दिट्ठधम्मनिब्बानवादवण्णना

९३. ञाणेन दट्ठब्बोति दिट्ठो, दिट्ठो च सो सभावट्ठेन धम्मो चाति दिट्ठधम्मो, दस्सनभूतेन ञाणेन उपलद्धसभावोति अत्थो. सो पन अक्खानमिन्द्रियानं अभिमुखीभूतो विसयोयेवाति वुत्तं ‘‘पच्चक्खधम्मो वुच्चती’’ति. तत्थ यो अनिन्द्रियविसयो, सोपि सुपाकटभावेन इन्द्रियविसयो विय होतीति कत्वा तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं, तेनेवाह ‘‘तत्थ तत्थ पटिलद्धत्तभावस्सेतं अधिवचन’’न्ति, तस्मिं तस्मिं भवे यथाकम्मं पटिलभितब्बत्तभावस्स वाचकं पदं, नामन्ति वा अत्थो. निब्बानञ्चेत्थ दुक्खवूपसमनमेव, न अग्गफलं, न च असङ्खतधातु तेसमविसयत्ताति आह ‘‘दुक्खवूपसमन’’न्ति. दिट्ठधम्मनिब्बाने पवत्तो वादो एतेसन्ति दिट्ठधम्मनिब्बानवादातिपि युज्जति.

९४. कामनीयत्ता कामा च ते अनेकावयवानं समूहभावतो सत्तानञ्च बन्धनतो गुणा चाति कामगुणाति अत्थं सन्धायाह ‘‘मनापियरूपादीही’’तिआदि. याव फोट्ठब्बारम्मणञ्चेत्थ आदि-सद्देन सङ्गण्हाति. सुट्ठु अप्पितोति सम्मा ठपितो. ठपना चेत्थ अल्लीयनाति आह ‘‘अल्लीनो’’ति. परितो तत्थ तत्थ कामगुणेसु यथासकं इन्द्रियानि चारेति गोचरं गण्हापेतीति अत्थं दस्सेतुं ‘‘तेसू’’तिआदि वुत्तं, तेनाह ‘‘इतो चितो च उपनेती’’ति. परि-सद्दविसिट्ठो वा इध चर-सद्दो कीळायन्ति वुत्तं ‘‘पलळती’’तिआदि [लळति (अट्ठकथायं)]. पलळतीति हि पकारेन लळति, विलासं करोतीति अत्थो. ‘‘एत्थ चा’’तिआदिना उत्तमकामगुणिकानमेव दिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञपेन्तीति दस्सेति. मन्धातुमहाराजवसवत्तीदेवराजकामगुणा हि उत्तमताय निदस्सिता, कस्माति आह ‘‘एवरूपे’’तिआदि.

९५. अञ्ञथाभावाति कारणे निस्सक्कवचनं. वुत्तनयेनाति सुत्तपदेसु देसितनयेन, एतेन सोकादीनमुप्पज्जनाकारं दस्सेति. ञातिभोगरोगसीलदिट्ठिब्यसनेहि फुट्ठस्स चेतसो अब्भन्तरं निज्झायनं सोचनं अन्तोनिज्झायनं, तदेव लक्खणमेतस्साति अन्तोनिज्झायनलक्खणो. तस्मिं सोके समुट्ठानहेतुभूते निस्सितं तन्निस्सितं. भुसं विलपनं लालप्पनं, तन्निस्सितमेव लालप्पनं, तदेव लक्खणमस्साति तन्निस्सितलालप्पनलक्खणो. पसादसङ्खाते काये निस्सितस्स दुक्खसहगतकायविञ्ञाणस्स पटिपीळनं कायपटिपीळनं, ससम्भारकथनं वा एतं यथा ‘‘धनुना विज्झती’’ति तदुपनिस्सयस्स वा अनिट्ठरूपस्स पच्छा पवत्तनतो ‘‘रूपकायस्स पटिपीळन’’न्तिपि वट्टति. पटिघसम्पयुत्तस्स मनसो विहेसनं मनोविघातं. तदेव लक्खणमस्साति सब्बत्थ योजेतब्बं. ञातिब्यसनादिना फुट्ठस्स परिदेवनायपि असक्कुणन्तस्स अन्तोगतसोकसमुट्ठितो भुसो आयासो उपायासो. सो पन चेतसो अप्पसन्नाकारो एवाति आह ‘‘विसादलक्खणो’’ति. सादनं पसादनं सादो, पसन्नता. अनुपसग्गोपि हि सद्दो सउपसग्गो विय यथावुत्तस्स अत्थस्स बोधको यथा ‘‘गोत्रभू’’ति. एवं सब्बत्थ. ततो विगमनं विसादो, अप्पसन्नभावो.

