दिट्ठिगतिकाधिट्ठानवट्टकथावण्णना
१४४. किञ्चापि इमस्मिं ठाने पाळियं वेदयितमनागतं, हेट्ठा पन तीसुपि वारेसु अधिकतत्ता, उपरि च ‘‘फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्ती’’ति वक्खमानत्ता वेदयितमेवेत्थ पधानन्ति आह ‘‘सब्बदिट्ठिवेदयितानि सम्पिण्डेती’’ति. ‘‘येपि ते’’ति तत्थ तत्थ आगतस्स च पि-सद्दस्स अत्थं सन्धाय ‘‘सम्पिण्डेती’’ति वुत्तं. ये ते समणब्राह्मणा सस्सतवादा…पे… सब्बेपि ते छहि फस्सायतनेहि फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्तीति हि वेदयितकिरियावसेन तंतंदिट्ठिगतिकानं सम्पिण्डितत्ता वेदयितसम्पिण्डनमेव जातं. सब्बम्पि हि वाक्यं किरियापधानन्ति. उपरि फस्से पक्खिपनत्थायाति ‘‘छहि फस्सायतनेही’’ति वुत्ते उपरि फस्से पक्खिपनत्थं, पक्खिपनञ्चेत्थ वेदयितस्स फस्सपच्चयतादस्सनमेव. ‘‘छहि फस्सायतनेहि फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्ती’’ति इमिना हि छहि अज्झत्तिकायतनेहि छळारम्मणपटिसंवेदनं एकन्ततो छफस्सहेतुकमेवाति दस्सितं होति, तेन वुत्तं ‘‘सब्बे ते’’तिआदि.
कम्बोजोति एवंनामकं रट्ठं. तथा दक्खिणापथो. ‘‘सञ्जातिट्ठाने’’ति इमिना सञ्जायन्ति एत्थाति अधिकरणत्थो सञ्जाति-सद्दोति दस्सेति. एवं समोसरण-सद्दो. आयतन-सद्दोपि तदुभयत्थे. आयतनेति समोसरणभूते चतुमहापथे. नन्ति महानिग्रोधरुक्खं. इदञ्हि अङ्गुत्तरागमे पञ्चनिपाते सद्धानिसंससुत्तपदं. तत्थ च सेय्यथापि भिक्खवे सुभूमियं चतुमहापथे महानिग्रोधो समन्ता पक्खीनं पटिसरणं होती’’ति (अ. नि. ५.३८) तन्निद्देसो वुत्तो. सति सतिआयतनेति सतिसङ्खाते कारणे विज्जमाने, तत्र तत्रेव सक्खितब्बतं पापुणातीति अत्थो. आयतन्ति एत्थ फलानि तदायत्तवुत्तिताय पवत्तन्ति, आयभूतं वा अत्तनो फलं तनोति पवत्तेतीति आयतनं, कारणं. सम्मन्तीति उपसम्मन्ति अस्सासं जनेन्ति. आयतन-सद्दो अञ्ञेसु विय न एत्थ अत्थन्तरावबोधकोति आह ‘‘पण्णत्तिमत्ते’’ति, तथा तथा पञ्ञत्तिमत्तेति अत्थो. रुक्खगच्छसमूहे पण्णत्तिमत्ते हि अरञ्ञवोहारो, अरञ्ञमेव च अरञ्ञायतनन्ति. अत्थत्तयेपीति एत्थ पि-सद्देन आकरनिवासाधिट्ठानत्थे सम्पिण्डेति. ‘‘हिरञ्ञायतनं सुवण्णायतन’’न्तिआदीसु हि आकरे, ‘‘इस्सरायतनं वासुदेवायतन’’न्तिआदीसु निवासे, ‘‘कम्मायतनं सिप्पायतन’’न्तिआदीसु अधिट्ठाने पवत्तति, निस्सयेति अत्थो.
