परितस्सितविप्फन्दितवारवण्णना
१०५-११७. मरियादविभागदस्सनत्थन्ति दिट्ठिगतिकानं तण्हादिट्ठिपरामासस्स तथागतानं जाननपस्सनेन, सस्सतादिमिच्छादस्सनस्स च सम्मादस्सनेन सङ्कराभाव-विभागप्पकासनत्थं. तण्हादिट्ठिपरामासोयेव तेसं, न तु तथागतानमिव यथाभूतं जाननपस्सनं. तण्हादिट्ठिविप्फन्दनमेवेतं मिच्छादस्सनवेदयितं, न तु सोतापन्नस्स सम्मादस्सनवेदयितमिव निच्चलन्ति च हि इमाय देसनाय मरियादविभागं दस्सेति. तेन वक्खति ‘‘येन दिट्ठिअस्सादेन…पे… तं वेदयित’’न्ति, ‘‘दिट्ठिसङ्खातेन चेव…पे… दस्सेती’’ति च. ‘‘तदपी’’ति वुत्तत्ता येन सोमनस्सजाता पञ्ञपेन्तीति अत्थो लब्भतीति दस्सेतुं ‘‘येना’’तिआदि वुत्तं. सामत्थियतो हि अवगतत्थस्सेवेत्थ त-सद्देन परामसनं. दिट्ठिअस्सादेनाति दिट्ठिया पच्चयभूतेन अस्सादेन. ‘‘दिट्ठिसुखेना’’तिआदि तस्सेव वेवचनं. अजानन्तानं अपस्सन्तानं तेसं भवन्तानं समणब्राह्मणानं तदपि वेदयितं तण्हागतानं वेदयितन्ति सम्बन्धो.
‘‘यथाभूतधम्मानं सभाव’’न्ति च अविसेसेन वुत्तं. न हि सङ्खतधम्मसभावं अजाननमत्तेन मिच्छा अभिनिविसन्ति. सामञ्ञजोतना च विसेसे अवतिट्ठति. तस्मायमेत्थ विसेसयोजना कातब्बा – ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति इदं दिट्ठिट्ठानं एवंगहितं एवंपरामट्ठं एवंगतिकं होति एवंअभिसम्परायन्ति यथाभूतमजानन्तानं अपस्सन्तानं अथ वा यस्मिं वेदयिते अवीततण्हताय एवंदिट्ठिगतं उपादीयति, तं वेदयितं समुदयअत्थङ्गमादितो यथाभूतमजानन्तानं अपस्सन्तानन्ति. एवं विसेसयोजनाय हि यथा अनावरणञाणसमन्तचक्खूहि तथागतानं यथाभूतमेत्थ जाननं, पस्सनञ्च होति, न एवं दिट्ठिगतिकानं, अथ खो तेसं तण्हादिट्ठिपरामासोयेवाति इममत्थं इमाय देसनाय दस्सेतीति पाकटं होति. एवम्पि चायं देसना मरियादविभागदस्सनत्थं जाता.
वेदयितन्ति ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति (दी. नि. १.३१) दिट्ठिपञ्ञापनवसेन पवत्तं दिट्ठिस्सादसुखपरियायेन वुत्तं, तदपि अनुभवनं. तण्हागतानन्ति तण्हाय उपगतानं, पवत्तानं वा तदेव वुत्तिनयेन विवरति ‘‘केवलं…पे… वेदयित’’न्ति. तञ्च खो पनेतन्ति च यथावुत्तं वेदयितमेव पच्चामसति, तेनेतं दीपेति – ‘‘तदपि वेदयितं तण्हागतानं वेदयितमेवा’’ति वच्छिन्दित्वा ‘‘तदपि वेदयितं परितस्सितविप्फन्दितमेवा’’ति पुन सम्बन्धो कातब्बोति. तदपि ताव न सम्पापुणातीति हेट्ठिमपरिच्छेदेन मरियादविभागं दस्सेतुं ‘‘न सोतापन्नस्स दस्सनमिव निच्चल’’न्ति वुत्तं. दस्सनन्ति च सम्मादस्सनसुखं, मग्गफलसुखन्ति वुत्तं होति. कुतो चायमत्थो लब्भतीति एव-सद्दसामत्थियतो. ‘‘परितस्सितविप्फन्दितमेवा’’ति हि वुत्तेन मग्गफलसुखं विय अविप्फन्दितं हुत्वा एकरूपे अवतिट्ठति, अथ खो तं वट्टामिसभूतं दिट्ठितण्हासल्लानुविद्धताय सउप्पीळत्ता विप्फन्दितमेवाति अत्थो आपन्नो होति, तेनेवाह ‘‘परितस्सितेना’’तिआदि. अयमेत्थ अट्ठकथामुत्तको ससम्बन्धनयो.
एवं विसेसकारणतो द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि विभजित्वा इदानि अविसेसकारणतो तानि दस्सेतुं ‘‘तत्र भिक्खवे’’तिआदिका देसना आरद्धा. सब्बेसञ्हि दिट्ठिगतानं वेदना, अविज्जा, तण्हा च अविसिट्ठकारणं. तत्थ तदपीति ‘‘सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति एत्थ यदेतं ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति पञ्ञापनहेतुभूतं सुखादिभेदं तिविधम्पि वेदयितं, तदपि यथाक्कमं दुक्खसल्लानिच्चतो, अविसेसेन समुदयत्थङ्गमस्सादादीनवनिस्सरणतो वा यथाभूतमजानन्तानं अपस्सन्तानं होति, ततो एव च सुखादिपत्थनासम्भवतो, तण्हाय च उपगतत्ता तण्हागतानं तण्हापरितस्सितेन दिट्ठिविप्फन्दितमेव दिट्ठिचलनमेव. ‘‘असति अत्तनि को वेदनं अनुभवती’’ति कायवचीद्वारेसु दिट्ठिया चोपनप्पत्तिमत्तमेव, न पन दिट्ठिया पञ्ञपेतब्बो कोचि धम्मो सस्सतो अत्थीति अधिप्पायोति. एकच्चसस्सतादीसुपि एस नयो.