९६. वितक्कनं वितक्कितं, तं पनत्थतो वितक्कोव, तथा विचारितन्ति एत्थापि, तेन वुत्तं ‘‘अभिनिरोपनवसेन पवत्तो वितक्को’’तिआदि. एतेनाति वितक्कविचारे परामसित्वा करणनिद्देसो, हेतुनिद्देसो वा. तेनेतमत्थं दीपेति ‘‘खोभकरसभावत्ता वितक्कविचारानं तंसहितम्पि झानं तेहि सउप्पीळनं विय होती’’ति, तेनाह ‘‘सकण्टकं [भकण्डकं (अट्ठकथायं)] विय खायती’’ति. ओळारिकभावो हि वितक्कविचारसङ्खातेन कण्टकेन सह पवत्तकथा. कण्टकसहितभावो च सउप्पीळनता एव, लोके हि सकण्टकं फरुसकं ओळारिकन्ति वदन्ति.

९७. पीतिगतं पीतियेव ‘‘दिट्ठिगत’’न्तिआदीसु (ध. स. ३८१; महानि. १२) विय गत-सद्दस्स तब्भाववुत्तितो. अयञ्हि संवण्णकानं पकति, यदिदं अनत्थकपदं, तुल्याधिकरणपदञ्च ठपेत्वा अत्थवण्णना. तथा हि तत्थ तत्थ दिस्सति. ‘‘योपनाति यो यादिसो, (पारा. ४५) निब्बानधातूति निब्बायनमत्त’’न्ति च आदि. याय निमित्तभूताय उब्बिलावनपीतिया उप्पन्नाय चित्तं उब्बिलावितं नाम, सायेव उब्बिलावितत्तं भाववाचकस्स निमित्ते पवत्तनतो. इति पीतिया उप्पन्नाय एव चित्तस्स उब्बिलावनतो तस्स उब्बिलावितभावो पीतिया कतो नामाति आह ‘‘उब्बिलभावकरण’’न्ति.