आयतन्ति एत्थ आकरोन्ति, निवसन्ति, अधिट्ठहन्तीति यथाक्कमं वचनत्थो. चक्खादीसु च फस्सादयो आकिण्णा, तानि च नेसं वासो, अधिट्ठानञ्च निस्सयपच्चयभावतो. तस्मा तदेतम्पि अत्थत्तयमिध युज्जतियेव. कथं युज्जतीति आह ‘‘चक्खादीसु ही’’तिआदि. फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना चित्तन्ति इमे फस्सपञ्चमका धम्मा उपलक्खणवसेन वुत्ता अञ्ञेसम्पि तंसम्पयुत्तधम्मानं आयतनभावतो, पधानवसेन वा. तथा हि चित्तुप्पादं विभजन्तेन भगवता तेयेव ‘‘फस्सो होति, वेदना, सञ्ञा, चेतना, चित्तं होती’’ति पठमं विभत्ता. सञ्जायन्ति तन्निस्सयारम्मणभावेन तत्थेव उप्पत्तितो. समोसरन्ति तत्थ तत्थ वत्थुद्वारारम्मणभावेन समोसरणतो. तानि च नेसं कारणं तेसमभावे अभावतो. अयं पन यथावुत्तो सञ्जातिदेसादिअत्थो रुळ्हिवसेनेव तत्थ तत्थ निरुळ्हताय एव पवत्तत्ताति आचरियआनन्दत्थेरेन वुत्तं. अयं पन पदत्थविवरणमुखेन पवत्तो अत्थो – आयतनतो, आयानं तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनं. चक्खादीसु हि तंतंद्वारारम्मणा चित्तचेतसिका धम्मा सेन सेन अनुभवनादिकिच्चेन आयतन्ति उट्ठहन्ति घटेन्ति वायमन्ति, आयभूते च धम्मे एतानि तनोन्ति वित्थारेन्ति, आयतञ्च संसारदुक्खं नयन्ति पवत्तेन्तीति. इति इमिना नयेनाति एत्थ आदिअत्थेन इति सद्देन ‘‘सोतं पटिच्चा’’तिआदिपाळिं सङ्गण्हाति.
तत्थ तिण्णन्ति चक्खुपसादरूपारम्मणचक्खुविञ्ञाणादीनं तिण्णं विसयिन्द्रियविञ्ञाणानं. तेसं समागमनभावेन गहेतब्बतो ‘‘फस्सो सङ्गती’’ति वुत्तो. तथा हि सो ‘‘सन्निपातपच्चुपट्ठानो’’ति वुच्चति. इमिना नयेन आरोपेत्वाति सम्बन्धो. तेन इममत्थं दस्सेति – यथा ‘‘चक्खुंपटिच्च…पे… फस्सो’’ति (म. नि. १.२०४; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३, ४५; २.४.६१; कथा. ४६५) एतस्मिं सुत्ते विज्जमानेसुपि सञ्ञादीसु सम्पयुत्तधम्मेसु वेदनाय पधानकारणभावदस्सनत्थं फस्ससीसेन देसना कता, एवमिधापि ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिना फस्सं आदिं कत्वा अपरन्तपटिसन्धानेन पच्चयपरम्परं दस्सेतुं ‘‘छहि फस्सायतनेही’’ति च ‘‘फुस्स फुस्सा’’ति च फस्ससीसेन देसना कताति. फस्सायतनादीनीति आदि-सद्देन ‘‘फुस्स फुस्सा’’ति वचनं सङ्गण्हाति.
