चूळसीलवण्णना

७. को अनुसन्धीति पुच्छा ‘‘ननु एत्तकेनेव यथावुत्तेहि अवण्णवण्णेहि सम्बन्धा देसनामत्थकं पत्ता’’ति अनुयोगसम्भवतो कता. वण्णेन च अवण्णेन चाति तदुभयपदेन. अत्थनिद्देसो विय हि सद्दनिद्देसोपीति अक्खरचिन्तका. अथ वा तथाभासनस्स कारणत्ता, कोट्ठासत्ता च ‘‘पदेही’’ति वुत्तं. अवण्णेन च वण्णेन चाति पन अगुणगुणवसेन, निन्दापसंसावसेन च सरूपदस्सनं. ‘‘निवत्तो अमूलकताय विस्सज्जेतब्बताभावतो’’ति (दी. नि. टी. १.७) आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं. तं वित्थारेत्वा देसनाय बोधेतब्बपुग्गलाभावतो एत्तकाव सा युत्तरूपाति भगवतो अज्झासयेनेव अदेसनाभावेन निवत्तो, यथा तं वण्णभूमियं ततियवारोतिपि दट्ठब्बं. तथा बोधेतब्बपुग्गलसम्भवेन विस्सज्जेतब्बताय अधिगतभावतो अनुवत्ततियेव. इतिपेतं भूतन्ति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो तदुपरिपि अनुवत्तकत्ता, तेन वक्खति ‘‘इध पना’’तिआदि. एत्तावता अयं वण्णानुसन्धीति दस्सेत्वा दुविधेसु पन तेसु वण्णेसु ब्रह्मदत्तस्स वण्णानुसन्धीति दस्सेन्तो ‘‘सो पना’’तिआदिमाह. उपरि सुञ्ञतापकासने अनुसन्धिं दस्सेस्सति ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना (दी. नि. १.२८).

एवं पुच्छाविस्सज्जनामुखेन समुदायत्थतं वत्वा इदानि अवयवत्थतं दस्सेति ‘‘तत्था’’तिआदिना. अप्पमेव परितो समन्ततो खण्डितत्ता परित्तं नामाति आह ‘‘अप्पमत्तकन्ति परित्तस्स नाम’’न्ति. मत्ता वुच्चति पमाणं मीयते परिमीयतेति कत्वा. समासन्तककारेन अप्पमत्तकं यथा ‘‘बहुपुत्तको’’ति, एवं ओरमत्तकेपि. एतेनेव ‘‘अप्पा मत्ता अप्पमत्ता, सा एतस्साति अप्पमत्तक’’न्तिआदिना कपच्चयस्स सात्थकतम्पि दस्सेति अत्थतो अभिन्नत्ता. मत्तकसद्दस्स अनत्थकभावतो सीलमेव सीलमत्तकं. अनत्थकभावोति च सकत्थता पुरिमपदत्थेयेव पवत्तनतो. न हि सद्दा केवलं अनत्थका भवन्तीति अक्खरचिन्तका. ननु च भगवतो पारमितानुभावेन निरत्थकमेकक्खरम्पि मुखवरं नारोहति, सकलञ्च परियत्तिसासनं पदे पदे चतुसच्चप्पकासनन्ति वुत्तं, कथं तस्स अनत्थकता सम्भवतीति? सच्चं, तम्पि पदन्तराभिहितस्स अत्थस्स विसेसनवसेन तदभिहितं अत्थं वदति एव, सो पन अत्थो विनापि तेन पदन्तरेनेव सक्का विञ्ञातुन्ति अनत्थकमिच्चेव वुत्तन्ति. ननु अवोचुम्ह ‘‘अनत्थकभावो…पे… पवत्तनतो’’ति. अपिच विनेय्यज्झासयानुरूपवसेन भगवतो देसना पवत्तति, विनेय्या च अनादिमतिसंसारे लोकियेसुयेव सद्देसु परिभावितचित्ता, लोके च असतिपि अत्थन्तरावबोधे वाचासिलिट्ठतादिवसेन सद्दपयोगो दिस्सति ‘‘लब्भति पलब्भति, खञ्जति निखञ्जति, आगच्छति पच्चागच्छती’’तिआदिना. तथापरिचितानञ्च तथाविधेनेव सद्दपयोगेन अत्थावगमो सुखो होतीति अनत्थकसद्दपयोगो वुत्तोति. एवं सब्बत्थ. होति चेत्थ –

‘‘पदन्तरवचनीय-स्सत्थस्स विसेसनाय;

बोधनाय विनेय्यानं, तथानत्थपदं वदे’’ति.

अथ वा सीलमत्तकन्ति एत्थ मत्त-सद्दो विसेसनिवत्तिअत्थो ‘‘अवितक्कविचारमत्ता धम्मा (ध. स. तिकमातिका) मनोमत्ता धातु मनोधातू’’ति (ध. स. मूलटी. ४९९) च आदीसु विय. ‘‘अप्पमत्तकं ओरमत्तक’’न्ति पदद्वयेन सामञ्ञतो वुत्तोयेव हि अत्थो ‘‘सीलमत्तक’’न्ति पदेन विसेसतो वुत्तो, तेन च सीलं एव सीलमत्तं, तदेव सीलमत्तकन्ति निब्बचनं कातब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘सीलमेव सीलमत्तक’’न्ति वुत्तं.

अयं पन अट्ठकथामुत्तको नयो – ओरमत्तकन्ति एत्थ ओरन्ति अपारभागो ‘‘ओरतो भोगं (महाव. ६६) ओरं पार’’न्तिआदीसु विय. अथ वा हेट्ठाअत्थो ओरसद्दो ओरं आगमनाय ये पच्चया, ते ओरम्भागियानि संयोजनानीतिआदीसु विय. सीलञ्हि समाधिपञ्ञायो अपेक्खित्वा अपारभागे, हेट्ठाभागे च होति, उभयत्थापि ‘‘ओरे पवत्तं मत्तं यस्सा’’तिआदिना विग्गहो. सीलमत्तकन्ति एत्थापि मत्तसद्दो अमहत्थवाचको ‘‘भेसज्जमत्ता’’तिआदीसु विय. अथ वा सीलेपि तदेकदेसस्सेव सङ्गहणत्थं अमहत्थवाचको एत्थ मत्तसद्दो वुत्तो. तथा हि इन्द्रियसंवरपच्चयसन्निस्सितसीलानि इध देसनं अनारुळ्हानि. कस्माति चे? यस्मा तानि पातिमोक्खसंवरआजीवपारिसुद्धिसीलानि विय न सब्बपुथुज्जनेसु पाकटानीति. मत्तन्ति चेत्थ विसेसनिवत्तिअत्थे नपुंसकलिङ्गं. पमाणप्पकत्थेसु पन ‘‘मत्त’’न्ति वा ‘‘मत्ता’’ति वा नपुंसकित्थिलिङ्गं.

‘‘इदं वुत्तं होती’’तिआदिना सह योजनाय पिण्डत्थं दस्सेति. येन सीलेन वदेय्य, एतं सीलमत्तकं नामाति सम्बन्धो. ‘‘वण्णं वदामीति उस्साहं कत्वापी’’ति इदं ‘‘वण्णं वदमानो’’ति एतस्स विवरणं. एतेन हि ‘‘एकपुग्गलो भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जती’’तिआदीसु (अ. नि. १.१७०) विय मानसद्दस्स सामत्थियत्थतं दस्सेति. ‘‘उस्साहं कुरुमानो’’ति अवत्वा ‘‘कत्वा’’ति च वचनं त्वादिपच्चयन्तपदानमिव मानन्तपच्चयन्तपदानम्पि परकिरियापेक्खमेवाति दस्सनत्थं. ‘‘तत्थ सिया’’तिआदिना सन्धायभासितमत्थं अजानित्वा नीतत्थमेव गहेत्वा सुत्तन्तरविरोधितं मञ्ञमानस्स कस्सचि ईदिसी चोदना सियाति दस्सेति. तत्थाति तस्मिं ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदिवचने (दी. नि. १.७). कम्मट्ठानभावने युञ्जति सीलेनाति योगी, तस्स.

अलङ्करणं विभूसनं अलङ्कारो, पसाधनकिरिया. अलं करोति एतेनेवाति वा अलङ्कारो, कुण्डलादिपसाधनं. मण्डीयते मण्डनं, ऊनट्ठानपूरणं. मण्डीयति एतेनाति वा मण्डनं, मुखचुण्णादिऊनपूरणोपकरणं. इध पन सदिसवोहारेन, तद्धितवसेन वा सीलमेव तथा वुत्तं. मण्डनेति मण्डनहेतु, मण्डनकिरियानिमित्तं गतोति अत्थो. अथ वा मण्डति सीलेनाति मण्डनो, मण्डनजातिको पुरिसो. बहुम्हि चेतं जात्यापेक्खाय एकवचनं. उब्बाहनत्थेपि हि एकवचनमिच्छन्ति केचि, तदयुत्तमेव सद्दसत्थे अनागतत्ता, अत्थयुत्तिया च अभावतो. कथञ्हि एकवचननिद्दिट्ठतो उब्बाहनकरणं युत्तं सिया एकस्मिं येवत्थे उब्बाहितब्बस्स अञ्ञस्सत्थस्स अभावतो. तस्मा विपल्लासवसेन बह्वत्थे इदं एकवचनं दट्ठब्बं, मण्डनसीलेसूति अत्थो. आचरियधम्मपालत्थेरेनपि हि अयमेविध विनिच्छयो (दी. नि. टी. १.७) वुत्तो. अग्गतन्ति उत्तमभावं.

अस्सं भविस्सामीति आकङ्खेय्याति सम्बन्धो. अस्साति भवेय्य. परिपूरकारीति चेत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन सकलम्पि सीलथोमनसुत्तं दस्सेति.

किकीव अण्डन्ति एत्थापि तदत्थेन इति-सद्देन –

‘‘किकीव अण्डं चमरीव वालधिं,

पियंव पुत्तं नयनंव एककं;

तथेव सीलं अनुरक्खमाना,

सुपेसला होथ सदा सगारवा’’ति. (विसुद्धि. १.१९); –

गाथं सङ्गण्हाति. ‘‘पुप्फगन्धो’’ति वत्वा तदेकदेसेन दस्सेतुं ‘‘न चन्दन’’न्तिआदि वुत्तं. चन्दनं तगरं मल्लिकाति हि तंसहचरणतो तेसं गन्धोव वुत्तो. पुप्फगन्धोति च पुप्फञ्च तदवसेसो गन्धो चाति अत्थो. तगरमल्लिकाहि वा अवसिट्ठो ‘‘पुप्फगन्धो’’ति वुत्तो. सतञ्च गन्धोति एत्थ सीलमेव सदिसवोहारेन वा तद्धितवसेन वा गन्धो. सीलनिबन्धनो वा थुतिघोसो वुत्तनयेन ‘‘गन्धो’’ति अधिप्पेतो. सीलञ्हि कित्तिया निमित्तं. यथाह ‘‘सीलवतो कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी. नि. २.१५०; ३.३१६; अ. नि. ५.२१३; महाव. ७८५; उदा. ७६). सप्पुरिसो पवायति पकारेहि गन्धति तस्स गन्धूपगरुक्खपटिभागत्ता.

वस्सिकीति सुमनपुप्फं, ‘‘वस्सिक’’न्तिपि पाठो, तदत्थोव. गन्धा एव गन्धजाता, गन्धप्पकारा वा. य्वायन्ति यदिदं, उत्तमो गन्धो वातीति सम्बन्धो.

सम्मदञ्ञा विमुत्तानन्ति सम्मा अञ्ञाय जानित्वा, अग्गमग्गेन वा विमुत्तानं. मग्गं न विन्दतीति कारणं न लभति, न जानाति वा.

‘‘सीले पतिट्ठाया’’ति गाथाय पटिसन्धिपञ्ञाय सपञ्ञो आतापी वीरियवा पारिहारिकपञ्ञाय निपको नरसङ्खातो भिक्खु सीले पतिट्ठाय चित्तं तप्पधानेन वुत्तं समाधिं भावयं भावयन्तो भावनाहेतु तथा पञ्ञं विपस्सनञ्च इमं अन्तोजटाबहिजटासङ्खातं जटं विजटये विजटेय्य विजटितुं समत्थेय्याति सङ्खेपत्थो.

पथविं निस्सायाति पथविं रसग्गहणवसेन निस्साय, सीलस्मिं पन परिपूरणवसेन निस्साय पतिट्ठानं दट्ठब्बं.

अप्पकमहन्तताय पारापारादि विय उपनिधापञ्ञत्तिभावतो अञ्ञमञ्ञं उपनिधाय आहाति विस्सज्जेतुं ‘‘उपरि गुणे उपनिधाया’’ति वुत्तं. सीलञ्हीति एत्थ हि-सद्दो कारणत्थो, तेनिदं कारणं दस्सेति ‘‘यस्मा सीलं किञ्चापि पतिट्ठाभावेन समाधिस्स बहूपकारं, पभावादिगुणविसेसे पनस्स उपनिधाय कलम्पि भागं न उपेति, तथा समाधि च पञ्ञाया’’ति. तेनेवाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. न पापुणातीति गुणसमभावेन न सम्पापुणाति, न समेतीति वुत्तं होति. उपरिमन्ति समाधिपञ्ञं. उपनिधायाति उपत्थम्भं कत्वा. तञ्हि तादिसाय पञ्ञत्तिया उपत्थम्भनं होति. हेट्ठिमन्ति सीलसमाधिद्वयं.

‘‘कथ’’न्तिआदि वित्थारवचनं. कण्डम्बमूलिकपाटिहारियकथनञ्चेत्थ यथाकथञ्चिपि सीलस्स समाधिमपापुणतासिद्धियेविधाधिप्पेताति पाकटतरपाटिहारियभावेन, निदस्सननयेन चाति दट्ठब्बं. ‘‘अभि…पे… तित्थियमद्दन’’न्ति इदं पन तस्स यमकपाटिहारियस्स सुपाकटभावदस्सनत्थं, अञ्ञेहि बोधिमूले ञातिसमागमादीसु च कतपाटिहारियेहि विसेसदस्सनत्थञ्च वुत्तं. सम्बोधितो हि अट्ठमेपि दिवसे देवतानं ‘‘बुद्धो वा नो वा’’ति उप्पन्नकङ्खाविधमनत्थं आकासे रतनचङ्कमं मापेत्वा चङ्कमन्तो पाटिहारियं अकासि, ततो दुतियसंवच्छरे कुलनगरगतो कपिलवत्थुपुरे निग्रोधारामे ञातीनं समागमेपि तेसं मानमदप्पहानत्थं यमकपाटिहारियं अकासि. तत्थ अभिसम्बोधितोति अभिसम्बुज्झनकालतो. सावत्थिनगरद्वारेति सावत्थिनगरस्स दक्खिणद्वारे. कण्डम्बरुक्खमूलेति कण्डेन नाम पसेनदिरञ्ञो उय्यानपालेन रोपितत्ता कण्डम्बनामकस्स रुक्खस्स मूले. यमकपाटिहारियकरणत्थाय भगवतो चित्ते उप्पन्ने ‘‘तदनुच्छविकं ठानं इच्छितब्ब’’न्ति रतनमण्डपादि सक्केन देवरञ्ञा आणत्तेन विस्सकम्मुना कतन्ति वदन्ति केचि. भगवता निम्मितन्ति अपरे. अट्ठकथासु पन अनेकासु ‘‘सक्केन देवानमिन्देन आणापितेन विस्सकम्मदेवपुत्तेन मण्डपो कतो, चङ्कमो पन भगवता निम्मितो’’ति वुत्तं. दिब्बसेतच्छत्ते देवताहि धारियमानेति अत्थो विञ्ञायति अञ्ञेसमसम्भवतो. ‘‘द्वादसयोजनाय परिसाया’’ति इदं चतूसु दिसासु पच्चेकं द्वादसयोजनं मनुस्सपरिसं सन्धाय वुत्तं. तदा किर दससहस्सिलोकधातुतो चक्कवाळगब्भं परिपूरेत्वा देवब्रह्मानोपि सन्निपतिंसु. यो कोचि एवरूपं पाटिहारियं कातुं समत्थो चे, सो आगच्छतूति चोदनासदिसत्ता वुत्तं ‘‘अत्तादानपरिदीपन’’न्ति. अत्तादानञ्हि अनुयोगो पटिपक्खस्स अत्तस्स आदानं गहणन्ति कत्वा. तित्थियमद्दनन्ति ‘‘पाटिहारियं करिस्सामा’’ति कुहायनवसेन पुब्बे उट्ठितानं तित्थियानं मद्दनं, तञ्च तथा कातुं असमत्थतासम्पादनमेव. तदेतं पदद्वयं ‘‘यमकपाटिहारिय’’न्ति एतेन सम्बन्धितब्बं. राजगहसेट्ठिनो चन्दनघटिकुप्पत्तितो पट्ठाय सब्बमेव चेत्थ वत्तब्बं.

