्भीरा दुद्दसा दुरनुबोधा सन्ता पणीता अतक्कावचरा निपुणा पण्डितवेदनीयाति इमिना नयेन विस्सज्जनाय पुच्छानुरूपताविचयनमेव इध सङ्गहगाथाय अभावतो अनुगीतिविचयोति. अयं पदपञ्हादिएकादसधम्मविचयनलक्खणो विचयहारो नाम. वुत्तञ्च ‘‘यं पुच्छितञ्च विस्सज्जितञ्चा’’तिआदि (नेत्ति. ४.२).