‘‘किञ्चापी’’तिआदिना सद्दमत्ततो चोदनालेसं दस्सेत्वा ‘‘तथापी’’तिआदिना अत्थतो तं परिहरति. न आयतनानि फुसन्ति रूपानमनारम्मणभावतो. फस्सो अरूपधम्मो विसमानो एकदेसेन आरम्मणं अनल्लियमानोपि फुसनाकारेन पवत्तो फुसन्तो विय होतीति आह ‘‘फस्सोव तं तं आरम्मणं फुसती’’ति. तेनेव सो ‘‘फुसनलक्खणो, सङ्घट्टनरसो’’ति च वुच्चति. ‘‘छहि फस्सायतनेहि फुस्स फुस्सा’’ति अफुसनकिच्चानिपि निस्सितवोहारेन फुसनकिच्चानि कत्वा दस्सनमेव फस्से उपनिक्खिपनं नाम यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’ति. उपनिक्खिपित्वाति हि फुसनकिच्चारोपनवसेन फस्सस्मिं पवेसेत्वाति अत्थो. फस्सगतिकानि कत्वा फस्सुपचारं आरोपेत्वाति वुत्तं होति. उपचारो नाम वोहारमत्तं, न तेन अत्थसिद्धि अतंसभावतो. अत्थसिज्झनको पन तंसभावोयेव अत्थो गहेतब्बोति दस्सेतुं ‘‘तस्मा’’तिआदिमाह. यथाहु –
‘‘अत्थञ्हि नाथो सरणं अवोच,
न ब्यञ्जनं लोकहितो महेसी’’ति.
अत्तनो पच्चयभूतानं छन्नं फस्सानं वसेन चक्खुसम्फस्सजा याव मनोसम्फस्सजाति सङ्खेपतो छब्बिधं सन्धाय ‘‘छफस्सायतनसम्भवा वेदना’’ति वुत्तं. वित्थारतो पन –
‘‘फस्सतो छब्बिधापेता, उपविचारभेदतो;
तिधा निस्सिततो द्वीहि, तिधा कालेन वड्ढिता’’ति. –
अट्ठसतपरियाये वुत्तनयेन अट्ठसतप्पभेदा. महाविहारवासिनो चेत्थ यथा विञ्ञाणं नामरूपं सळायतनं, एवं फस्सं, वेदनञ्च पच्चयपच्चयुप्पन्नम्पि ससन्ततिपरियापन्नं दीपेन्तो विपाकमेव इच्छन्ति, अञ्ञे पन यथा तथा वा पच्चयभावो सति न सक्का वज्जेतुन्ति सब्बमेव इच्छन्ति. साति यथावुत्तप्पभेदा वेदना. रूपतण्हादिभेदायाति ‘‘सेट्ठिपुत्तो ब्राह्मणपुत्तो’’ति पितुनामवसेन विय आरम्मणनामवसेन वुत्ताय रूपतण्हा याव धम्मतण्हाति सङ्खेपतो छब्बिधाय. वित्थारतो पन –
‘‘रूपतण्हादिका काम-तण्हादीहि तिधा पुन;
सन्तानतो द्विधा काल-भेदेन गुणिता सियु’’न्ति. –
एवं वुत्तअट्ठसतप्पभेदाय. उपनिस्सयकोटियाति उपनिस्सयसीसेन. कस्मा पनेत्थ उपनिस्सयपच्चयोव उद्धटो, ननु सुखा वेदना, अदुक्खमसुखा च तण्हाय आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयपकतूपनिस्सयवसेन चतुधा पच्चयो, दुक्खा च आरम्मणमत्तपकतूपनिस्सयवसेन द्विधाति? सच्चमेतं, उपनिस्सये एव पन तं सब्बम्पि अन्तोगधन्ति एवमुद्धटो. युत्तं ताव आरम्मणूपनिस्सयस्स उपनिस्सयसामञ्ञतो उपनिस्सये अन्तोगधता, कथं पन आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतीनं तत्थ अन्तोगधभावो सियाति? तेसम्पि आरम्मणसामञ्ञतो आरम्मणूपनिस्सयेन सङ्गहितत्ता आरम्मणूपनिस्सयवसमोधानभूतेव उपनिस्सये एव अन्तोगधता होति. एतदत्थमेव हि सन्धाय ‘‘उपनिस्सयेना’’ति अवत्वा ‘‘उपनिस्सयकोटिया’’ति वुत्तं. सिद्धे हि सत्यारम्भो नियमाय वा होति अत्थन्तरविञ्ञापनाय वाति. एवमीदिसेसु.