उपरिमकायतोतिआदि पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.११६) आगतनयदस्सनं, तेन वुत्तं ‘‘इतिआदिनयप्पवत्त’’न्ति, ‘‘सब्बं वित्थारेतब्ब’’न्ति च. तत्थायं पाळिसेसो –

‘‘हेट्ठिमकायतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, उपरिमकायतो उदकधारा पवत्तति. पुरत्थिमकायतो अग्गि, पच्छिमकायतो उदकं. पच्छिमकायतो अग्गि, पुरत्थिमकायतो उदकं. दक्खिणअक्खितो अग्गि, वामअक्खितो उदकं. वामअक्खितो अग्गि, दक्खिणअक्खितो उदकं. दक्खिणकण्णसोततो अग्गि, वामकण्णसोततो उदकं. वामकण्णसोततो अग्गि, दक्खिणकण्णसोततो उदकं. दक्खिणनासिकासोततो अग्गि, वामनासिकासोततो उदकं. वामनासिकासोततो अग्गि, दक्खिणनासिकासोततो उदकं. दक्खिणअंसकूटतो अग्गि, वामअंसकूटतो उदकं. वामअंसकूटतो अग्गि, दक्खिणअंसकूटतो उदकं. दक्खिणहत्थतो अग्गि, वामहत्थतो उदकं. वामहत्थतो अग्गि, दक्खिणहत्थतो उदकं. दक्खिणपस्सतो अग्गि, वामपस्सतो उदकं. वामपस्सतो अग्गि, दक्खिणपस्सतो उदकं. दक्खिणपादतो अग्गि, वामपादतो उदकं. वामपादतो अग्गि, दक्खिणपादतो उदकं. अङ्गुलङ्गुलेहि अग्गि, अङ्गुलन्तरिकाहि उदकं. अङ्गुलन्तरिकाहि अग्गि, अङ्गुलङ्गुलेहि उदकं. एकेकलोमतो अग्गि, एकेकलोमतो उदकं. लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तती’’ति.

अट्ठकथायं पन ‘‘एकेकलोमकूपतो’’ इच्चेव (पटि. म. अट्ठ. २.१.११६) आगतं.

छन्नं वण्णानन्ति एत्थापि नीलानं पीतकानं लोहितकानं ओदातानं मञ्जिट्ठानं पभस्सरानन्ति अयं सब्बोपि पाळिसेसो पेय्यालनयेन, आदि-सद्देन च दस्सितो. एत्थ च छन्नं वण्णानं उब्बाहनभूतानं यमका यमका वण्णा पवत्तन्तीति पाठसेसेन सम्बन्धो, तेन वक्खति ‘‘दुतिया दुतिया रस्मियो’’तिआदि. तत्थ हि तासं यमकं यमकं पवत्तनाकारेन सह आवज्जनपरिकम्माधिट्ठानानं विसुं पवत्ति दस्सिता. केचि पन ‘‘छन्नं वण्णान’’न्ति एतस्स ‘‘अग्गिक्खन्धो उदकधारा’’ति पुरिमेहि पदेहि सम्बन्धं वदन्ति, तदयुत्तमेव अग्गिक्खन्धउदकधारानं अत्थाय तेजोकसिणवायोकसिणानं समापज्जनस्स वक्खमानत्ता. छन्नं वण्णानं छब्बण्णा पवत्तन्तीति कत्तुवसेन वा सम्बन्धो यथा ‘‘एकस्स चेपि भिक्खुनो न पटिभासेय्य तं भिक्खुनिं अपसादेतु’’न्ति (पाचि. ५५८). कत्तुकम्मेसु हि बहुला सामिवचनं आख्यातपयोगेपि इच्छन्ति नेरुत्तिका.

एवं पाळिनयेन यमकपाटिहारियं दस्सेत्वा इदानि तं अट्ठकथानयेन विवरन्तो पच्चासत्तिनयेन ‘‘छन्नं वण्णान’’न्ति पदमेव पठमं विवरितुं ‘‘तस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ तस्साति भगवतो. ‘‘सुवण्णवण्णा रस्मियो’’ति इदं तासं पीताभानं येभुय्यताय वुत्तं, छब्बण्णाहि रस्मीहि अलङ्करणकालो वियाति अत्थो. तापि हि चक्कवाळगब्भतो उग्गन्त्वा ब्रह्मलोकमाहच्च पटिनिवत्तित्वा चक्कवाळमुखवट्टिमेव गण्हिंसु. एकचक्कवाळगब्भं वङ्कगोपानसिकं विय बोधिघरं अहोसि एकालोकं. दुतिया दुतिया रस्मियोति पुरिमपुरिमतो पच्छा पच्छा निक्खन्ता रस्मियो. कस्मा सदिसाकारवसेन ‘‘विया’’ति वचनं वुत्तन्ति आह ‘‘द्विन्नञ्चा’’तिआदि. द्विन्नञ्च चित्तानं एकक्खणे पवत्ति नाम नत्थि, येहि ता एवं सियुं, तथापि इमिना कारणद्वयेन एवमेव खायन्तीति अधिप्पायो. भवङ्गपरिवासस्साति भवङ्गवसेन परिवसनस्स, भवङ्गसङ्खातस्स परिवसनस्स वा, भवङ्गपतनस्साति वुत्तं होति. आचिण्णवसितायाति आवज्जनसमापज्जनादीहि पञ्चहाकारेहि समाचिण्णपरिचयताय. ननु च एकस्सापि चित्तस्स पवत्तिया द्वे किस्सो रस्मियोपि सम्भवेय्युन्ति अनुयोगमपनेति ‘‘तस्सा तस्सा पन रस्मिया’’तिआदिना. चित्तवारनानत्ता आवज्जनपरिकम्मचित्तानि, कसिणनानत्ता अधिट्ठानचित्तवारानिपि विसुं विसुंयेव पवत्तन्ति. आवज्जनावसाने तिक्खत्तुं पवत्तजवनानि परिकम्मनामेनेव इध वुत्तानि.

कथन्ति आह ‘‘नीलरस्मिअत्थाय ही’’तिआदि. ‘‘मञ्जिट्ठरस्मिअत्थाय लोहितकसिणं, पभस्सररस्मिअत्थाय पीतकसिण’’न्ति इदं लोहितपीतरस्मीनं कारणेयेव वुत्ते सिद्धन्ति न वुत्तं. तासमेव हि मञ्जिट्ठपभस्सररस्मियो विसेसपभेदभूताति. ‘‘अग्गिक्खन्धत्थाया’’तिआदिना ‘‘उपरिमकायतो’’तिआदीनं विवरणं. अग्गिक्खन्धउदकक्खन्धापि अञ्ञमञ्ञअसम्मिस्सा याव ब्रह्मलोका उग्गन्त्वा चक्कवाळमुखवट्टियं पतिंसु, तं दिवसं पन सत्था यो यो यस्मिं यस्मिं धम्मे च पाटिहारिये च पसन्नो, तस्स तस्स अज्झासयवसेन तं तं धम्मञ्च कथेसि, पाटिहारियञ्च दस्सेसि, एवं धम्मे भासियमाने, पाटिहारिये च करियमाने महाजनो धम्माभिसमयो अहोसि. तस्मिञ्च समागमे अत्तनो मनं गहेत्वा पञ्हं पुच्छितुं समत्थं अदिस्वा निम्मितं बुद्धं मापेसि, तेन पुच्छितं पञ्हं सत्था विस्सज्जेसि. सत्थारा पुच्छितं पञ्हं सो विस्सज्जेसि, सत्थु चङ्कमनकाले निम्मितो ठानादीसु अञ्ञतरं कप्पेसि, तस्स चङ्कमनकाले सत्था ठानादीसु अञ्ञतरं कप्पेसीति एतमत्थं दस्सेतुं ‘‘सत्था चङ्कमती’’तिआदि वुत्तं. ‘‘सब्बं वित्थारेतब्ब’’न्ति एतेन ‘‘सत्था तिट्ठति, निम्मितो चङ्कमति वा निसीदति वा सेय्यं वा कप्पेती’’तिआदिना (पटि. म. १.११६) चतूसु इरियापथेसु एकेकमूलका सत्थुपक्खे चत्तारो, निम्मितपक्खे चत्तारोति सब्बे अट्ठ वारा वित्थारेत्वा वत्तब्बाति दस्सेति. यस्मा सीलं समाधिस्स पतिट्ठामत्तमेव हुत्वा निवत्तति, समाधियेव तत्थ पतिट्ठाय यथावुत्तं सब्बं पाटिहारियकिच्चं पवत्तेति, तस्मा तदेतं समाधिकिच्चमेवाति वुत्तं ‘‘एत्थ एकम्पी’’तिआदि.

‘‘यं पना’’तिआदिना समाधिस्स पञ्ञमपापुणता विभाविता, यं पन पटिविज्झि, इदं पटिविज्झनं पञ्ञाकिच्चन्ति अत्थो. तं अनुक्कमतो दस्सेति ‘‘भगवा’’तिआदिना. ‘‘कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानी’’ति इदं दीपङ्करपादमूले कतपठमाभिनीहारतो पट्ठाय वुत्तं, ततो पुब्बेपि यत्तकेन तस्मिं भवे इच्छन्तो सावकबोधिं पत्तुं सक्कुणेय्य, तत्तकं पुञ्ञसम्भारं समुपचिनीति वेदितब्बं. ततोयेव हि ‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सन’’न्तिआदिना (बु. वं. ५९) वुत्तेसु अट्ठधम्मेसु हेतुसम्पन्नता अहोसि. केचि पन मनोपणिधानवचीपणिधानवसेन अनेकधा असङ्ख्येय्यपरिच्छेदं कत्वा पुब्बसम्भारं वदन्ति, तदयुत्तमेव सङ्गहारुळ्हासु अट्ठकथासु तथा अवुत्तत्ता. तासु हि यथावुत्तनयेन पठमाभिनीहारतो पुब्बे हेतुसम्पन्नतायेव दस्सिता. एकूनतिंसवस्सकाले निक्खम्म पब्बजित्वाति सम्बन्धो. चक्करतनारहपुञ्ञवन्तताय बोधिसत्तो चक्कवत्तिसिरिसम्पन्नोति तस्स निवासभवनं ‘‘चक्कवत्तिसिरिनिवासभूत’’न्ति वुत्तं. भवनाति रम्मसुरम्मसुभसङ्खाता निकेतना. पधानयोगन्ति दुक्करचरियाय उत्तमवीरियानुयोगं.

उरुवेलायं किर सेनानिगमे कुटुम्बिकस्स धीता सुजाता नाम दारिका वयप्पत्ता नेरञ्जराय तीरे निग्रोधमूले पत्थनमकासि ‘‘सचाहं समजातिकं कुलघरं गन्त्वा पठमगब्भे पुत्तं लभिस्सामि, खीरपायासेन बलिकम्मं करिस्सामी’’ति, (म. नि. अट्ठ. २.२८४; जा. अट्ठ. १.अविदूरे निदानकथा) तस्सा सा पत्थना समिज्झि. सा सत्त धेनुयो लट्ठिवने खादापेत्वा तासम्पि धीतरो गावियो लद्धा तथेव खादापेत्वा पुन तासम्पि धीतरो तथेवाति सत्तपुत्तिनत्तिपनत्तिपरम्परागताहि धेनूहि खीरं गहेत्वा खीरपायासं पचितुमारभि. तस्मिं खणे महाब्रह्मा तियोजनिकं सेतच्छत्तं उपरि धारेसि, सक्को देवराजा अग्गिं उज्जालेसि, सकललोके विज्जमानरसं देवता पक्खिपिंसु, पायासं दक्खिणावट्टं हुत्वा पचति, तं सा सुवण्णपातिया सतसहस्सग्घनिकाय सहेव बोधिसत्तस्स दत्वा पक्कामि. अथ बोधिसत्तो तं गहेत्वा नेरञ्जराय तीरे सुप्पतिट्ठिते नाम तित्थे एकतालट्ठिप्पमाणे एकूनपञ्ञासपिण्डे करोन्तो परिभुञ्जि, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘विसाखापुण्णमायं उरुवेलगामे सुजाताय द्विन्नं पक्खित्तदिब्बोजं मधुपायासं परिभुञ्जित्वा’’ति. तत्थ सुजातायाति आयस्मतो यसत्थेरस्स मातुभूताय पच्छा सरणगमनट्ठाने एतदग्गप्पत्ताय सुजाताय नाम सेट्ठिभरियाय. अङ्गमङ्गानुसारिनो रसस्स सारो उपत्थम्भबलकरो भूतनिस्सितो एको विसेसो ओजा नाम, सा दिवि भवा पक्खित्ता एत्थाति पक्खित्तदिब्बोजो, तं. पातब्बो च सो असितब्बो चाति पायासो, रसं कत्वा पिवितुं, आलोपं कत्वा च भुञ्जितुं युत्तो भोजनविसेसो, मधुना सित्तो पायासो मधुपायासो, तं.