९८. आभुजनं मनसिकरणं आभोगो. सम्मा अनुक्कमेन, पुनप्पुनं वा आरम्मणस्स आहारो समन्नाहारो. अयं पन टीकायं (दी. नि. टी. १.९८) वुत्तनयो – चित्तस्स आभुग्गभावो आरम्मणे अभिनतभावो आभोगो. सुखेन हि चित्तं आरम्मणे अभिनतं होति, न दुक्खेन विय अपनतं, नापि अदुक्खमसुखेन विय अनभिनतं, अनपनतञ्चाति. एत्थ च ‘‘मनुञ्ञभोजनादीसु खुप्पिपासादिअभिभूतस्स विय कामेहि विवेचियमानस्स उपादारम्मणपत्थनाविसेसतो अभिवड्ढति, मनुञ्ञभोजनं भुत्ताविनो विय पन उळारकामरसस्स यावदत्थं निचितस्स सहितस्स भुत्तकामताय कामेसु पातब्यता न होति, विसयानभिगिद्धनतो विसयेहि दुम्मोचियेहि जलूका विय सयमेव मुच्चती’’ति च अयोनिसो उम्मुज्जित्वा कामगुणसन्तप्पितताय संसारदुक्खवूपसमं ब्याकासि पठमवादी. कामादीनं आदीनवदस्सिताय, पठमादिझानसुखस्स सन्तभावदस्सिताय च पठमादिझानसुखतित्तिया संसारदुक्खुपच्छेदं ब्याकंसु दुतियादिवादिनो. इधापि उच्छेदवादेव वुत्तप्पकारो विचारो यथासम्भवं आनेत्वा वत्तब्बो. अयं पनेत्थ विसेसो – एकस्मिम्पि अत्तभावे पञ्च वादा लब्भन्ति. पठमवादे यदि कामगुणसमप्पितो अत्ता, एवं सो दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो. दुतियादिवादेसु यदि पठमवादसङ्गहितो सोयेव अत्ता पठमज्झानादिसमङ्गी, एवं सति दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तोति. तेनेव हि उच्छेदवादे विय इध पाळियं ‘‘अञ्ञो अत्ता’’ति अञ्ञग्गहणं न कतं. कथं पन अच्चन्तनिब्बानपञ्ञापकस्स अत्तनो दिट्ठधम्मनिब्बानवादस्स सस्सतदिट्ठिया सङ्गहो, न उच्छेददिट्ठियाति? तंतंसुखविसेससमङ्गितापटिलद्धेन बन्धविमोक्खेन सुद्धस्स अत्तनो सकरूपेनेव अवट्ठानदीपनतो. तेसञ्हि तथापटिलद्धेन कम्मबन्धविमोक्खेन सुद्धो हुत्वा दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो अत्ता सकरूपेनेव अवट्ठासीति लद्धि. तथा हि पाळियं ‘‘एत्तावता खो भो अयं अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पत्तो होती’’ति सस्सतभावञापकच्छायाय एव तेसं वाददस्सनं कतन्ति.

‘‘एत्तावता’’तिआदिना पाळियत्थसम्पिण्डनं. तत्थ यासन्ति यथावुत्तानं दिट्ठीनं अनियमनिद्देसवचनं. तस्स इमा द्वासट्ठि दिट्ठियो कथिताति नियमनं, नियतानपेक्खवचनं वा एतं ‘‘यं सन्धाय वुत्त’’न्ति आगतट्ठाने विय. सेसाति पञ्चपञ्ञास दिट्ठियो. तासु अन्तानन्तिकवादादीनं सस्सतदिट्ठिसङ्गहभावो तत्थ तत्थ पकासितोयेव. किं पनेत्थ कारणं, पुब्बन्तापरन्ता एव दिट्ठाभिनिवेसस्स विसयभावेन दस्सिता, न पन तदुभयमेकज्झन्ति? असम्भवो एवेत्थ कारणं. न हि पुब्बन्तापरन्तेसु विय तदुभयविनिमुत्ते मज्झन्ते दिट्ठिकप्पना सम्भवति तदुभयन्तरमत्तेन इत्तरकालत्ता. अथ पन पच्चुप्पन्नत्तभावो तदुभयवेमज्झं, एवं सति दिट्ठिकप्पनाक्खमो तस्स उभयसभावो पुब्बन्तापरन्तेसुयेव अन्तोगधोति कथं तदुभयमेकज्झं अदस्सितं सिया. अथ वा पुब्बन्तापरन्तवन्तताय ‘‘पुब्बन्तापरन्तो’’ति मज्झन्तो वुच्चति, सोपि ‘‘पुब्बन्तकप्पिका च अपरन्तकप्पिका च पुब्बन्तापरन्तकप्पिका चा’’ति उपरि वदन्तेन भगवता पुब्बन्तापरन्तेहि विसुं कत्वा वुत्तोयेवाति दट्ठब्बो. अट्ठकथायम्पि ‘‘सब्बेपि ते पुब्बन्तापरन्तकप्पिके’’ति एतेन सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा सङ्गहितोति वेदितब्बं. अञ्ञथा हि सङ्कड्ढित्वा वुत्तवचनस्स निरवसेससङ्कड्ढनाभावतो अनत्थकता आपज्जेय्याति. के पन ते पुब्बन्तापरन्तकप्पिकाति? ये अन्तानन्तिका हुत्वा दिट्ठधम्मनिब्बानवादाति एवमादिना उभयसम्बन्धाभिनिवेसिनो वेदितब्बा.