चतुब्बिधस्साति कामुपादानं याव अत्तवादुपादानन्ति चतुब्बिधस्स. ननु च तण्हाव कामुपादानं, कथं सायेव तस्स पच्चयो सियाति? सच्चं, पुरिमतण्हाय पन उपनिस्सयपच्चयेन पच्छिमतण्हाय दळ्हभावतो पुरिमायेव तण्हा पच्छिमाय पच्चयो भवति. तण्हादळ्हत्तमेव हि ‘‘कामुपादानं उपायासो उपकट्ठा’’तिआदीसु विय उप-सद्दस्स दळ्हत्थे पवत्तनतो. अपिच दुब्बला तण्हा तण्हायेव, बलवती तण्हा कामुपादानं. अथ वा अपत्तविसयपत्थना तण्हा तमसि चोरानं हत्थपसारणं विय, सम्पत्तविसयग्गहणं कामुपादानं चोरानं हत्थगतभण्डग्गहणं विय. अप्पिच्छतापटिपक्खा तण्हा. सन्तुट्ठितापटिपक्खं कामुपादानं. परियेसनदुक्खमूलं तण्हा, आरक्खदुक्खमूलं कामुपादानं. अयम्पि तेसं विसेसो केचिवादवसेन आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.१४४) दस्सितो पुरिमनयस्सेव विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१४४) सकवादभावेन वुत्तत्ता.
असहजातस्स उपादानस्स उपनिस्सयकोटिया, सहजातस्स पन सहजातकोटियाति यथालाभमत्थो गहेतब्बो. तत्थ असहजाता अनन्तरनिरुद्धा अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनपच्चयेहि छधा पच्चयो. आरम्मणभूता पन आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयेहि तिधा, तं सब्बम्पि वुत्तनयेन उपनिस्सयेनेव सङ्गहेत्वा ‘‘उपनिस्सयकोटिया’’ति वुत्तं. यस्मा च तण्हाय रूपादीनि अस्सादेत्वा कामेसु पातब्यतं आपज्जति, तस्मा तण्हा कामुपादानस्स उपनिस्सयकोटिया पच्चयो. तथा रूपादिभेदे सम्मूळ्हो ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिना (दी. नि. १.१७१; म. नि. १.४४५; २.९४-९५, २२५; ३.९१, ११६, १३६; सं. नि. ३.२१०; अ. नि. १०.१७६, २१७; ध. स. १२२१; विभ. ९०७, ९२५, ९७१) मिच्छादस्सनं, संसारतो मुच्चितुकामो असुद्धिमग्गे सुद्धिमग्गपरामसनं, खन्धेसु अत्तत्तनियगाहभूतं सक्कायदस्सनञ्च गण्हाति. तस्मा इतरेसम्पि तिण्णं तण्हा उपनिस्सयकोटिया पच्चयोति दट्ठब्बं. सहजाता पन सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतहेतुवसेन सत्तधा सहजातानं पच्चयो. तम्पि सब्बं सहजातपच्चयेनेव सङ्गहेत्वा ‘‘सहजातकोटिया’’ति वुत्तं.
भवस्साति कम्मभवस्स चेव उपपत्तिभवस्स च. तत्थ चेतनादिसङ्खातं सब्बं भवगामिकम्मं कम्मभवो. कामभवादिनवविधो उपपत्तिभवो. तेसु उपपत्तिभवस्स चतुब्बिधम्पि उपादानं उपपत्तिभवहेतुभूतस्स कम्मभवस्स कारणभावतो, तस्स च सहायभावूपगमनतो पकतूपनिस्सयवसेन पच्चयो. कम्मारम्मणकरणकाले पन कम्मसहजातमुपादानं उपपत्तिभवस्स आरम्मणवसेन पच्चयो. कम्मभवस्स पन सहजातस्स सहजातमुपादानं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन चेव हेतुमग्गवसेन च अनेकधा पच्चयो. असहजातस्स पन अनन्तरस्स असहजातमुपादानं अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनवसेन, इतरस्स च नानन्तरस्स पकतूपनिस्सयवसेन, सम्मसनादिकालेसु आरम्मणादिवसेन च पच्चयो. तत्थ अनन्तरादिके उपनिस्सयपच्चये, सहजातादिके च सहजातपच्चये पक्खिपित्वा तथाति वुत्तं, रूपूपहारत्थो वा हेस अनुकड्ढनत्थो वा. तेन हि उपनिस्सयकोटिया चेव सहजातकोटिया चाति अत्थं दस्सेति.