ततो नेरञ्जराय तीरे महासालवने नानासमापत्तीहि दिवाविहारस्स कतत्ता ‘‘सायन्हसमये’’तिआदि वुत्तं. वित्थारो तत्थ तत्थ गहेतब्बो. दक्खिणुत्तरेनाति दिवाविहारतो बोधिया पविसनमग्गं सन्धायाह, उजुकं दक्खिणुत्तरगतेन देवताहि अलङ्कतेन मग्गेनाति अत्थो. एवम्पि वदन्ति ‘‘दक्खिणुत्तरेनाति दक्खिणपच्छिमुत्तरेन आदिअवसानगहणेन मज्झिमस्सापि गहितत्ता, तथा लुत्तपयोगस्स च दस्सनतो. एवञ्हि सति ‘दक्खिणपच्छिमुत्तरदिसाभागेन बोधिमण्डं पविसित्वा तिट्ठती’ति (जा. अट्ठ. १.अविदूरेनिदानकथा) जातकनिदाने वुत्तवचनेन समेती’’ति. दक्खिणदिसतो गन्तब्बो उत्तरदिसाभागो दक्खिणुत्तरो, तेन पविसित्वाति अपरे. केचि पन ‘‘उत्तरसद्दो चेत्थ मग्गवाचको. यदि हि दिसावाचको भवेय्य, ‘दक्खिणुत्तराया’ति वदेय्या’’ति, तं न ‘‘उत्तरेन नदी सीदा, गम्भीरा दुरतिक्कमा’’तिआदिना दिसावाचकस्सापि एनयोगस्स दस्सनतो, उत्तरसद्दस्स च मग्गवाचकस्स अनागतत्ता. अपिच दिसाभागं सन्धाय एवं वुत्तं. दिसाभागोपि हि दिसा एवाति. अथ अन्तरामग्गे सोत्थियेन नाम तिणहारकब्राह्मणेन दिन्ना अट्ठ कुसतिणमुट्ठियो गहेत्वा असितञ्चनगिरिसङ्कासं सब्बबोधिसत्तानमस्सासजननट्ठाने समाविरुळ्हं बोधिया मण्डनभूतं बोधिमण्डमुपगन्त्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा दक्खिणदिसाभागे अट्ठासि, सो पन पदेसो पदुमिनिपत्ते उदकबिन्दु विय पकम्पित्थ, ततो पच्छिमदिसाभागं, उत्तरदिसाभागञ्च गन्त्वा तिट्ठन्तेपि महापुरिसे तथेव ते अकम्पिंसु, ततो ‘‘नायं सब्बोपि पदेसो मम गुणं सन्धारेतुं समत्थो’’ति पुरत्थिमदिसाभागमगमासि, तत्थ पल्लङ्कप्पमाणं निच्चलमहोसि, तस्सेव च निप्परियायेन बोधिमण्डसमञ्ञा, महापुरिसो ‘‘इदं किलेसविद्धंसनट्ठान’’न्ति सन्निट्ठानं कत्वा पुब्बुत्तरदिसाभागे ठितो तत्थ अकम्पनप्पदेसे तानि तिणानि अग्गे गहेत्वा सञ्चालेसि, तावदेव चुद्दसहत्थो पल्लङ्को अहोसि, तानिपि तिणानि विचित्ताकारेन तूलिकाय लेखा गहितानि विय अहेसुं. सो तत्थ तिसन्धिपल्लङ्कं आभुजित्वा चतुरङ्गसमन्नागतं मेत्ताकम्मट्ठानं पुब्बङ्गमं कत्वा चतुरङ्गिकं वीरियं अधिट्ठहित्वा निसीदि, तमत्थं सङ्खिपित्वा दस्सेन्तो ‘‘बोधिमण्डं पविसित्वा’’तिआदिमाह.

तत्थ बोधि वुच्चति अरहत्तमग्गञाणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च, सा मण्डति थामगतताय पसीदति एत्थाति बोधिमण्डो, निप्परियायेन यथावुत्तप्पदेसो, परियायेन पन इध दुमराजा. तथा हि आचरियानन्दत्थेरेन वुत्तं ‘‘बोधिमण्डसद्दोपठमाभिसम्बुद्धट्ठाने एव दट्ठब्बो, न यत्थ कत्थचि बोधिरुक्खस्स पतिट्ठितट्ठाने’’ति, तं.

मारविजयसब्बञ्ञुतञ्ञाणपटिलाभादीहि भगवन्तं अस्सासेतीति अस्सत्थो. आपुब्बञ्हि साससद्दं अनुसिट्ठितोसनेसु इच्छन्ति, यं तु लोके ‘‘चलदलो, कुञ्जरासनो’’ तिपि वदन्ति. अच्चुग्गतभावेन, अजेय्यभूमिसीसगतभावेन, सकलसब्बञ्ञुगुणपटिलाभट्ठानविरुळ्हभावेन च दुमानं राजाति दुमराजा, अस्सत्थो च सो दुमराजा चाति अस्सत्थदुमराजा तं. द्विन्नं ऊरुजाणुसन्धीनं, ऊरुमूलकटिसन्धिस्स च वसेन तयो सन्धयो, सण्ठानवसेन वा तयो कोणा यस्साति तिसन्धि, स्वेव पल्लङ्को ऊरुबद्धासनं परिसमन्ततो अङ्कनं आसनन्ति अत्थेन र-कारस्स ल-कारं, द्विभावञ्च कत्वा, तीहि वा सन्धीहि लक्खितो पल्लङ्को तिसन्धिपल्लङ्को, तं. आभुजित्वाति आबन्धित्वा, उभो पादे समञ्छिते कत्वाति वुत्तं होति. वित्थारो सामञ्ञफलसुत्तवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. १.२१६) आगमिस्सति. अत्ता, मित्तो, मज्झत्तो, वेरीति चतूसुपि समप्पवत्तनवसेन चतुरङ्गसमन्नागतं मेत्ताकम्मट्ठानं. ‘‘चतुरङ्गसमन्नागत’’न्ति इदं पन ‘‘वीरियाधिट्ठान’’न्ति एतेनापि योजेतब्बं. तम्पि हि –

कामं तचो च न्हारु च अट्ठि च अवसिस्सतु, उपसुस्सतु सरीरे मंसलोहितं, यं तं पुरिसथामेन पुरिसवीरियेन पुरिसपरक्कमेन पत्तब्बं, न तं अपापुणित्वा वीरियस्स सण्ठानं भविस्सती’’ति (म. नि. २.१८४; सं. नि. १.२६६; अ. नि. ३.५१; अ. नि. ८.१३; महानि. १७, १९६) –

वुत्तनयेन चतुरङ्गसमन्नागतमेव.

चुद्दस हत्था वित्थतप्पमाणभावेन यस्साति चुद्दसहत्थो. परिसमन्ततो अङ्कीयते लक्खीयते परिच्छेदवसेनाति पल्लङ्को र-कारस्स ल-कारं, तस्स च द्वित्तं कत्वा. अपिच ‘‘इदं किलेसविद्धंसनट्ठान’’न्ति अट्ठकथासु वचनतो पल्लं किलेसविद्धंसनं करोति एत्थाति पल्लङ्को निग्गहितागमवसेन, अलुत्तसमासवसेन वा, चुद्दसहत्थो च सो पल्लङ्को च, स्वेव उत्तमट्ठेन पत्थनीयट्ठेन च वरोति चुद्दसहत्थपल्लङ्कवरो, तत्थ गतो पवत्तो निसिन्नो तथा. चुद्दसहत्थता चेत्थ वित्थारवसेन गहेतब्बा. तानियेव हि तिणानि अपरिमितपुञ्ञानुभावतो चुद्दसहत्थवित्थतपल्लङ्कभावेन पवत्तानि, न च तानि अट्ठमुट्ठिप्पमाणानि चुद्दसहत्थअच्चुग्गतानि सम्भवन्ति. ततोयेव च इध ‘‘तिणसन्थरं सन्थरित्वा’’ति वुत्तं, धम्मपदट्ठकथादीसु च ‘‘तिणानि सन्थरित्वा…पे… पुरत्थिमाभिमुखो निसीदित्वा’’ति (ध. स. अट्ठ. १.सारिपुत्थेरवण्णना; ध. स. अट्ठ. १.निदानकथा). अञ्ञत्थ च ‘‘तिणासने चुद्दसहत्थसम्मते’’ति. केचि पन ‘‘अच्चुग्गतभावेनेव चुद्दसहत्थो’’ति यथा तथा परिकप्पनावसेन वदन्ति, तं न गहेतब्बं यथावुत्तेन कारणेन, साधकेन च विरुद्धत्ता. कामञ्च मनोरथपूरणिया चतुरङ्गुत्तरवण्णनाय ‘‘तिक्खत्तुं बोधिं पदक्खिणं कत्वा बोधिमण्डं आरुय्ह चुद्दसहत्थुब्बेधे ठाने तिणसन्थरं सन्थरित्वा चतुरङ्गवीरियं अधिट्ठाय निसिन्नकालतो’’ति (अ. नि. अट्ठ. २.४.३३) पाठो दिस्सति, तथापि तत्थ उब्बेधसद्दो वित्थारवाचकोति वेदितब्बो, यथा ‘‘तिरियं सोळसुब्बेधो, उद्धमाहु सहस्सधा’’ति (जा. १.३.४०) महापनादजातके. तथा हि तदट्ठकथायं वुत्तं ‘‘तिरियं सोळसुब्बेधोति वित्थारतो सोळसकण्डपातवित्थारो अहोसी’’ति (जातक अट्ठ. २-३०२ पिट्ठे). अञ्ञथा हि आकासेयेव उक्खिपित्वा तिणसन्थरणं कतं, न अचलपदेसेति अत्थो आपज्जेय्य सन्थरणकिरियाधारभावतो तस्स, सो चत्थो अनधिप्पेतो अञ्ञत्थ अनागतत्ताति.

रजतक्खन्धं पिट्ठितो कत्वा वियाति सम्बन्धो. अत्थन्ति पच्छिमपब्बतं. मारबलन्ति मारं, मारबलञ्च, मारस्स वा सामत्थियं. पुब्बेनिवासन्ति पुब्बे निवुत्थक्खन्धं. दिब्बचक्खुन्ति दिब्बचक्खुञाणं. ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिना (दी. नि. २.५७; सं. नि. २.४) जरामरणमुखेन पच्चयाकारे ञाणं ओतारेत्वा. आनापानचतुत्थज्झानन्ति एत्थापि ‘‘सब्बबुद्धानं आचिण्ण’’न्ति विभत्तिविपरिणामं कत्वा योजेतब्बं. तम्पि हि बुद्धानमाचिण्णमेवाति वदन्ति. पादकं कत्वाति कारणं, पतिट्ठानं वा कत्वा. ‘‘विपस्सनं वड्ढेत्वाति छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन आसवक्खयञाणसङ्खातमहावजिरञाणगब्भं गण्हापनवसेन विपस्सनं भावेत्वा. सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमाय अनुपदधम्मविपस्सनावसेन अनेकाकारवोकारे सङ्खारे सम्मसतो छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन पवत्तं विपस्सनाञाणम्पि हि ‘‘महावजिरञाण’’न्ति वुच्चति, चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्याय देवसिकं वळञ्जनकसमापत्तीनं पुरेचरानुचरञाणम्पि. इध पन मग्गञाणमेव, विसेसतो च अग्गमग्गञाणं, तस्मा तस्सेव विपस्सनागब्भभावो वेदितब्बोति. सब्बबुद्धगुणेति सब्बञ्ञुतादिनिरवसेसबुद्धगुणे. तस्सा पादकं कत्वा समाधि निवत्तोति वुत्तं ‘‘इदमस्स पञ्ञाकिच्च’’न्ति. अस्साति भगवतो.

‘‘तत्थ यथा हत्थे’’तिआदिना उपमाय पाकटीकरणं. हत्थेति हत्थपसते, करपुटे वा. पातियन्ति सरावके. घटेति उदकहरणघटे. द्वत्तिंसदोणगण्हनप्पमाणं कुण्डं कोलम्बो. ततो महतरा चाटि. ततोपि महती महाकुम्भी. सोण्डी कुसोब्भो. नदीभागो कन्दरो. चक्कवाळपादेसु समुद्दो चक्कवाळमहासमुद्दो.सिनेरुपादके महासमुद्देति सीदन्तरसमुद्दं सन्धायाह. ‘‘पातिय’’न्तिआदिनापि तदेवत्थं पकारन्तरेन विभावेति. परित्तं होति यथाति सम्बन्धो. यस्सा पाळिया अत्थविभावनत्थाय या संवण्णना वुत्ता, तदेव तस्सा गुणभावेन दस्सेतुं ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. एवं सब्बत्थ.

‘‘दुवे पुथुज्जना’’तिआदि पुथुज्जनेसु लब्भमानविभागदस्सनत्थमेव वुत्तं, न पन मूलपरियायसंवण्णनादीसु (म. नि. अट्ठ. १.२) विय पुथुज्जनविसेसनिद्धारणत्थं निरवसेसपुथुज्जनस्सेव इध अधिप्पेतत्ता. सब्बोपि हि पुथुज्जनो भगवतो उपरिगुणे विभावेतुं न सक्कोति, तिट्ठतु ताव पुथुज्जनो, अरियसावकपच्चेकबुद्धानम्पि अविसया एव बुद्धगुणा. तथा हि वक्खति ‘‘सोतापन्नो’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.७). गोत्तसम्बन्धताय आदिच्चस्स सूरियदेवपुत्तस्स बन्धूति आदिच्चबन्धु, तेन वुत्तं निद्देसे –

‘‘आदिच्चो वुच्चति सूरियो. सूरियो गोतमो गोत्तेन, भगवापि गोतमो गोत्तेन, भगवा सूरियस्स गोत्तञातको गोत्तबन्धु, तस्मा बुद्धो आदिच्चबन्धू’’ति (महानि. १५०; चूळनि. ९९).

सद्दविदू पन ‘‘बुद्धस्सादिच्चबन्धुना’’ति पाठमिच्छन्ति. आदिच्चस्स बन्धुना गोत्तेन समानो गोत्तसङ्खातो बन्धु यस्स, बुद्धो च सो आदिच्चबन्धु चाति कत्वा. यस्मा पन खन्धकथादिकोसल्लेनापि उपक्किलेसानुपक्किलेसानं जाननहेतुभूतं बाहुसच्चं होति, यथाह –

‘‘कित्तावता नु खो भन्ते बहुस्सुतो होतीति? यतो खो भिक्खु खन्धकुसलो होति. धातु…पे… आयतन…पे… पटिच्चसमुप्पादकुसलो होति, एत्तावता खो भिक्खु बहुस्सुतो होती’’ति.

तस्मा ‘‘यस्स खन्धधातुआयतनादीसू’’तिआदि वुत्तं. आदि-सद्देन चेत्थ याव पटिच्चसमुप्पादा सङ्गण्हाति. तत्थ वाचुग्गतकरणं उग्गहो. अत्थस्स परिपुच्छनं परिपुच्छा. अट्ठकथावसेन अत्थस्स सोतद्वारपटिबद्धताकरणं सवनं. ब्यञ्जनत्थानं सुनिक्खेपसुनयनेन धम्मस्स परिहरणं धारणं. एवं सुतधातपरिचितानं वितक्कनं मनसानुपेक्खनं पच्चवेक्खणं.

एवं पभेदं दस्सेत्वा वचनत्थम्पि दस्सेति ‘‘दुविधो’’तिआदिना. पुथूनन्ति अनेकविधानं किलेसादीनं. पुथुज्जनन्तोगधत्ताति बहूनं जनानं अब्भन्तरे समवरोधभावतो पुथुज्जनोति सम्बन्धो. पुथुचायं जनोति पुथु एव विसुंयेव अयं सङ्ख्यं गतो. इतीति तस्मा पुथुज्जनोति सम्बन्धो. एवं गाथाबन्धेन सङ्खेपतो दस्सितमत्थं ‘‘सो ही’’तिआदिना विवरति. ‘‘नानप्पकारान’’न्ति इमिना पुथु-सद्दो इध बह्वत्थोति दस्सेति.