१००-१०४. ‘‘इदानी’’तिआदिना अप्पनावचनद्वयस्स विसेसं दस्सेति. तत्थ एकज्झन्ति रासिकरणत्थे निपातो. एकधा करोतीति एकज्झन्तिपि नेरुत्तिका, भावनपुंसकञ्चेतं. इति-सद्दो इदमत्थो, इमिना पकारेन पुच्छित्वा विस्सज्जेसीति अत्थो. अज्झासयन्ति सस्सतुच्छेदवसेन दिट्ठिज्झासयं. तदुभयवसेन हि सत्तानं संकिलेसपक्खे दुविधो अज्झासयो. तथा हि वुत्तं –

‘‘सस्सतुच्छेददिट्ठि च, खन्ति चेवानुलोमिका;

यथाभूतञ्च यं ञाणं, एतं आसयसद्दित’’न्ति. (विसुद्धि. टी. १.१३६; दी. नि. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना; सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना, वेरज्जकण्डवण्णना; वि. वि. टी. १.वेरञ्जकण्डवण्णनापि पस्सितब्बं);

तञ्च भगवा अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं अपरिमाणे एव ञेय्यविसेसे उप्पज्जनवसेन अनेकभेदभिन्नम्पि ‘‘चत्तारो जना सस्सतवादा’’तिआदिना द्वासट्ठिया पभेदेहि सङ्गण्हनवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन परिच्छिन्दित्वा दस्सेन्तो पमाणभूताय तुलाय धारयमानो विय होतीति आह ‘‘तुलाय तुलयन्तो विया’’ति. तथा हि वक्खति ‘‘अन्तोजालीकता’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.१४६) ‘‘सिनेरुपादतो वालुकं उद्धरन्तो विया’’ति पन एतेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो अञ्ञस्स ञाणस्स इमिस्सा देसनाय असक्कुणेय्यतं दस्सेति परमगम्भीरतावचनतो.

एत्थ च ‘‘सब्बे ते इमेहेव द्वासट्ठिया वत्थूहि, एतेसं वा अञ्ञतरेन, नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनतो, पुब्बन्तकप्पिकादित्तयविनिमुत्तस्स च कस्सचि दिट्ठिगतिकस्स अभावतो यानि तानि सामञ्ञफलादिसुत्तन्तरेसु वुत्तप्पकारानि अकिरियाहेतुकनत्थिकवादादीनि, यानि च इस्सरपकतिपजापतिपुरिसकालसभावनियतियदिच्छावादादिप्पभेदानि दिट्ठिगतानि (विसुद्धि. १.१६०-१६२; विभ. अनुटी. २.१९४-१९५ वाक्यखन्धेसु पस्सितब्बं) बहिद्धापि दिस्समानानि, तेसं एत्थेव सङ्गहतो अन्तोगधता वेदितब्बा. कथं? अकिरियवादो ताव ‘‘वञ्झो कूटट्ठो’’तिआदिना किरियाभावदीपनतो सस्सतवादे अन्तोगधो, तथा ‘‘सत्तिमे काया’’तिआदि (दी. नि. १.१७४) नयप्पवत्तो पकुधवादो, ‘‘नत्थि हेतु नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदि (दी. नि. १.१६८) नयप्पवत्तो अहेतुकवादो च अधिच्चसमुप्पन्नवादे. ‘‘नत्थि परो लोको’’तिआदि (दी. नि. १.१७१) नयप्पवत्तो नत्थिकवादो उच्छेदवादे. तथा हि तत्थ ‘‘कायस्स भेदा उच्छिज्जती’’तिआदि (दी. नि. १.८५) वुत्तं. पठमेन आदि-सद्देन निगण्ठवादादयो सङ्गहिता.