भवो जातियाति एत्थ भवोति कम्मभवो अधिप्पेतो. सो हि जातिया पच्चयो, न उपपत्तिभवो. जातियेव हि उपपत्तिभवोति, सा च पठमाभिनिब्बत्तखन्धा. तेन वुत्तं ‘‘जातीति पनेत्थ सविकारा पञ्चक्खन्धा दट्ठब्बा’’ति, तेनायं चोदना निवत्तिता ‘‘ननु जातिपि भवोयेव, कथं सो जातिया पच्चयो’’ति, कथं पनेतं जानितब्बं ‘‘कम्मभवो जातिया पच्चयो’’ति चे? बाहिरपच्चयसमत्तेपि कम्मवसेनेव हीनपणीतादिविसेसदस्सनतो. यथाह भगवा ‘‘कम्मं सत्ते विभजति यदिदं हीनपणीतताया’’ति (म. नि. ३.२८९) सविकाराति निब्बत्तिविकारेन सविकारा, न अञ्ञेहि, ते च अत्थतो उपपत्तिभवोयेव, सो एव च तस्स कारणं भवितुमयुत्तो तण्हाय कामुपादानस्स पच्चयभावे विय पुरिमपच्छिमादिविसेसानमसम्भवतो, तस्मा कम्मभवोयेव उपपत्तिभवसङ्खाताय जातिया कम्मपच्चयेन चेव पकतूपनिस्सयपच्चयेन च पच्चयोति अत्थं दस्सेतुं ‘‘कम्मपच्चयं उपनिस्सयेनेव सङ्गहेत्वा उपनिस्सयकोटिया पच्चयो’’ति वुत्तं. यस्मा पन जातिया सति जरामरणं, जरामरणादिना फुट्ठस्स च बालस्स सोकादयो सम्भवन्ति, नासति, तस्मा जातिजरामरणादीनं उपनिस्सयवसेन पच्चयोति आह ‘‘जाति…पे… पच्चयो’’ति वित्थारतो अत्थविनिच्छयस्स अकतत्ता, सहजातूपनिस्सयसीसेनेव पच्चयविचारणाय च, दस्सितत्ता, अङ्गादिविधानस्स च अनामट्ठत्ता ‘‘अयमेत्थ सङ्खेपो’’तिआदि वुत्तं. महाविसयत्ता पटिच्चसमुप्पादविचारणाय निरवसेसा अयं कुतो लद्धब्बाति चोदनमपनेति ‘‘वित्थारतो’’तिआदिना. ‘‘इध पनस्सा’’तिआदिना पाळियम्पि पटिच्चसमुप्पादकथा एकदेसेनेव कथिताति दस्सेति. तत्थ इधाति इमस्मिं ब्रह्मजाले. अस्साति पटिच्चसमुप्पादस्स. पयोजनमत्तमेवाति दिट्ठिया कारणभूतवेदनावसेन एकदेसमत्तं पयोजनमेव. ‘‘मत्तमेवा’’ति हि अवधारणत्थे परियायवचनं ‘‘अप्पं वस्ससतं आयु, इदानेतरहि विज्जती’’तिआदीसु विय अञ्ञमञ्ञत्थावबोधनवसेन सपयोजनत्ता, मत्त-सद्दो वा पमाणे, पयोजनसङ्खातं पमाणमेव, न तदुत्तरीति अत्थो. ‘‘मत्त-सद्दो अवधारणे एव-सद्दो सन्निट्ठाने’’तिपि वदन्ति. एवं सब्बत्थ. होति चेत्थ –
‘‘मत्तमेवाति एकत्थं, मत्तपदं पमाणके;
मत्तावधारणे वा, सन्निट्ठानम्हि चेतर’’न्ति.