आदि-सद्देन सङ्गहितमत्थं, तदत्थस्स च साधकं अम्बसेचनगरुसिनाननयेन निद्देसपाळिया दस्सेन्तो ‘‘यथाहा’’तिआदिमाह. अविहता सक्कायदिट्ठियो, पुथु बहुका ता एतेसन्ति पुथुअविहतसक्कायदिट्ठिका, एतेन अविहतत्ता पुथु सक्कायदिट्ठियो जनेन्ति, पुथूहि वा सक्कायदिट्ठीहि जनिताति अत्थं दस्सेति. अविहतत्थमेव वा जनसद्दो वदति, तस्मा पुथु सक्कायदिट्ठियो जनेन्ति न विहनन्ति, जना वा अविहता पुथु सक्कायदिट्ठियो एतेसन्ति अत्थं दस्सेतीतिपि वट्टति, विसेसनपरनिपातनञ्चेत्थ दट्ठब्बं यथा ‘‘अग्याहितो’’ति. ‘‘पुथु सत्थारानं मुखुल्लोकिका’’ति एतेन पुथु बहवो जना सत्थारो एतेसन्ति निब्बचनं दस्सितं. पुथु सब्बगतीहि अवुट्ठिताति एत्थ पन कम्मकिलेसेहि जनेतब्बा, जायन्ति वा सत्ता एत्थाति जना, गतियो, पुथु सब्बा एव जना गतियो एतेसन्ति वचनत्थो. ‘‘पुथु नानाभिसङ्खारे अभिसङ्खरोन्ती’’ति एतेन च जायन्ति एतेहि सत्ताति जना, पुञ्ञाभिसङ्खारादयो, पुथु नानाविधा जना सङ्खारा एतेसं विज्जन्ति, पुथु वा नानाभिसङ्खारे जनेन्ति अभिसङ्खरोन्तीति अत्थमाह. ततो परं पन ‘‘पुथु नानाओघेहि वुय्हन्ती’’तिआदिअत्थत्तयं जनेन्ति एतेहि सत्ताति जना, कामोघादयो, रागसन्तापादयो, रागपरिळाहादयो च, सब्बेपि वा किलेसपरिळाहा. पुथु नानप्पकारा ते एतेसं विज्जन्ति, तेहि वा जनेन्ति वुय्हन्ति, सन्तापेन्ति, परिडहन्ति चाति निब्बचनं दस्सेतुं वुत्तं. ‘‘रत्ता गिद्धा’’तिआदि परियायवचनं.

अपि च रत्ताति वत्थं विय रङ्गजातेन चित्तस्स विपरिणामकरेन छन्दरागेन रत्ता. गिद्धाति अभिकङ्खनसभावेन अभिगिज्झनेन गिद्धा. गथिताति गन्थिता विय दुम्मोचनीयभावेन तत्थ पटिबद्धा. मुच्छिताति किलेसाविसनवसेन विसञ्ञीभूता विय अनञ्ञकिच्चमोहं समापन्ना. अज्झोसन्नाति अनञ्ञासाधारणे विय कत्वा गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा ठिता. लग्गाति गावो कण्टके विय आसत्ता, महापलिपे वा पतनेन नासिकग्गपलिपन्नपुरिसो विय उद्धरितुमसक्कुणेय्यभावेन निमुग्गा. लग्गिताति मक्कटालेपेन विय मक्कटो पञ्चन्नं इन्द्रियानं वसेन आसङ्गिता, पलिबुद्धाति सम्बद्धा, उपद्दुता वाति अयमत्थो अङ्गुत्तरटीकायं (अ. नि. अट्ठ. १.५१) वुत्तो. एतेन जायतीति जनो, ‘‘रागो गेधो’’ति एवमादिको, पुथु नानाविधो जनो रागादिको एतेसं, पुथूसु वा पञ्चसु कामगुणेसु जना रत्ता गिद्धा…पे… पलिबुद्धाति अत्थं दस्सेति.

‘‘आवुता’’तिआदिपि परियायवचनमेव. अपिच ‘‘आवुताति आवरिता. निवुताति निवारिता. ओफुताति पलिगुण्ठिता, परियोनद्धा वा. पिहिताति पिदहिता. पटिच्छन्नाति छादिता. पटिकुज्जिताति हेट्ठामुखजाता’’ति तत्थेव (अ. नि. अट्ठ. १.५१) वुत्तं. एत्थ च जनेन्ति एतेहीति जना, नीवरणा, पुथु नानाविधा जना नीवरणा एतेसं, पुथूहि वा नीवरणेहि जना आवुता…पे… पटिकुज्जिताति निब्बचनं दस्सेति. पुथूसु नीचधम्मसमाचारेसु जायति, पुथूनं वा अब्भन्तरे जनो अन्तोगधो, पुथु वा बहुको जनोति अत्थं दस्सेति ‘‘पुथून’’न्तिआदिना, एतेन च ततियपादं विवरति, समत्थेति वा. ‘‘पुथुवा’’तिआदिना पन चतुत्थपादं. पुथु विसंसट्ठो एव जनो पुथुज्जनोति अयञ्हेत्थ वचनत्थो.

येहि गुणविसेसेहि निमित्तभूतेहि भगवति ‘‘तथागतो’’ति अयं समञ्ञा पवत्ता, तं दस्सनत्थं ‘‘अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो’’तिआदि वुत्तं. एकोपि हि सद्दो अनेकपवत्तिनिमित्तमधिकिच्च अनेकधा अत्थप्पकासको, भगवतो च सब्बेपि नामसद्दा अनेकगुणनेमित्तिकायेव. यथाह –

‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो;

गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति. (ध. स. १३१३; उदा. अट्ठ. ५७; पटि. म. अट्ठ. १.७६; दी. नि. टी. १.४१३);

कानि पन तानीति अनुयोगे सति पठमं तस्सरूपं सङ्खेपतो उद्दिसित्वा ‘‘कथ’’न्तिआदिना निद्दिसति. तथा आगतोति एत्थ आकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो. सामञ्ञजोतनाय विसेसावट्ठानतो, विसेसत्थिना च सामञ्ञसद्दस्सापि विसेसत्थेयेव अनुपयुज्जितब्बतो पटिपदागमनत्थो आगत सद्दो दट्ठब्बो, न ञाणगमनत्थो तथलक्खणं आगतो’’तिआदीसु (दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.१२; सं. नि. अट्ठ. २.३.७८; अ. नि. अट्ठ. १.१७०; थेरगा. अट्ठ. १.४३; इतिवु. अट्ठ. ३८; पटि. म. अट्ठ. १.३७; बु. वं. अट्ठ. २; महानि. अट्ठ. १४) विय, नापि कायगमनादि अत्थो ‘‘आगतो खो महासमणो, मागधानं गिरिब्बज’’न्तिआदीसु (महाव. ५३) विय. तत्थ यस्स आकारस्स नियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो, तदाकारं करुणापधानत्ता तस्स महाकरुणामुखेन पुरिमबुद्धानं आगमनपटिपदाय उदाहरणवसेन सामञ्ञतो दस्सेन्तो ‘‘यथा सब्बलोके’’तिआदिमाह. यंतं-सद्दानं एकन्तसम्बन्धभावतो चेत्थ तथा-सद्दस्सत्थदस्सने यथा-सद्देन अत्थो विभावितो. तदेव वित्थारेति ‘‘यथा विपस्सी भगवा’’तिआदिना, विपस्सीआदीनञ्चेत्थ छन्नं सम्मासम्बुद्धानं महापदानसुत्तादीसु (दी. नि. २.४) सम्पहुलनिद्देसेन (दी. नि. अट्ठ. २.सम्बहुलपरिच्छेदवण्णना) सुपाकटत्ता, आसन्नत्ता च तेसं वसेन तं पटिपदं दस्सेतीति दट्ठब्बं. आगतो यथा, तथा आगतोति सब्बत्र सम्बन्धो. ‘‘किं वुत्तं होती’’तिआदिनापि तदेव पटिनिद्दिसति. तत्थ येन अभिनीहारेनाति मनुस्सत्तलिङ्गसम्पत्तिहेतुसत्थारदस्सनपब्बज्जागुणसम्पत्तिअधिकारछन्दानं वसेन अट्ठङ्गसमन्नागतेन महापणिधानेन. सब्बेसञ्हि बुद्धानं पठमपणिधानं इमिनाव नीहारेन समिज्झति. अभिनीहारोति चेत्थ मूलपणिधानस्सेतं अधिवचनन्ति दट्ठब्बं.

एवं महाभिनीहारवसेन ‘‘तथागतो’’ति पदस्स अत्थं दस्सेत्वा इदानि पारमीपूरणवसेनपि दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. ‘‘एत्थ च सुत्तन्तिकानं महाबोधियानपटिपदाय कोसल्लजननत्थं पारमीसु अयं वित्थारकथा’’तिआदिना आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.७) या पारमीसु विनिच्छयकथा वुत्ता, किञ्चापि सा अम्हेहि इध वुच्चमाना गन्थवित्थारकरा विय भविस्सति, यस्मा पनायं संवण्णना एतिस्सं पच्छा पमादलेखविसोधनवसेन, तदवसेसत्थपरियादानवसेन च पवत्ता, तस्मा सापि पारमीकथा इध वत्तब्बायेवाति ततो चेव चरियापिटकट्ठकथातो च आहरित्वा यथारहं गाथाबन्धेहि समलङ्करित्वा अत्थमधिप्पायञ्च विसोधयमाना भविस्सति. कथं?

का पनेता पारमियो, केनट्ठेन कतीविधा;

को च तासं कमो कानि, लक्खणादीनि सब्बथा.

को पच्चयो, संकिलेसो, वोदानं पटिपक्खको;

पटिपत्तिविभागो च, सङ्गहो सम्पदा तथा.

कित्तकेन सम्पादनं, आनिसंसो च किं फलं;

पञ्हमेतं विस्सज्जित्वा, भविस्सति विनिच्छयो.

तत्रिदं विस्सज्जनं –

का पनेता पारमियोति –

तण्हामानादिमञ्ञत्र, उपायकुसलेन या;

ञाणेन परिग्गहिता, पारमी सा विभाविता.

तण्हामानादिना हि अनुपहता करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता दानादयो गुणसङ्खाता एता किरिया ‘‘पारमी’’ति विभाविता.

केनट्ठेन पारमियोति –

परमो उत्तमट्ठेन, तस्सायं पारमी तथा;

कम्मं भावोति दानादि, तद्धिततो तिधा मता.

पूरेति मवति परे, परं मज्जति मयति;

मुनाति मिनोति तथा, मिनातीति वा परमो.

पारे मज्जति सोधेति, मवति मयतीति वा;

मायेति तं वा मुनाति, मिनोति मिनाति तथा.

पारमीति महासत्तो, वुत्तानुसारतो पन;

तद्धितत्थत्तयेनेव, पारमीति अयं मता.

दानसीलादिगुणविसेसयोगेन हि सत्तुत्तमताय महाबोधिसत्तो परमो, तस्स अयं, भावो, कम्मन्ति वा पारमी, दानादिकिरिया. अथ वा परति पूरेतीति परमो निरुत्तिनयेन, दानादिगुणानं पूरको, पालको च बोधिसत्तो, परमस्स अयं, भावो, कम्मं वा पारमी. अपिच परे सत्ते मवति अत्तनि बन्धति गुणविसेसयोगेन, परं वा अतिरेकं मज्जति संकिलेसमलतो, परं वा सेट्ठं निब्बानं विसेसेन मयति गच्छति, परं वा लोकं पमाणभूतेन ञाणविसेसेन इधलोकमिव मुनाति परिच्छिन्दति, परं वा अतिविय सीलादिगुणगणं अत्तनो सन्ताने मिनोति पक्खिपति, परं वा अत्तभूततो धम्मकायतो अञ्ञं, पटिपक्खं वा तदनत्थकरं किलेसचोरगणं मिनाति हिंसतीति परमो, महासत्तो, ‘‘परमस्स अय’’न्तिआदिना वुत्तनयेन पारमी. पारे वा निब्बाने मज्जति सुज्झति, सत्ते च सोधेति, तत्थ वा सत्ते मवति बन्धति योजेति, तं वा मयति गच्छति, सत्ते च मायेति गमेति, तं वा याथावतो मुनाति परिच्छिन्दति, तत्थ वा सत्ते मिनोति पक्खिपति, तत्थ वा सत्तानं किलेसारिं मिनाति हिंसतीति पारमी, महासत्तो, ‘‘तस्स अय’’न्तिआदिना दानादिकिरियाव पारमीति. इमिना नयेन पारमीनं वचनत्थो वेदितब्बो.

कतिविधाति सङ्खेपतो दसविधा, ता पन बुद्धवंसपाळियं (बु. वं. १.७६) सरूपतो आगतायेव. यथाह ‘‘विचिनन्तो तदादक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्तिआदि (बु. वं. २.११६). यथा चाह –

‘‘कति नु खो भन्ते बुद्धकारका धम्माति? दस खो सारिपुत्त बुद्धकारका धम्मा, कतमे दस? दानं खो सारिपुत्त बुद्धकारको धम्मो, सीलं नेक्खम्मं पञ्ञा वीरियं खन्ति सच्चं अधिट्ठानं मेत्ता उपेक्खा बुद्धकारको धम्मो, इमे खो सारिपुत्त दस बुद्धकारका धम्माति. इदमवोच भगवा, इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –

‘दानं सीलञ्च नेक्खम्मं, पञ्ञावीरियेन पञ्चमं;

खन्तिसच्चमधिट्ठानं, मेत्तुपेक्खाति ते दसा’ति’’. (बु. वं. १.७६);

केचि पन ‘‘छब्बिधा’’ति वदन्ति, तं एतासं सङ्गहवसेन वुत्तं. सो पन सङ्गहो परतो आवि भविस्सति.

को च तासं कमोति एत्थ कमो नाम देसनाक्कमो, सो च पठमसमादानहेतुको, समादानं पविचयहेतुकं, इति यथा आदिम्हि पठमाभिनीहारकाले पविचिता, समादिन्ना च, तथा देसिता. यथाह ‘‘विचिनन्तो तदादक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्तिआदि (बु. वं. २.११६) तेनेतं वुच्चति –

‘‘पठमं समादानता-वसेनायं कमो रुतो;

अथ वा अञ्ञमञ्ञस्स, बहूपकारतोपि चा’’ति.

तत्थ हि दानं सीलस्स बहूपकारं, सुकरञ्चाति तं आदिम्हि वुत्तं. दानं पन सीलपरिग्गहितं महप्फलं होति महानिसंसन्ति दानानन्तरं सीलं वुत्तं. सीलं नेक्खम्मपरिग्गहितं…पे… नेक्खम्मं पञ्ञापरिग्गहितं…पे… पञ्ञा वीरियपरिग्गहिता…पे… वीरियं खन्तिपरिग्गहितं…पे… खन्ति सच्चपरिग्गहिता…पे… सच्चं अधिट्ठानपरिग्गहितं…पे… अधिट्ठानं मेत्तापरिग्गहितं…पे… मेत्ता उपेक्खापरिग्गहिता महप्फला होति महानिसंसाति मेत्तानन्तरं उपेक्खा वुत्ता. उपेक्खा पन करुणापरिग्गहिता, करुणा च उपेक्खापरिग्गहिताति वेदितब्बा. कथं पन महाकारुणिका बोधिसत्ता सत्तेसु उपेक्खका होन्तीति? उपेक्खितब्बयुत्तकेसु कञ्चि कालं उपेक्खका होन्ति, न पन सब्बत्थ, सब्बदा चाति केचि. अपरे पन न च सत्तेसु उपेक्खका, सत्तकतेसु पन विप्पकारेसु उपेक्खका होन्तीति, इदमेवेत्थ युत्तं.