यदिपि पाळियं (दी. नि. १.१७७) नाटपुत्तवादभावेन चातुयामसंवरो आगतो, तथापि सत्तवतातिक्कमेन विक्खेपवादिताय नाटपुत्तवादोपि सञ्चयवादो विय अमराविक्खेपवादेसु अन्तोगधो. ‘‘तं जीवं तं सरीरं, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति (दी. नि. १.३७७; म. नि. २.१२२; सं. नि. २.३५) एवंपकारा वादा पन ‘‘रूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’तिआदिवादेसु सङ्गहं गच्छन्ति. ‘‘होति तथागतो परं मरणा, अत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवंपकारा सस्सतवादे. ‘‘न होति तथागतो परं मरणा, नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवंपकारा उच्छेदवादे. ‘‘होति च न होति च तथागतो परं मरणा, अत्थि च नत्थि च सत्ता ओपपातिका’’ति एवंपकारा एकच्चसस्सतवादे. ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, नेवत्थि न नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवंपकारा अमराविक्खेपवादे. इस्सरपकतिपजापतिपुरिसकालवादा एकच्चसस्सतवादे. कणादवादो, सभावनियतियदिच्छावादा च अधिच्चसमुप्पन्नवादे सङ्गहं गच्छन्ति. इमिना नयेन सुत्तन्तरेसु, बहिद्धा च अञ्ञतित्थियसमये दिस्समानानं दिट्ठिगतानं इमासुयेव द्वासट्ठिया दिट्ठीसु अन्तोगधता वेदितब्बा. ते पन तत्थ तत्थागतनयेन वुच्चमाना गन्थवित्थारकरा, अतित्थे च पक्खन्दनमिव होतीति न वित्थारयिम्ह. इध पाळियं अत्थविचारणाय अट्ठकथायं अनुत्तानत्थपकासनमेव हि अम्हाकं भारोति.

‘‘एवमयं यथानुसन्धिवसेन देसना आगता’’ति वचनप्पसङ्गेन सुत्तस्सानुसन्धयो विभजितुं ‘‘तयो ही’’तिआदिमाह. अत्थन्तरनिसेधनत्थञ्हि विसेसनिद्धारणं. तत्थ अनुसन्धनं अनुसन्धि, सम्बन्धमत्तं, यं देसनाय कारणट्ठेन ‘‘समुट्ठान’’न्तिपि वुच्चति. पुच्छादयो हि देसनाय बाहिरकारणं तदनुरूपेन देसनापवत्तनतो. तंसम्बन्धोपि तन्निस्सितत्ता कारणमेव. अब्भन्तरकारणं पन महाकरुणादेसनाञाणादयो. अयमत्थो उपरि आवि भविस्सति. पुच्छाय कतो अनुसन्धि पुच्छानुसन्धि, पुच्छं अनुसन्धिं कत्वा देसितत्ता सुत्तस्स सम्बन्धो पुच्छाय कतो नाम होति. पुच्छासङ्खातो अनुसन्धि पुच्छानुसन्धीतिपि युज्जति. पुच्छानिस्सितेन हि अनुसन्धिना तन्निस्सयभूता पुच्छापि गहिताति. अथ वा अनुसन्धहतीति अनुसन्धि, पुच्छासङ्खातो अनुसन्धि एतस्साति पुच्छानुसन्धि, तंतंसुत्तपदेसो. पुच्छाय वा अनुसन्धीयतीति पुच्छानुसन्धि, पुच्छं वचनसम्बन्धं कत्वा देसितो तंसमुट्ठानिको तंतंसुत्तपदेसोव. अज्झासयानुसन्धिम्हिपि एसेव नयो. अनुसन्धीयतीति अनुसन्धि, यो यो अनुसन्धि, अनुसन्धिनो अनुरूपं वा यथानुसन्धि.

