फस्सपच्चयवारवण्णना

११८. परम्परपच्चयदस्सनत्थन्ति यं दिट्ठिया मूलकारणं, तस्सापि कारणं, पुन तस्सपि कारणन्ति एवं पच्चयपरम्परदस्सनत्थं. येन हि तण्हापरितस्सितेन एतानि दिट्ठिगतानि पवत्तन्ति, तस्स वेदयितं पच्चयो, वेदयितस्सापि फस्सो पच्चयोति एवं पच्चयपरम्परविभाविनी अयं देसना. किमत्थियं पन पच्चयपरम्परदस्सनन्ति चे? अत्थन्तरविञ्ञापनत्थं. तेन हि यथा दिट्ठिसङ्खातो पञ्ञापनधम्मो, तप्पच्चयधम्मा च यथासकं पच्चयवसेनेव उप्पज्जन्ति, न पच्चयेहि विना, एवं पञ्ञपेतब्बधम्मापि रूपवेदनादयो, न एत्थ कोचि सस्सतो अत्ता वा लोको वाति एवमत्थन्तरं विञ्ञापितं होति. तण्हादिट्ठिपरिफन्दितं तदपि वेदयितं दिट्ठिकारणभूताय तण्हाय पच्चयभूतं फस्सपच्चया होतीति अत्थो.

१३१. तस्स पच्चयस्साति तस्स फस्ससङ्खातस्स पच्चयस्स. दिट्ठिवेदयिते दिट्ठिया पच्चयभूते वेदयिते, फस्सपधानेहि अत्तनो पच्चयेहि निप्फादेतब्बे. साधेतब्बे चेतं भुम्मं. बलवभावदस्सनत्थन्ति बलवकारणभावदस्सनत्थं. तथा हि विनापि चक्खादिवत्थूहि, सम्पयुत्तधम्मेहि च केहिचि वेदना उप्पज्जति, न पन कदाचिपि फस्सेन विना, तस्मा फस्सो वेदनाय बलवकारणं. न केवलं वेदनाय एव, अथ खो सेससम्पयुत्तधम्मानम्पि. सन्निहितोपि हि विसयो सचे चित्तुप्पादो फुसनाकारविरहितो होति, न तस्स आरम्मणपच्चयो भवतीति फस्सो सब्बेसम्पि सम्पयुत्तधम्मानं विसेसपच्चयो. तथा हि भगवता धम्मसङ्गणीपकरणे चित्तुप्पादं विभजन्तेन ‘‘फस्सो होती’’ति फस्सस्सेव पठममुद्धरणं कतं, वेदनाय पन सातिसयमधिट्ठानपच्चयो एव. ‘‘पटिसंवेदिस्सन्ती’’ति वुत्तत्ता ‘‘तदपी’’ति एत्थाधिकारोति आह ‘‘तं वेदयित’’न्ति. गम्यमानत्थस्स वा-सद्दस्स पयोगं पति कामचारत्ता, लोपत्ता, सेसत्तापि च एस न पयुत्तो. एवमीदिसेसु. होति चेत्थ –

‘‘गम्यमानाधिकारतो, लोपतो सेसतो चाति;

कारणेहि चतूहिपि, न कत्थचि रवो युत्तो’’ति.

‘‘यथा ही’’तिआदिना फस्सस्स बलवकारणतादस्सनेन तदत्थं समत्थेति. तत्थ पततोति पतन्तस्स. थूणाति उपत्थम्भकदारुस्सेतं अधिवचनं.