अपरो नयो –

सब्बसाधारणतादि-कारणेहिपि ईरितं;

दानं आदिम्हि सेसा तु, पुरिमेपि अपेक्खका.

पचुरजनेसुपि हि पवत्तिया सब्बसत्तसाधारणत्ता, अप्पफलत्ता, सुकरत्ता च दानं आदिम्हि वुत्तं. सीलेन दायकपटिग्गाहकसुद्धितो परानुग्गहं वत्वा परपीळानिवत्तिवचनतो, किरियधम्मं वत्वा अकिरियधम्मवचनतो, भोगसम्पत्तिहेतुं वत्वा भवसम्पत्तिहेतुवचनतो च दानस्सानन्तरं सीलं वुत्तं. नेक्खम्मेन सीलसम्पत्तिसिद्धितो, कायवचीसुचरितं वत्वा मनोसुचरितवचनतो, विसुद्धसीलस्स सुखेनेव झानसमिज्झनतो, कम्मापराधप्पहानेन पयोगसुद्धिं वत्वा किलेसापराधप्पहानेन आसयसुद्धिवचनतो, वीतिक्कमप्पहाने ठितस्स परियुट्ठानप्पहानवचनतो च सीलस्सानन्तरं नेक्खम्मं वुत्तं. पञ्ञाय नेक्खम्मस्स सिद्धिपरिसुद्धितो, झानाभावे पञ्ञाभाववचनतो. समाधिपदट्ठाना हि पञ्ञा, पञ्ञापच्चुपट्ठानो च समाधि. समथनिमित्तं वत्वा उपेक्खानिमित्तवचनतो, परहितज्झानेन परहितकरणूपायकोसल्लवचनतो च नेक्खम्मस्सानन्तरं पञ्ञा वुत्ता. वीरियारम्भेन पञ्ञाकिच्चसिद्धितो, सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा सत्तहिताय आरम्भस्स अच्छरियतावचनतो, उपेक्खानिमित्तं वत्वा पग्गहनिमित्तवचनतो, निसम्मकारितं वत्वा उट्ठानवचनतो च. निसम्मकारिनो हि उट्ठानं फलविसेसमावहतीति पञ्ञायानन्तरं वीरियं वुत्तं.

वीरियेन तितिक्खासिद्धितो. वीरियवा हि आरद्धवीरियत्ता सत्तसङ्खारेहि उपनीतं दुक्खं अभिभुय्य विहरति. वीरियस्स तितिक्खालङ्कारभावतो. वीरियवतो हि तितिक्खा सोभति. पग्गहनिमित्तं वत्वा समथनिमित्तवचनतो, अच्चारम्भेन उद्धच्चदोसप्पहानवचनतो. धम्मनिज्झानक्खन्तिया हि उद्धच्चदोसो पहीयति. वीरियवतो सातच्चकरणवचनतो. खन्तिबहुलो हि अनुद्धतो सातच्चकारी होति. अप्पमादवतो परहितकिरियारम्भे पच्चुपकारतण्हाभाववचनतो. याथावतो धम्मनिज्झाने हि सति तण्हा न होति. परहितारम्भे परमेपि परकतदुक्खसहनतावचनतो च वीरियस्सानन्तरं खन्ति वुत्ता. सच्चेन खन्तिया चिराधिट्ठानतो, अपकारिनो अपकारखन्तिं वत्वा तदुपकारकरणे अविसंवादवचनतो, खन्तिया अपवादवाचाविकम्पनेन भूतवादिताय अविजहनवचनतो, सत्तसुञ्ञताधम्म-निज्झानक्खन्तिं वत्वा तदुपब्रूहितञाणसच्चस्स वचनतो च खन्तियानन्तरं सच्चं वुत्तं. अधिट्ठानेन सच्चसिद्धितो. अचलाधिट्ठानस्स हि विरति सिज्झति. अविसंवादितं वत्वा तत्थ अचलभाववचनतो. सच्चसन्धो हि दानादीसु पटिञ्ञानुरूपं निच्चलो पवत्तति. ञाणसच्चं वत्वा सम्भारेसु पवत्तिनिट्ठापनवचनतो. यथाभूतञाणवा हि बोधिसम्भारेसु अधिट्ठाति, ते च निट्ठापेति. पटिपक्खेहि अकम्पियभावतो च सच्चस्सानन्तरं अधिट्ठानं वुत्तं. मेत्ताय परहितकरणसमादानाधिट्ठानसिद्धितो, अधिट्ठानं वत्वा हितूपसंहारवचनतो. बोधिसम्भारे हि अधितिट्ठमानो मेत्ताविहारी होति. अचलाधिट्ठानस्स समादानाविकोपनेन समादानसम्भवतो च अधिट्ठानस्सानन्तरं मेत्ता वुत्ता. उपेक्खाय मेत्ताविसुद्धितो, सत्तेसु हितूपसंहारं वत्वा तदपराधेसु उदासीनतावचनतो, मेत्ताभावनं वत्वा तन्निस्सन्दभावनावचनतो, ‘‘हितकामसत्तेपि उपेक्खको’’ति अच्छरियगुणतावचनतो च मेत्तायानन्तरं उपेक्खा वुत्ताति एवमेतासं कमो वेदितब्बो.

कानि लक्खणादीनि सब्बथाति एत्थ पन अविसेसेन –

परेसमनुग्गहणं, लक्खणन्ति पवुच्चति;

उपकारो अकम्पो च, रसो हितेसितापि च.

बुद्धत्तं पच्चुपट्ठानं, दया ञाणं पवुच्चति;

पदट्ठानन्ति तासन्तु, पच्चेकं तानि भेदतो.

सब्बापि हि पारमियो परानुग्गहलक्खणा, परेसं उपकारकरणरसा, अविकम्पनरसा वा, हितेसितापच्चुपट्ठाना, बुद्धत्तपच्चुपट्ठाना वा, महाकरुणापदट्ठाना, करुणूपायकोसल्लपदट्ठाना वा.

विसेसेन पन यस्मा करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अत्तुपकरणपरिच्चागचेतना दानपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं कायवचीसुचरितं अत्थतो अकत्तब्बविरति, कत्तब्बकरणचेतनादयो च सीलपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमो कामभवेहि निक्खमनचित्तुप्पादो नेक्खम्मपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो धम्मानं सामञ्ञविसेसलक्खणावबोधो पञ्ञापारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो कायचित्तेहि परहितारम्भो वीरियपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो सत्तसङ्खारापराधसहनसङ्खातो अदोसप्पधानो तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो खन्तिपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं विरतिचेतनादिभेदं अविसंवादनं सच्चपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो अचलसमादानाधिट्ठानसङ्खातो तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो अधिट्ठानपारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो लोकस्स हितसुखूपसंहारो अत्थतो अब्यापादो मेत्तापारमी. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अनुनयपटिघविद्धंसनसङ्खाता इट्ठानिट्ठेसु सत्तसङ्खारेसु समप्पवत्ति उपेक्खापारमी.

तस्मा परिच्चागलक्खणं दानं, देय्यधम्मे लोभविद्धंसनरसं, अनासत्तिपच्चुपट्ठानं, भवविभवसम्पत्तिपच्चुपट्ठानं वा, परिच्चजितब्बवत्थुपदट्ठानं. सीलनलक्खणं सीलं, समाधानलक्खणं, पतिट्ठानलक्खणं वाति वुत्तं होति. दुस्सील्यविद्धंसनरसं, अनवज्जरसं वा, सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, हिरोत्तप्पपदट्ठानं. कामतो, भवतो च निक्खमनलक्खणं नेक्खम्मं, तदादीनवविभावनरसं, ततोयेव विमुखभावपच्चुपट्ठानं, संवेगपदट्ठानं. यथासभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञा, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसा पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठाना अरञ्ञगतसुदेसको विय, समाधिपदट्ठाना, चतुसच्चपदट्ठाना वा. उस्साहलक्खणं वीरियं, उपत्थम्भनरसं, असंसीदनपच्चुपट्ठानं, वीरियारम्भवत्थुपदट्ठानं, संवेगपदट्ठानं वा.

खमनलक्खणा खन्ति, इट्ठानिट्ठसहनरसा, अधिवासनपच्चुपट्ठाना, अविरोधपच्चुपट्ठाना वा, यथाभूतदस्सनपदट्ठाना. अविसंवादनलक्खणं सच्चं, याथावविभावनरसं, साधुतापच्चुपट्ठानं, सोरच्चपदट्ठानं. बोधिसम्भारेसु अधिट्ठानलक्खणं अधिट्ठानं, तेसं पटिपक्खाभिभवनरसं, तत्थ अचलतापच्चुपट्ठानं, बोधिसम्भारपदट्ठानं. हिताकारप्पवत्तिलक्खणा मेत्ता, हितूपसंहाररसा, आघातविनयनरसा वा, सोम्मभावपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना. मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा उपेक्खा, समभावदस्सनरसा, पटिघानुनयवूपसमपच्चुपट्ठाना, कम्मस्सकतापच्चवेक्खणपदट्ठाना. एत्थ च करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितता दानादीनं परिच्चागादिलक्खणस्स विसेसनभावेन वत्तब्बा, यतो तानि पारमीसङ्ख्यं लभन्ति. न हि सम्मासम्बोधियादिपत्थनमञ्ञत्र अकरुणूपायकोसल्लपरिग्गहितानि वट्टगामीनि दानादीनि पारमीसङ्ख्यं लभन्तीति.

को पच्चयोति –

अभिनीहारो च तासं, दया ञाणञ्च पच्चयो;

उस्साहुम्मङ्गवत्थानं, हिताचारादयो तथा.

अभिनीहारो ताव पारमीनं सब्बासम्पि पच्चयो. यो हि अयं ‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ती’’तिआदि (बु. वं. २.५९) अट्ठधम्मसमोधानसम्पादितो ‘‘तिण्णो तारेय्यं मुत्तो मोचेय्यं, बुद्धो बोधेय्यं सुद्धो सोधेय्यं, दन्तो दमेय्यं, सन्तो समेय्यं, अस्सत्थो अस्सासेय्यं, परिनिब्बुतो परिनिब्बापेय्य’’न्तिआदिना पवत्तो अभिनीहारो, सो अविसेसेन सब्बपारमीनं पच्चयो. तप्पवत्तिया हि उद्धं पारमीनं पविचयुपट्ठानसमादानाधिट्ठाननिप्फत्तियो महापुरिसानं सम्भवन्ति, अभिनीहारो च नामेस अत्थतो भेसमट्ठङ्गानं समोधानेन तथापवत्तो चित्तुप्पादो, ‘‘अहो वताहं अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झेय्यं, सब्बसत्तानं हितसुखं निप्फादेय्य’’न्तिआदिपत्थनासङ्खातो अचिन्तेय्यं बुद्धभूमिं, अपरिमाणं लोकहितञ्च आरब्भ पवत्तिया सब्बबुद्धकारकधम्ममूलभूतो परमभद्दको परमकल्याणो अपरिमेय्यप्पभावो पुञ्ञविसेसोति दट्ठब्बो.

तस्स च उप्पत्तिया सहेव महापुरिसो महाबोधियानपटिपत्तिं ओतिण्णो नाम होति, नियतभावसमधिगमनतो, ततो च अनिवत्तनसभावतो ‘‘बोधिसत्तो’’ति समञ्ञं लभति, सब्बभागेन सम्मासम्बोधियं सम्मासत्तमानसता, बोधिसम्भारे सिक्खासमत्थता चस्स सन्तिट्ठति. यथावुत्ताभिनीहारसमिज्झनेन हि महापुरिसा सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमनपुब्बलिङ्गेन सयम्भुञाणेन सम्मदेव सब्बपारमियो विचिनित्वा समादाय अनुक्कमेन परिपूरेन्ति, यथा तं कतमहाभिनीहारो सुमेधपण्डितो. यथाह –

‘‘हन्द बुद्धकरे धम्मे, विचिनामि इतो चितो;

उद्धं अधो दस दिसा, यावता धम्मधातुया;

विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्ति. (बु. वं. २.११५, ११६); –

वित्थारो. लक्खणादितो पनेस सम्मदेव सम्मासम्बोधिपणिधानलक्खणो, ‘‘अहो वताहं अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झेय्यं, सब्बसत्तानं हितसुखं निप्फादेय्य’’न्तिआदिपत्थनारसो, बोधिसम्भारहेतुभावपच्चुपट्ठानो, महाकरुणापदट्ठानो, उपनिस्सयसम्पत्तिपदट्ठानो वा.

तस्स पन अभिनीहारस्स चत्तारो पच्चया, चत्तारो हेतू, चत्तारि च बलानि वेदितब्बानि. तत्थ कतमे चत्तारो पच्चया महाभिनीहाराय? इध महापुरिसो पस्सति तथागतं महता बुद्धानुभावेन अच्छरियब्भुतं पाटिहारियं करोन्तं, तस्स तं निस्साय तं आरम्मणं कत्वा महाबोधियं चित्तं सन्तिट्ठति ‘‘महानुभावा वतायं धम्मधातु, यस्सा सुप्पटिविद्धत्ता भगवा एवं अच्छरियब्भुतधम्मो, अचिन्तेय्यानुभावो चा’’ति, सो तमेव महानुभावदस्सनं निस्साय तं पच्चयं कत्वा सम्बोधियं अधिमुच्चन्तो तत्थ चित्तं ठपेति, अयं पठमो पच्चयो महाभिनीहाराय.

न हेव खो पस्सति तथागतस्स यथावुत्तं महानुभावतं, अपिच खो सुणाति ‘‘एदिसो च एदिसो च भगवा’’ति, सो तं निस्साय तं पच्चयं कत्वा सम्बोधियं अधिमुच्चन्तो तत्थ चित्तं ठपेति, अयं दुतियो पच्चयो महाभिनीहाराय.

न हेव खो पस्सति तथागतस्स यथावुत्तं महानुभावतं, नापि तं परतो सुणाति, अपिच खो तथागतस्स धम्मं देसेन्तस्स ‘‘दसबलसमन्नागतो भिक्खवे, तथागतो’’तिआदिना (सं. नि. २.२१) बुद्धानुभावपटिसंयुत्तं धम्मं सुणाति, सो तं निस्साय…पे… अयं ततियो पच्चयो महाभिनीहाराय.

न हेव खो पस्सति तथागतस्स यथावुत्तं महानुभावतं, नापि तं परतो सुणाति, नापि तथागतस्स धम्मं सुणाति, अपिच खो उळारज्झासयो कल्याणाधिमुत्तिको ‘‘अहमेतं बुद्धवंसं बुद्धतन्तिं बुद्धपवेणिं बुद्दधम्मतं परिपालेस्सामी’’ति यावदेव धम्मञ्ञेव सक्करोन्तो गरुं करोन्तो मानेन्तो पूजेन्तो धम्मं अपचयमानो तं निस्साय…पे… ठपेति, अयं चतुत्थो पच्चयो महाभिनीहारायाति.