एकदेसेनेविध पाळियं कथितत्ता पटिच्चसमुप्पादस्स तथा कथने सद्धिं उदाहरणेन कारणं दस्सेन्तो ‘‘भगवा ही’’तिआदिमाह. तेन इममधिप्पायं दस्सेति ‘‘वट्टकथं कथेन्तो भगवा अविज्जा-तण्हा-दिट्ठीनमञ्ञतरसीसेन कथेसि, तेसु इध दिट्ठिसीसेनेव कथेन्तो वेदनाय दिट्ठिया बलवकारणत्ता वेदनामूलकं एकदेसमेव पटिच्चसमुप्पादं कथेसी’’ति. एतानि च सुत्तानि अङ्गुत्तरनिकाये दसनिपाते (अ. नि. १०.६१ वाक्यखन्धे) तत्थ पुरिमकोटि न पञ्ञायतीति असुकस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स, चक्कवत्तिनो वा काले अविज्जा उप्पन्ना, न ततो पुब्बेति एवं अविज्जाय पुरिमो आदिमरियादो अप्पटिहतस्स मम सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सापि न पञ्ञायति तता मरियादस्स अविज्जमानत्ताति अत्थो. एवञ्चेतन्ति इमिना मरियादाभावेन अयं अविज्जा कामं वुच्चति. अथ च पनाति एवं कालनियमेन मरियादाभावेन वुच्चमानापि. इदप्पच्चयाति इमस्मा पञ्चनीवरणसङ्खातपच्चया अविज्जा सम्भवतीति एवं धम्मनियामेन अविज्जाय कोटि पञ्ञायतीति अत्थो. ‘‘को चाहारो अविज्जाय, ‘पञ्च नीवरणा’ तिस्स वचनीय’’न्ति (अ. नि. १०.६१) हि तत्थेव वुत्तं, टीकायं पन ‘‘आसवपच्चया’’ति (दी. नि. टी. १.१४४) आह, तं उदाहरणसुत्तेन न समेति. अयं पच्चयो इदप्पच्चयो म-कारस्स द-कारादेसवसेन. सद्दविदू पन ‘‘ईदिसस्स पयोगस्स दिस्सनतो इद-सद्दोयेव पकती’’ति वदन्ति, अयुत्तमेवेतं वण्णविकारादिवसेन नानापयोगस्स दिस्समानत्ता. यथा हि वण्णविकारेन ‘‘अमू’’ति वुत्तेपि ‘‘असू’’ति दिस्सति, ‘‘इमेसू’’ति वुत्तेपि ‘‘एसू’’ति, एवमिधापि वण्णविकारो च वाक्ये विय समासेपि लब्भतेव यथा ‘‘जानिपति तुदम्पती’’ति. किमेत्थ वत्तब्बं, पभिन्नपटिसम्भिदेन आयस्मता महाकच्चायनत्थेरेन वुत्तमेव पमाणन्ति दट्ठब्बं.
भवतण्हायाति भवसञ्ञोजनभूताय तण्हाय. इदप्पच्चयाति इमस्मा अविज्जापच्चया. ‘‘को चाहारो भवतण्हाय, ‘अविज्जा’ तिस्स वचनीय’’न्ति हि वुत्तं. भवदिट्ठियाति सस्सतदिट्ठिया. इदप्पच्चयाति इध पन वेदनापच्चयात्वेव अत्थो. ननु दिट्ठियो एव कथेतब्बा, किमत्थियं पन पटिच्चसमुप्पादकथनन्ति अनुयोगेनाह ‘‘तेना’’तिआदि. इदं वुत्तं होति – अनुलोमेन पटिच्चसमुप्पादकथा नाम वट्टकथा, तं कथनेनेव भगवा एते दिट्ठिगतिका याविदं मिच्छादस्सनं न पटिनिस्सज्जन्ति, ताव इमिना पच्चयपरम्परेन वट्टेयेव निमुज्जन्तीति दस्सेसीति. इतो भवादितो. एत्थ भवादीसु. एस नयो सेसपदद्वयेपि. इमिना अपरियन्तं अपरापरुप्पत्तिं दस्सेति. विपन्नट्ठाति विविधेन नासिता.