कतमे चत्तारो हेतू महाभिनीहाराय? इध महापुरिसो पकतिया उपनिस्सयसम्पन्नो होति पुरिमकेसु बुद्धेसु कताधिकारो, अयं पठमो हेतु महाभिनीहाराय. पुन चपरं महापुरिसो पकतियापि करुणाज्झासयो होति करुणाधिमुत्तो सत्तानं दुक्खं अपनेतुकामो, अपिच अत्तनो कायञ्च जीवितञ्च परिच्चजि, अयं दुतियो हेतु महाभिनीहाराय. पुन चपरं महापुरिसो सकलतोपि वट्टदुक्खतो सत्तहिताय दुक्करचरियतो सुचिरम्पि कालं घटेन्तो वायमन्तो अनिब्बिन्नो होति अनुत्रासी, याव इच्छितत्थनिप्फत्ति, अयं ततियो हेतु महाभिनीहाराय. पुन चपरं महापुरिसो कल्याणमित्तसन्निस्सितो होति, यो अहिततो नं निवारेति, हिते पतिट्ठापेति, अयं चतुत्थो हेतु महाभिनीहाराय.

तत्रायं महापुरिसस्स उपनिस्सयसम्पदा – एकन्तेनेवस्स यथा अज्झासयो सम्बोधिनिन्नो होति सम्बोधिपोणो सम्बोधिपब्भारो, तथा सत्तानं हितचरियाय, यतो अनेन पुरिमबुद्धानं सन्तिके सम्बोधिया पणिधानं कतं होति मनसा, वाचाय च ‘‘अहम्पि एदिसो सम्मासम्बुद्धो हुत्वा सम्मदेव सत्तानं हितसुखं निप्फादेय्य’’न्ति. एवं सम्पन्नूपनिस्सयस्स पनस्स इमानि उपनिस्सयसम्पत्तिया लिङ्गानि सम्भवन्ति, येहि समन्नागतस्स सावकबोधिसत्तेहि, पच्चेकबोधिसत्तेहि च महाविसेसो महन्तं नानाकरणं पञ्ञायति इन्द्रियतो, पटिपत्तितो, कोसल्लतो च. इध हि उपनिस्सयसम्पन्नो महापुरिसो यथा विसदिन्द्रियो होति विसदञाणो, न तथा इतरे. परहिताय पटिपन्नो होति, नो अत्तहिताय. तथा हि सो यथा बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं पटिपज्जि, न तथा इतरे, तत्थ च कोसल्लं आवहति ठानुप्पत्तिकपटिभानेन, ठानाठानकुसलताय च.

तथा महापुरिसो पकतिया दानज्झासयो होति दानाभिरतो, सति देय्यधम्मे देतियेव, न दानतो सङ्कोचं आपज्जति, सततं समितं संविभागसीलो होति, पमुदितोव देति आदरजातो, न उदासीनचित्तो, महन्तम्पि दानं दत्वा नेव दानेन सन्तुट्ठो होति, पगेव अप्पं. परेसञ्च उस्साहं जनेन्तो दाने वण्णं भासति, दानपटिसंयुत्तं धम्मकथं करोति, अञ्ञे च परेसं देन्ते दिस्वा अत्तमनो होति, भयट्ठानेसु च परेसं अभयं देतीति एवमादीनि दानज्झासयस्स महापुरिसस्स दानपारमिया लिङ्गानि.

तथा पाणातिपातादीहि पापधम्मेहि हिरीयति ओत्तप्पति, सत्तानं अविहेठनजातिको होति, सोरतो सुखसीलो असठो अमायावी उजुजातिको सुब्बचो सोवचस्सकरणीयेहि धम्मेहि समन्नागतो मुदुजातिको अथद्धो अनतिमानी, परसन्तकं नादियति अन्तमसो तिणसलाकमुपादाय, अत्तनो हत्थे निक्खित्तं इणं वा गहेत्वा परं न विसंवादेति, परस्मिं वा अत्तनो सन्तके ब्यामूळ्हे, विस्सरिते वा तं सञ्ञापेत्वा पटिपादेति यथा तं न परहत्थगतं होति, अलोलुप्पो होति, परपरिग्गहितेसु पापकं चित्तम्पि न उप्पादेति, इत्थिब्यसनादीनि दूरतो परिवज्जेति, सच्चवादी सच्चसन्धो भिन्नानं सन्धाता सहितानं अनुप्पदाता पियवादी मिहितपुब्बङ्गमो पुब्बभासी अत्थवादी धम्मवादी अनभिज्झालु अब्यापन्नचित्तो अविपरीतदस्सनो कम्मस्सकताञाणेन, सच्चानुलोमिकञाणेन च, कतञ्ञू कतवेदी वुड्ढापचायी सुविसुद्धाजीवो धम्मकामो, परेसम्पि धम्मे समादपेता सब्बेन सब्बं अकिच्चतो सत्ते निवारेता किच्चेसु पतिट्ठपेता अत्तना च तत्थ किच्चे योगं आपज्जिता, कत्वा वा पन सयं अकत्तब्बं सीघञ्ञेव ततो पटिविरतो होतीति एवमादीनि सीलज्झासयस्स महापुरिसस्स सीलपारमिया लिङ्गानि.

तथा मन्दकिलेसो होति मन्दनीवरणो पविवेकज्झासयो अविक्खेपबहुलो, न तस्स पापका वितक्का चित्तमन्वास्सवन्ति, विवेकगतस्स चस्स अप्पकसिरेनेव चित्तं समाधियति, अमित्तपक्खेपि तुवटं मेत्तचित्तता सन्तिट्ठति, पगेव इतरस्मिं, सतिमा च होति चिरकतम्पि चिरभासितम्पि सुसरिता अनुस्सरिता, मेधावी च होति धम्मोजपञ्ञाय समन्नागतो, निपको च होति तासु तासु इतिकत्तब्बतासु, आरद्धवीरियो च होति सत्तानं हितकिरियासु, खन्तिबलसमन्नागतो च होति सब्बसहो, अचलाधिट्ठानो च होति दळ्हसमादानो, अज्झुपेक्खको च होति उपेक्खाठानीयेसु धम्मेसूति एवमादीनि महापुरिसस्स नेक्खम्मज्झासयादीनं वसेन नेक्खम्मपारमियादीनं लिङ्गानि वेदितब्बानि.

एवमेतेहि बोधिसम्भारलिङ्गेहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स यं वुत्तं ‘‘महाभिनीहाराय कल्याणमित्तसन्निस्सयो हेतू’’ति, तत्रिदं सङ्खेपतो कल्याणमित्तलक्खणं – इध कल्याणमित्तो सद्धासम्पन्नो होति सीलसम्पन्नो सुतसम्पन्नो चागवीरियसतिसमाधिपञ्ञासम्पन्नो. तत्थ सद्धासम्पत्तिया सद्दहति तथागतस्स बोधिं कम्मं, कम्मफलञ्च, तेन सम्मासम्बोधिया हेतुभूतं सत्तेसु हितेसितं न परिच्चजति. सीलसम्पत्तिया सत्तानं पियो होति मनापो गरु भावनीयो चोदको पापगरहिको वत्ता वचनक्खमो. सुतसम्पत्तिया सत्तानं हितसुखावहं गम्भीरं धम्मकथं कत्ता होति. चागसम्पत्तिया अप्पिच्छो होति समाहितो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो. वीरियसम्पत्तिया आरद्धवीरियो होति सत्तानं हितपटिपत्तिया. सतिसम्पत्तिया उपट्ठितस्सती होति अनवज्जेसु धम्मेसु. समाधिसम्पत्तिया अविक्खित्तो होति समाहितचित्तो. पञ्ञासम्पत्तिया अविपरीतं पजानाति. सो सतिया कुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसमानो पञ्ञाय सत्तानं हिताहितं यथाभूतं जानित्वा समाधिना तत्थ एकग्गचित्तो हुत्वा वीरियेन अहिता सत्ते निसेधेत्वा हिते नियोजेति. तेनाह –

‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;

गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चट्ठाने नियोजको’’ति. (अ. नि. ७.३७; नेत्ति. ११३);

एवं गुणसमन्नागतंव कल्याणमित्तं उपनिस्साय महापुरिसो अत्तनो उपनिस्सयसम्पत्तिं सम्मदेव परियोदपेति. सुविसुद्धासयपयोगोव हुत्वा चतूहि बलेहि समन्नागतो नचिरेनेव अट्ठङ्गे समोधानेत्वा महाभिनीहारं करोन्तो बोधिसत्तभावे पतिट्ठहति अनिवत्तिधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो.

तस्सिमानि चत्तारि बलानि अज्झत्तिकबलं या सम्मासम्बोधियं अत्तसन्निस्सया धम्मगारवेन अभिरुचि एकन्तनिन्नज्झासयता, याय महापुरिसो अत्ताधिपतिलज्जासन्निस्सयो, अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. बाहिरबलं या सम्मासम्बोधियं परसन्निस्सया अभिरुचि एकन्तनिन्नज्झासयता, याय महापुरिसो लोकाधिपतिओत्तप्पनसन्निस्सयो, अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. उपनिस्सयबलं या सम्मासम्बोधियं उपनिस्सयसम्पत्तिया अभिरुचि एकन्तनिन्नज्झासयता, याय महापुरिसो तिक्खिन्द्रियो, विसदधातुको, सतिसन्निस्सयो, अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. पयोगबलं या सम्मासम्बोधिया तज्जा पयोगसम्पदा सक्कच्चकारिता सातच्चकारिता, याय महापुरिसो विसुद्धपयोगो, निरन्तरकारी, अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. एवमयं चतूहि पच्चयेहि, चतूहि हेतूहि, चतूहि च बलेहि सम्पन्नसमुदागमो अट्ठङ्गसमोधानसम्पादितो अभिनीहारो पारमीनं पच्चयो होति मूलकारणभावतो.

यस्स च पवत्तिया महापुरिसे चत्तारो अच्छरिया अब्भुता धम्मा पतिट्ठहन्ति, सब्बं सत्तनिकायं अत्तनो ओरसपुत्तं विय पियचित्तेन परिग्गण्हाति, न चस्स चित्तं पुन संकिलेसवसेन संकिलिस्सति, सत्तानं हितसुखावहो चस्स अज्झासयो, पयोगो च होति, अत्तनो च बुद्धकारकधम्मा उपरूपरि वड्ढन्ति, परिपच्चन्ति च, यतो महापुरिसो उळारतरेन पुञ्ञाभिसन्देन कुसलाभिसन्देन पवड्ढिया [पवत्तिया (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथा)] पच्चयेन सुखस्साहारेन समन्नागतो सत्तानं दक्खिणेय्यो उत्तमं गारवट्ठानं, असदिसं पुञ्ञक्खेत्तञ्च होति. एवमनेकगुणो अनेकानिसंसो महाभिनीहारो पारमीनं पच्चयोति वेदितब्बो.

यथा च महाभिनीहारो, एवं महाकरुणा, उपायकोसल्लञ्च. तत्थ उपायकोसल्लं नाम दानादीनं बोधिसम्भारभावस्स निमित्तभूता पञ्ञा, याहि महाकरुणूपायकोसल्लताहि महापुरिसानं अत्तसुखनिरपेक्खता, निरन्तरं परसुखकरणपसुतता, सुदुक्करेहि महाबोधिसत्तचरितेहि विसादाभावो, पसादसंवुद्धिदस्सनसवनानुस्सरणावत्थासुपि सत्तानं हितसुखपटिलाभहेतुभावो च सम्पज्जति. तथा हि तस्स पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि, करुणाय बुद्धकम्मसिद्धि. पञ्ञाय सयं तरति, करुणाय परे तारेति. पञ्ञाय परदुक्खं परिजानाति, करुणाय परदुक्खपटिकारं आरभति. पञ्ञाय दुक्खं निब्बिन्दति, करुणाय दुक्खं सम्पटिच्छति. पञ्ञाय निब्बानाभिमुखो होति, करुणाय तं न पापुणाति. तथा करुणाय संसाराभिमुखो होति, पञ्ञाय तत्र नाभिरमति. पञ्ञाय सब्बत्थ विरज्जति, करुणानुगतत्ता न च न सब्बेसमनुग्गहाय पवत्तो, करुणाय सब्बेपि अनुकम्पति, पञ्ञानुगतत्ता न च न सब्बत्थ विरत्तचित्तो. पञ्ञाय अहंकारममंकाराभावो, करुणाय आलसियदीनताभावो.

तथा पञ्ञाकरुणाहि यथाक्कमं अत्तनाथपरनाथता, धीरवीरभावो, अनत्तन्तपापरन्तपता, अत्तहितपरहितनिप्फत्ति, निब्भयाभीसनकभावो, धम्माधिपतिलोकाधिपतिता, कतञ्ञुपुब्बकारिभावो, मोहतण्हाविगमो, विज्जाचरणसिद्धि, बलवेसारज्जनिप्फत्तीति सब्बस्सापि पारमिताफलस्स विसेसेन उपायभावतो पञ्ञा करुणा पारमीनं पच्चयो. इदं पन द्वयं पारमीनं विय पणिधानस्सापि पच्चयो.

तथा उस्साहउम्मङ्गअवत्थानहितचरिया च पारमीनं पच्चयोति वेदितब्बो. या च बुद्धभावस्स उप्पत्तिट्ठानताय ‘‘बुद्धभूमियो’’ति वुच्चन्ति. तत्थ उस्साहो नाम बोधिसम्भारानं अब्भुस्साहनवीरियं. उम्मङ्गो नाम बोधिसम्भारेसु उपायकोसल्लभूता पञ्ञा. अवत्थानं नाम अधिट्ठानं, अचलाधिट्ठानता. हितचरिया नाम मेत्ताभावना, करुणाभावना च. यथाह –

‘‘कति पन भन्ते, बुद्धभूमियोति? चतस्सो खो सारिपुत्त, बुद्धभूमियो. कतमा चतस्सो? उस्साहो च होति वीरियं, उम्मङ्गो च होति पञ्ञाभावना, अवत्थानञ्च होति अधिट्ठानं, हितचरिया च होति मेत्ताभावना. इमा खो सारिपुत्त, चतस्सो बुद्धभूमियो’’ति (सु. नि. अट्ठ. १.३४).

तथा नेक्खम्मपविवेकअलोभादोसामोहनिस्सरणप्पभेदा च छ अज्झासया. वुत्तञ्हेतं –

‘‘नेक्खम्मज्झासया च बोधिसत्ता कामेसु, घरावासे च दोसदस्साविनो, पविवेकज्झासया च बोधिसत्ता सङ्गणिकाय दोसदस्साविनो. अलोभ…पे… लोभे…पे… अदोस…पे… दोसे…पे… अमोह…पे… मोहे…पे… निस्सरण…पे… सब्बभवेसु दोसदस्साविनो’’ति (सु. नि. अट्ठ. १.३४; विसुद्धि. १.४९).

तस्मा एते च छ अज्झासयापि पारमीनं पच्चयाति वेदितब्बा. न हि लोभादीसु आदीनवदस्सनेन, अलोभादीनं अधिकभावेन च विना दानादिपारमियो सम्भवन्ति. अलोभादीनञ्हि अधिकभावेन परिच्चागादिनिन्नचित्तता, अलोभज्झासयादिता चाति, यथा चेते, एवं दानज्झासयतादयोपि. यथाह –

‘‘कति पन भन्ते बोधाय चरन्तानं बोधिसत्तानं अज्झासयाति? दस खो सारिपुत्त, बोधाय चरन्तानं बोधिसत्तानं अज्झासया. कतमे दस? दानज्झासया सारिपुत्त, बोधिसत्ता मच्छेरे दोसदस्साविनो. सील…पे… असंवरे…पे… नेक्खम्म…पे… कामेसु…पे… यथाभूतञाण…पे… विचिकिच्छाय.…पे… वीरिय …पे… कोसज्जे…पे… खन्ति…पे… अक्खन्तियं…पे… सच्च…पे… विसंवादने…पे… अधिट्ठान…पे… अनधिट्ठाने…पे… मेत्ता…पे… ब्यापादे…पे… उपेक्खा…पे… सुखदुक्खेसु आदीनवदस्साविनो’’ति.

एतेसु हि मच्छेरअसंवरकामविचिकिच्छाकोसज्जअक्खन्तिविसंवादनअनधिट्ठान- ब्यापादसुखदुक्खसङ्खातेसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा दानादिनिन्नचित्ततासङ्खाता दानज्झासयतादयो दानादिपारमीनं निब्बत्तिया पच्चयो. तथा अपरिच्चागपरिच्चागादीसु यथाक्कमं आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणम्पि दानादिपारमीनं पच्चयो होति.

तत्रायं पच्चवेक्खणाविधि – खेत्तवत्थुहिरञ्ञसुवण्णगोमहिं सदासीदासपुत्तदारादिपरिग्गहब्यासत्तचित्तानं सत्तानं खेत्तादीनं वत्थुकामभावेन बहुपत्थनीयभावतो, राजचोरादिसाधारणभावतो, विवादाधिट्ठानतो, सपत्तकरणतो, निस्सारतो, पटिलाभपरिपालनेसु परविहेठनहेतुभावतो, विनासनिमित्तञ्चसोकादिअनेकविहितब्यसनावहतो तदासत्तिनिदानञ्च मच्छेरमलपरियुट्ठितचित्तानं अपायूपपत्तिहेतुभावतोति एवं विविधविपुलानत्थावहानि परिग्गहितवत्थूनि नाम, तेसं परिच्चागोयेवेको सोत्थिभावोति परिच्चागे अप्पमादो करणीयो.

अपिच ‘‘याचको याचमानो अत्तनो गुय्हस्स आचिक्खनतो मय्हं विस्सासिको’’ति च ‘‘पहाय गमनीयं अत्तनो सन्तकं गहेत्वा परलोकं याहीतिउपदिसनतो मय्हं उपदेसको’’ति च ‘‘आदित्ते विय अगारे मरणग्गिना आदित्ते लोके ततो मय्हं सन्तकस्स अपहरणतो अपवाहकसहायो’’ति च ‘‘अपवाहितस्स चस्स अज्झापननिक्खेपट्ठानभूतो’’ति च ‘‘दानसङ्खाते कल्याणकम्मस्मिं सहायभावतो, सब्बसम्पत्तीनं अग्गभूताय परमदुल्लभाय बुद्धभूमिया सम्पत्तिहेतुभावतो च परमो कल्याणमित्तो’’ति च पच्चवेक्खितब्बं.

तथा ‘‘उळारे कम्मनि अनेनाहं सम्भावितो, तस्मा सा सम्भावना अवितथा कातब्बा’’ति च ‘‘एकन्तभेदिताय जीवितस्स आयाचितेनापि मया दातब्बं, पगेव याचितेना’’ति च ‘‘उळारज्झासयेहि गवेसित्वापि दातब्बो, [दातब्बतो (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथावण्णना)] सयमेवागतो मम पुञ्ञेना’’ति च ‘‘याचकस्स दानापदेसेन मय्हमेवायमनुग्गहो’’ति च ‘‘अहं विय अयं सब्बोपि लोको मया अनुग्गहेतब्बो’’ति च ‘‘असति याचके कथं मय्हं दानपारमी पूरेय्या’’ति च ‘‘याचकानमेवत्थाय मया सब्बोपि परिग्गहेतब्बो’’ति च ‘‘अयाचित्वापि मं मम सन्तकं याचका कदा सयमेव गण्हेय्यु’’न्ति च ‘‘कथमहं याचकानं पियो चस्सं मनापो’’ति च ‘‘कथं वा ते मय्हं पिया चस्सु मनापा’’ति च ‘‘कथं वाहं ददमानो दत्वापि च अत्तमनो अस्सं पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो’’ति च ‘‘कथं वा मे याचका भवेय्युं, उळारो च दानज्झासयो’’ति च ‘‘कथं वाहमयाचितो एव याचकानं हदयमञ्ञाय ददेय्य’’न्ति ‘‘सति धने, याचके च अपरिच्चागो महती मय्हं वञ्चना’’ति च ‘‘कथमहं अत्तनो अङ्गानि, जीवितञ्चापि परिच्चजेय्य’’न्ति च चागनिन्नता उपट्ठपेतब्बा.

अपिच ‘‘अत्थो नामायं निरपेक्खं दायकमनुगच्छति यथा तं निरपेक्खं खेपकं किटको’’ति अत्थे निरपेक्खताय चित्तं उप्पादेतब्बं. याचमानो पन यदि पियपुग्गलो होति ‘‘पियो मं याचती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. अथ उदासीनपुग्गलो होति ‘‘अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन मित्तो होती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. ददन्तो हि याचकानं पियो होतीति. अथ पन वेरीपुग्गलो याचति, ‘‘पच्चत्थिको मं याचति, अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन वेरीपि पियो मित्तो होती’’ति विसेसतो सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. एवं पियपुग्गले विय मज्झत्तवेरीपुग्गलेसुपि मेत्तापुब्बङ्गमं करुणं उपट्ठपेत्वाव दातब्बं.

सचे पनस्स चिरकालं परिभावितत्ता लोभस्स देय्यधम्मविसया लोभधम्मा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया सप्पुरिस सम्बोधाय अभिनीहारं करोन्तेन सब्बसत्तानमुपकाराय अयं कायो निस्सट्ठो, तप्परिच्चागमयञ्च पुञ्ञं, तत्थ नाम ते बाहिरेपि वत्थुस्मिं अभिसङ्गप्पवत्ति हत्थिसिनानसदिसी होति, तस्मा तया न कत्थचि अभिसङ्गो उप्पादेतब्बो. सेय्यथापि नाम महतो भेसज्जरुक्खस्स तिट्ठतो मूलं मूलत्थिका हरन्ति, पपटिकं, तचं, खन्धं, विटपं, साखं, पलासं, पुप्फं, फलं फलत्थिका हरन्ति, न तस्स रुक्खस्स ‘मय्हं सन्तकं एते हरन्ती’ति वितक्कसमुदाचारो होति, एवमेव सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापज्जन्तेन मया महादुक्खे अकतञ्ञुके निच्चासुचिम्हि काये परेसं उपकाराय विनियुज्जमाने अणुमत्तोपि मिच्छावितक्को न उप्पादेतब्बो. को वा एत्थ विसेसो अज्झत्तिकबाहिरेसु महाभूतेसु एकन्तभेदनविकिरणविद्धंसनधम्मेसु. केवलं पन सम्मोहविजम्भितमेतं, यदिदं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति अभिनिवेसो, तस्मा बाहिरेसु महाभूतेसु विय अज्झत्तिकेसुपि करचरणनयनादीसु, मंसादीसु च अनपेक्खेन हुत्वा ‘तं तदत्थिका हरन्तू’ति निस्सट्ठचित्तेन भवितब्ब’’न्ति. एवं पटिसञ्चिक्खतो चस्स सम्बोधाय पहितत्तस्स कायजीवितेसु निरपेक्खस्स अप्पकसिरेनेव कायवचीमनोकम्मानि सुविसुद्धानि होन्ति, सो विसुद्धकायवचीमनोकम्मन्तो विसुद्धाजीवो ञायपटिपत्तियं ठितो आयापायुपायकोसल्लसमन्नागमेन भिय्योसो मत्ताय देय्यधम्मपरिच्चागेन, अभयदानसद्धम्मदानेहि च सब्बसत्ते अनुग्गण्हितुं समत्थो होति, अयं ताव दानपारमियं पच्चवेक्खणानयो.

सीलपारमियं पन एवं पच्चवेक्खितब्बं – ‘‘इदञ्हि सीलं नाम गङ्गोदकादीहि विसोधेतुं असक्कुणेय्यस्स दोसमलस्स विक्खालनजलं, हरिचन्दनादीहि विनेतुं असक्कुणेय्यस्स रागादिपरिळाहस्स विनयनं, मुत्ताहारमकुटकुण्डलादीहि पचुरजनालङ्कारेहि असाधारणो साधूनमलङ्कारविसेसो, सब्बदिसावायनको अतिकित्तिमो [सब्बदिसावायनतो अकित्तिमो (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथावण्णना; दी. नि. टी. १.७)] सब्बकालानुरूपो च सुरभिगन्धो, खत्तियमहासालादीहि, देवताहि च वन्दनीयादिभावावहनतो परमो वसीकरणमन्तो, चातुमहाराजिकादिदेवलोकारोहणसोपानपन्ति, झानाभिञ्ञानं अधिगमूपायो, निब्बानमहानगरस्स सम्पापकमग्गो, सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधीनं पतिट्ठानभूमि, यं यं वा पनिच्छितं पत्थितं, तस्स तस्स समिज्झनूपायभावतो चिन्तामणिकप्परुक्खादिके च अतिसेति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘इज्झति भिक्खवे, सीलवतो चेतोपणिधि विसुद्धत्ता’’ति (दी. नि. ३.३३७; सं. नि. ४.३५२; अ. नि. ८.३५). अपरम्पि वुत्तं ‘‘आकङ्खेय्य चे भिक्खवे, भिक्खु सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चाति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदि (म. नि. १.६५). तथा ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो आनन्द कुसलानि सीलानी’’ति, (अ. नि. १०.१; ११.१) ‘‘पञ्चिमे गहपतयो, आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाया’’तिआदिसुत्तानञ्च (दी. नि. २.१५०; अ. नि. ५.२१३; उदा. ७६; महाव. ३८५) वसेन सीलगुणा पच्चवेक्खितब्बा. तथा अग्गिक्खन्धोपमसुत्तादीनं (अ. नि. ७.७२) वसेन सीलविरहे आदीनवा.

अपिच पीतिसोमनस्सनिमित्ततो, अत्तानुवादपरानुवाददण्डदुग्गतिभयाभावतो, विञ्ञूहि पासंसभावतो, अविप्पटिसारहेतुतो, परमसोत्थिट्ठानतो, कुलसापतेय्याधिपतेय्यजीवितरूपट्ठानबन्धुमित्तसम्पत्तीनं अतिसयनतो च सीलं पच्चवेक्खितब्बं. सीलवतो हि अत्तनो सीलसम्पदाहेतु महन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति ‘‘कतं वत मया कुसलं, कतं कल्याणं, कतं भीरुत्ताण’’न्ति.

तथा सीलवतो अत्ता न उपवदति, न च परे विञ्ञू, दण्डदुग्गतिभयानञ्च सम्भवोयेव नत्थि, ‘‘सीलवा पुरिसपुग्गलो कल्याणधम्मो’’ति विञ्ञूनं पासंसो च होति. तथा सीलवतो य्वायं ‘‘कतं वत मया पापं, कतं लुद्दं, कतं किब्बिस’’न्ति दुस्सीलस्स विप्पटिसारो उप्पज्जति, सो न होति. सीलञ्च नामेतं अप्पमादाधिट्ठानतो, भोगब्यसनादिपरिहारमुखेन महतो अत्थस्स साधनतो, मङ्गलभावतो, परमं सोत्थिट्ठानं. निहीनजच्चोपि सीलवा खत्तियमहासालादीनं पूजनीयो होतीति कुलसम्पत्तिं अतिसेति सीलसम्पदा, ‘‘तं किं मञ्ञसि महाराज, इध ते अस्स दासो कम्मकरो’’तिआदि (दी. नि. १.१८३) वक्खमानसामञ्ञसुत्तवचनञ्चेत्थ साधकं, चोरादीहि असाधारणतो, परलोकानुगमनतो, महप्फलभावतो, समथादिगुणाधिट्ठानतो च बाहिरधनं सापतेय्यं अतिसेति सीलं. परमस्स चित्तिस्सरियस्स अधिट्ठानभावतो खत्तियादीनमिस्सरियं अतिसेति सीलं. सीलनिमित्तञ्हि तंतंसत्तनिकायेसु सत्तानमिस्सरियं, वस्ससतादिदीघप्पमाणतो च जीविततो एकाहम्पि सीलवतो जीवितस्स विसिट्ठतावचनतो, सतिपि जीविते सिक्खानिक्खिपनस्स मरणतावचनतो च सीलं जीविततो विसिट्ठतरं. वेरीनम्पि मनुञ्ञभावावहनतो, जरारोगविपत्तीहि अनभिभवनीयतो च रूपसम्पत्तिं अतिसेति सीलं. पासादहम्मियादिट्ठानप्पभेदे राजयुवराजसेनापतिआदिठानविसेसे च सुखविसेसाधिट्ठानभावतो अतिसेति सीलं. सभावसिनिद्धे सन्तिकावचरेपि बन्धुजने, मित्तजने च एकन्तहितसम्पादनतो, परलोकानुगमनतो च अतिसेति सीलं. ‘‘न तं माता पिता कयिरा’’तिआदि (ध. प. ४३) वचनञ्चेत्थ साधकं. तथा हत्थिअस्सरथपत्तिबलकायेहि, मन्तागदसोत्थानपयोगेहि च दुरारक्खानमनाथानं अत्ताधीनतो, अनपराधीनतो, महाविसयतो च आरक्खभावेन सीलमेव विसिट्ठतरं. तेनेवाह ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्तिआदि (थेरगा. ३०३; जा. १.१०.१०२). एवमनेकगुणसमन्नागतं सीलन्ति पच्चवेक्खन्तस्स अपरिपुण्णा चेव सीलसम्पदा पारिपूरिं गच्छति, अपरिसुद्धा च पारिसुद्धिं.

सचे पनस्स दीघरत्तं परिचयेन सीलपटिपक्खधम्मा दोसादयो अन्तरन्तरा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन एवं पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया बोधाय पणिधानं कतं, सीलवेकल्लेन च न सक्का न च सुकरा लोकियापि सम्पत्तियो पापुणितुं, पगेव लोकुत्तरा’’ति. सब्बसम्पत्तीनमग्गभूताय सम्मासम्बोधिया अधिट्ठानभूतेन सीलेन परमुक्कंसगतेन भवितब्बं, तस्मा ‘‘किकीव अण्ड’’न्तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. १.७; विसुद्धि. १.१९) वुत्तनयेन सम्मदेव सीलं रक्खन्तेन सुट्ठु तया पेसलेन भवितब्बं.

अपिच तया धम्मदेसनाय यानत्तये सत्तानमवतारणपरिपाचनानि कातब्बानि, सीलवेकल्लस्स च वचनं न पच्चेतब्बं होति, असप्पायाहारविचारस्स विय वेज्जस्स तिकिच्छनं, तस्मा ‘‘कथाहं सद्धेय्यो हुत्वा सत्तानमवतारणपरिपाचनानि करेय्य’’न्ति सभावपरिसुद्धसीलेन भवितब्बं. किञ्च झानादिगुणविसेसयोगेन मे सत्तानमुपकारकरणसमत्थता, पञ्ञापारमीआदिपरिपूरणञ्च झानादयो गुणा च सीलपारिसुद्धिं विना न सम्भवन्तीति सम्मदेव सीलं सोधेतब्बं.

तथा ‘‘सम्बाधो घरावासो रजोपथो’’तिआदिना (दी. नि. १.१११; म. नि. १.२९१, ३७१; २.१०; ३.१३, २१८; सं. नि. २.१५४; ५.१००२; अ. नि. १०.९९; नेत्ति. ९४) घरावासे, ‘‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा’’तिआदिना (म. नि. १.२३४; २.४२; पाचि. ४१७; चूळनि. १४७) ‘‘मातापि पुत्तेन विवदती’’तिआदिना (म. नि. १.१६८) च कामेसु, ‘‘सेय्यथापि पुरिसो इणं आदाय कम्मन्ते पयोजेय्या’’तिआदिना (म. नि. १.४२६) कामच्छन्दादीसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा, वुत्तविपरियायेन ‘‘अब्भोकासो पब्बज्जा’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१, ३९८; म. नि. १.२९१, ३७१; २.१०; ३.१३, २१८; सं. नि. १.२९१; सं. नि. ५.१००२; अ. नि. १०.९९; नेत्ति. ९८) पब्बज्जादीसु आनिसंसापटिसङ्खावसेन नेक्खम्मपारमियं पच्चवेक्खणा कातब्बा. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन दुक्खक्खन्धआसिविसोपमसुत्तादि (म. नि. १.१६३, १७५; सं. नि. ४.२३८) वसेन वेदितब्बो.

तथा ‘‘पञ्ञाय विना दानादयो धम्मा न विसुज्झन्ति, यथासकं ब्यापारसमत्था च न होन्ती’’ति पञ्ञाय गुणा मनसि कातब्बा. यथेव हि जीवितेन विना सरीरयन्तं न सोभति, न च अत्तनो किरियासु पटिपत्तिसमत्थं होति. यथा च चक्खादीनि इन्द्रियानि विञ्ञाणेन विना यथासकं विसयेसु किच्चं कातुं नप्पहोन्ति, एवं सद्धादीनि इन्द्रियानि पञ्ञाय विना सककिच्चपटिपत्तियमसमत्थानीति परिच्चागादिपटिपत्तियं पञ्ञा पधानकारणं. उम्मीलितपञ्ञाचक्खुका हि महासत्ता बोधिसत्ता अत्तनो अङ्गपच्चङ्गानिपि दत्वा अनत्तुक्कंसका, अपरवम्भका च होन्ति, भेसज्जरुक्खा विय विकप्परहिता कालत्तयेपि सोमनस्सजाता. पञ्ञावसेन हि उपायकोसल्लयोगतो परिच्चागो परहितपवत्तिया दानपारमिभावं उपेति. अत्तत्थञ्हि दानं मुद्धसदिसं [वुद्धिसदिसं (दी. नि. टी. १.७)] होति.

तथा पञ्ञाय अभावेन तण्हादिसंकिलेसावियोगतो सीलस्स विसुद्धियेव न सम्भवति, कुतो सब्बञ्ञुगुणाधिट्ठानभावो. पञ्ञवा एव च घरावासे कामगुणेसु संसारे च आदीनवं, पब्बज्जाय झानसमापत्तियं निब्बाने च आनिसंसं सुट्ठु सल्लक्खेन्तो पब्बजित्वा झानसमापत्तियो निब्बत्तेत्वा निब्बाननिन्नो, परे च तत्थ पतिट्ठपेति.

वीरियञ्च पञ्ञारहितं यथिच्छितमत्थं न साधेति दुरारम्भभावतो. अनारम्भोयेव हि दुरारम्भतो सेय्यो, पञ्ञासहितेन पन वीरियेन न किञ्चि दुरधिगमं उपायपटिपत्तितो. तथा पञ्ञवा एव परापकारादीनमधिवासकजातियो होति, न दुप्पञ्ञो. पञ्ञाविरहितस्स च परेहि उपनीता अपकारा खन्तिया पटिपक्खमेव अनुब्रूहेन्ति. पञ्ञवतो पन ते खन्तिसम्पत्तिया अनुब्रूहनवसेन अस्सा थिरभावाय संवत्तन्ति. पञ्ञवा एव तीणिपि सच्चानि तेसं कारणानि पटिपक्खे च यथाभूतं जानित्वा परेसं अविसंवादको होति. तथा पञ्ञाबलेन अत्तानमुपत्थम्भेत्वा धितिसम्पदाय सब्बपारमीसु अचलसमादानाधिट्ठानो होति. पञ्ञवा एव च पियमज्झत्तवेरिविभागमकत्वा सब्बत्थ हितूपसंहारकुसलो होति. तथा पञ्ञावसेन लाभालाभादिलोकधम्मसन्निपाते निब्बिकारताय मज्झत्तो होति. एवं सब्बासं पारमीनं पञ्ञाव पारिसुद्धिहेतूति पञ्ञागुणा पच्चवेक्खितब्बा.

अपिच पञ्ञाय विना न दस्सनसम्पत्ति, अन्तरेन च दिट्ठिसम्पदं न सीलसम्पदा, सीलदिट्ठिसम्पदारहितस्स च न समाधिसम्पदा, असमाहितेन च न सक्का अत्तहितमत्तम्पि साधेतुं, पगेव उक्कंसगतं परहितन्ति. ‘‘ननु तया परहिताय पटिपन्नेन सक्कच्चं पञ्ञापारिसुद्धिया आयोगो करणीयो’’ति बोधिसत्तेन अत्ता ओवदितब्बो. पञ्ञानुभावेन हि महासत्तो चतुरधिट्ठानाधिट्ठितो चतूहि सङ्गहवत्थूहि लोकं अनुग्गण्हन्तो सत्ते निय्यानमग्गे अवतारेति, इन्द्रियानि च नेसं परिपाचेति. तथा पञ्ञाबलेन खन्धायतनादीसु पविचयबहुलो पवत्तिनिवत्तियो याथावतो परिजानन्तो दानादयो गुणविसेसे निब्बेधभागियभावं नयन्तो बोधिसत्तसिक्खाय परिपूरकारी होतीति एवमादिना अनेकाकारवोकारे पञ्ञागुणे ववत्थपेत्वा पञ्ञापारमी अनुब्रूहेतब्बा.

तथा दिस्समानपारानिपि लोकियानि कम्मानि निहीनवीरियेन पापुणितुमसक्कुणेय्यानि, अगणितखेदेन पन आरद्धवीरियेन दुरधिगमं नाम नत्थि. निहीनवीरियो हि ‘‘संसारमहोघतो सब्बसत्ते सन्तारेस्सामी’’ति आरभितुमेव न सक्कुणोति. मज्झिमो पन आरभित्वान अन्तरावोसानमापज्जति. उक्कट्ठवीरियो पन अत्तसुखनिरपेक्खो आरभित्वा पारमधिगच्छतीति वीरियसम्पत्ति पच्चवेक्खितब्बा.

अपिच ‘‘यस्स अत्तनो एव संसारपङ्कतो समुद्धरणत्थमारम्भो, तस्सापि वीरियस्स सिथिलभावेन मनोरथानं मत्थकप्पत्ति न सक्का सम्भावेतुं, पगेव सदेवकस्स लोकस्स समुद्धरणत्थं कताभिनीहारेना’’ति च ‘‘रागादीनं दोसगणानं मत्तमहानागानमिव दुन्निवारणभावतो, तन्निदानानञ्च कम्मसमादानानं उक्खित्तासिकवधकसदिसभावतो, तन्निमित्तानञ्च दुग्गतीनं सब्बदा विवटमुखभावतो, तत्थ नियोजकानञ्च पापमित्तानं सदा सन्निहितभावतो, तदोवादकारिताय च वसलस्स पुथुज्जनभावस्स सति सम्भवे युत्तं सयमेव संसारदुक्खतो निस्सरितु’’न्ति च ‘‘मिच्छावितक्का वीरियानुभावेन दूरी भवन्ती’’ति च ‘‘यदि पन सम्बोधिं अत्ताधीनेन वीरियेन सक्का समधिगन्तुं, किमेत्थ दुक्कर’’न्ति च एवमादिना नयेन वीरियगुणा पच्चवेक्खितब्बा.

तथा ‘‘खन्ति नामायं निरवसेसगुणपटिपक्खस्स कोधस्स विधमनतो गुणसम्पादने साधूनं अप्पटिहतमायुधं, पराभिभवने समत्थानमलङ्कारो, समणब्राह्मणानं बलसम्पदा, कोधग्गिविनयना उदकधारा, कल्याणकित्तिसद्दस्स सञ्जातिदेसो, पापपुग्गलानं वचीविसवूपसमकरो मन्तागदो, संवरे ठितानं परमा धीरपकति, गम्भीरासयताय सागरो, दोसमहासागरस्स वेला, अपायद्वारस्स पिधानकवाटं देवब्रह्मलोकानं आरोहणसोपानं, सब्बगुणानमधिवासभूमि, उत्तमा कायवचीमनोविसुद्धी’’ति मनसि कातब्बं. अपिच ‘‘एते सत्ता खन्तिसम्पत्तिया अभावतो इधलोके तपन्ति, परलोके च तपनीयधम्मानुयोगतो’’ति च ‘‘यदिपि परापकारनिमित्तं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स पन दुक्खस्स खेत्तभूतो अत्तभावो, बीजभूतञ्च कम्मं मयाव अभिसङ्खत’’न्ति च ‘‘तस्स च दुक्खस्स आणण्यकरणमेत’’न्ति च ‘‘अपकारके असति कथं मय्हं खन्तिसम्पदा सम्भवती’’ति च ‘‘यदिपायं एतरहि अपकारको, अयं नाम पुब्बे अनेन मय्हं उपकारो कतो’’ति च ‘‘अपकारो एव वा खन्तिनिमित्तताय उपकारो’’ति च ‘‘सब्बेपिमे सत्ता मय्हं पुत्तसदिसा, पुत्तकतापराधेसु च को कुज्झिस्सती’’ति च ‘‘येन कोधभूतावेसेन अयं मय्हं अपरज्झति, स्वायं कोधभूतावेसो मया विनेतब्बो’’ति च ‘‘येन अपकारेन इदं मय्हं दुक्खं उप्पन्नं, तस्स अहम्पि निमित्त’’न्ति च ‘‘येहि धम्मेहि अपकारो कतो, यत्थ च कतो, सब्बेपि ते तस्मिंयेव खणे निरुद्धा, कस्सिदानि केन कोपो कातब्बो’’ति च ‘‘अनत्तताय सब्बधम्मानं को कस्स अपरज्झती’’ति च पच्चवेक्खन्तेन खन्तिसम्पदा ब्रूहेतब्बा.

यदि पनस्स दीघरत्तं परिचयेन परापकारनिमित्तको कोधो चित्तं परियादाय तिट्ठेय्य, तेन इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘खन्ति नामेसा परापकारस्स पटिपक्खपटिपत्तीनं पच्चुपकारकारण’’न्ति च ‘‘अपकारो च मय्हं दुक्खुप्पादनेन दुक्खुपनिसाय सद्धाय, सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञाय च पच्चयो’’ति च ‘‘इन्द्रियपकतिरेसा, यदिदं इट्ठानिट्ठविसयसमायोगो, तत्थ अनिट्ठविसयसमायोगो मय्हं न सियाति तं कुतेत्थ लब्भा’’ति च ‘‘कोधवसिको सत्तो कोधेन उम्मत्तो विक्खित्तचित्तो, तत्थ किं पच्चपकारेना’’ति च ‘‘सब्बेपिमे सत्ता सम्मासम्बुद्धेन ओरसपुत्ता विय परिपालिता, तस्मा न तत्थ मया चित्तकोपो कातब्बो’’ति च ‘‘अपराधके च सति गुणे गुणवति मया कोपो न कातब्बो’’ति च ‘‘असति गुणे कस्सचिपि गुणस्साभावतो विसेसेन करुणायितब्बो’’ति च ‘‘कोपेन मय्हं गुणयसा निहीयन्ती’’ति च ‘‘कुज्झनेन मय्हं दुब्बण्णदुक्खसेय्यादयो सपत्तकन्ता आगच्छन्ती’’ति च ‘‘कोधो च नामायं सब्बदुक्खाहितकारको सब्बसुखहितविनासको बलवा पच्चत्थिको’’ति च ‘‘सति च खन्तिया न कोचि पच्चत्थिको’’ति च ‘‘अपराधकेन अपराधनिमित्तं यं दुक्खं आयतिं लद्धब्बं, सति च खन्तिया मय्हं तदभावो’’ति च ‘‘चिन्तेन्तेन, कुज्झन्तेन च मया पच्चत्थिकोयेव अनुवत्तितो’’ति च ‘‘कोधे च मया खन्तिया अभिभूते तस्स दासभूतो पच्चत्थिको सम्मदेव अभिभूतो’’ति च ‘‘कोधनिमित्तं खन्तिगुणपरिच्चागो मय्हं न युत्तो’’ति च ‘‘सति च कोधे गुणविरोधपच्चनीकधम्मे कथं मे सीलादिधम्मा पारिपूरिं गच्छेय्युं, असति च तेसु कथाहं सत्तानं उपकारबहुलो पटिञ्ञानुरूपं उत्तमं सम्पत्तिं पापुणिस्सामी’’ति च ‘‘खन्तिया च सति बहिद्धा विक्खेपाभावतो समाहितस्स सब्बे सङ्खारा अनिच्चतो दुक्खतो सब्बे धम्मा अनत्ततो निब्बानं असङ्खतामतसन्तपणीततादिभावतो निज्झानं खमन्ति, ‘बुद्धधम्मा च अचिन्तेय्यापरिमेय्यप्पभवा’ति’’, ततो च ‘‘अनुलोमिकखन्तियं ठितो ‘केवला इमे अत्तत्तनियभावरहिता धम्ममत्ता यथासकं पच्चयेहि उप्पज्जन्ति विनस्सन्ति, न कुतोचि आगच्छन्ति, न कुहिञ्चि गच्छन्ति, न च कत्थचि पतिट्ठिता, न चेत्थ कोचि कस्सचि ब्यापारो’ति अहंकारममंकारानधिट्ठानता निज्झानं खमति, येन बोधिसत्तो बोधिया नियतो अनावत्तिधम्मो होती’’ति एवमादिना खन्तिपारमिया पच्चवेक्खणा वेदितब्बा.

तथा ‘‘सच्चेन विना सीलादीनमसम्भवतो, पटिञ्ञानुरूपपटिपत्तिया अभावतो, सच्चधम्मातिक्कमे च सब्बपापधम्मानं समोसरणभावतो, असच्चसन्धस्स अप्पच्चयिकभावतो, आयतिञ्च अनादेय्यवचनतावहनतो, सम्पन्नसच्चस्स सब्बगुणाधिट्ठानभावतो, सच्चाधिट्ठानेन सब्बसम्बोधिसम्भारानं पारिसुद्धिपारिपूरिसमन्वायतो, सभावधम्माविसंवादनेन सब्बबोधिसम्भारकिच्चकरणतो, बोधिसत्तपटिपत्तिया च परिनिप्फत्तितो’’तिआदिना सच्चपारमिया सम्पत्तियो पच्चवेक्खितब्बा.

तथा ‘‘दानादीसु दळ्हसमादानं, तप्पटिपक्खसन्निपाते च नेसं अचलाधिट्ठानं, तत्थ च धीरवीरभावं विना न दानादिसम्भारा सम्बोधिनिमित्ता सम्भवन्ती’’तिआदिना अधिट्ठानगुणा पच्चवेक्खितब्बा.