पुच्छाय, अज्झासयेन च अननुसन्धिको आदिम्हि देसितधम्मस्स अनुरूपधम्मवसेन वा तप्पटिपक्खधम्मवसेन वा पवत्तो उपरिसुत्तपदेसो. तथा हि सो ‘‘येन पन धम्मेन…पे… ककचूपमा आगता’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. १.१००-१०४) अट्ठकथायं वुत्तो, यथापाळिमयं विभागोति दस्सेति ‘‘तत्था’’तिआदिना. तत्थ ‘‘एवं वुत्ते नन्दो गोपालको भगवन्तं एतदवोचा’’ति पठन्ति, तं न सुन्दरं सुत्ते तथा अभावतो. ‘‘एवं वुत्ते नन्दगोपालकसुत्ते भगवन्तं एतदवोचा’’ति पन पठितब्बं तस्मिं सुत्ते ‘‘अञ्ञतरो भिक्खु भगवन्तं एतदवोचा’’ति अत्थस्स उपपत्तितो. इदञ्हि संयुत्तागमवरे सळायतनवग्गे सङ्गीतसुत्तं. गङ्गाय वुय्हमानं दारुक्खन्धं उपमं कत्वा सद्धापब्बजिते कुलपुत्ते देसिते नन्दो गोपालको ‘‘अहमिमं पटिपत्तिं पूरेस्सामी’’ति भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, उपसम्पदञ्च गहेत्वा तथापटिपज्जमानो नचिरस्सेव अरहत्तं पत्तो. तस्मा ‘‘नन्दगोपालकसुत्त’’न्ति पञ्ञायित्थ. ‘‘किं नु खो भन्ते’’तिआदीनि पन अञ्ञतरोयेव भिक्खु अवोच. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘एवं वुत्ते अञ्ञतरो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच ‘किं नु खो भन्ते, ओरिमं तीर’न्तिआदि’’.

तत्रायमत्थो – एवं वुत्तेति ‘‘सचे खो भिक्खवे, दारुक्खन्धो न ओरिमं तीरं उपगच्छती’’तिआदिना गङ्गाय वुय्हमानं दारुक्खन्धं उपमं कत्वा सद्धापब्बजिते कुलपुत्ते देसिते. भगवन्तं एतदवोचाति अनुसन्धिकुसलताय ‘‘किं नु खो भन्ते’’तिआदिवचनमवोच. तथागतो हि ‘‘इमिस्सं परिसति निसिन्नो अनुसन्धि कुसलो अत्थि, सो मं पञ्हं पुच्छिस्सती’’ति एत्तकेनेव देसनं निट्ठापेसि. ओरिमं तीरन्ति ओरिमभूतं तीरं. तथा पारिमं तीरन्ति. मज्झे संसीदोति वेमज्झे संसीदनं निम्मुज्जनं. थले उस्सादोति जलमज्झे उट्ठिते थलस्मिं उस्सारितो आरुळ्हो. मनुस्सग्गाहोति मनुस्सानं सम्बन्धीभूतानं, मनुस्सेहि वा गहणं. तथा अमनुस्सग्गाहोति आवट्टग्गाहोति उदकावट्टेन गहणं. अन्तोपूतीति वक्कहदयादीसु अपूतिकस्सापि गुणानं पूतिभावेन अब्भन्तरंपूतीति.

‘‘अथ खो अञ्ञतरस्स भिक्खुनो’’तिआदि मज्झिमागमवरे उपरिपण्णासके महापुण्णमसुत्तं (म. नि. ३.८८-९०) तत्रायमत्थो – इति किराति एत्थ किर-सद्दो अरुचियं, तेन भगवतो यथादेसिताय अत्तसुञ्ञताय अत्तनो अरुचियभावं दीपेति. भोति धम्मालपनं, अम्भो सभावधम्माति अत्थो. यदि रूपं अनत्ता…पे… विञ्ञाणं अनत्ता. एवं सतीति सपाठसेसयोजना. अनत्तकतानीति अत्तना न कतानि, अनत्तभूतेहि वा खन्धेहि कतानि. कमत्तानं फुसिस्सन्तीति कीदिसमत्तभावं फुसिस्सन्ति. असति अत्तनि खन्धानञ्च खणिकत्ता तानि कम्मानि कं नाम अत्तानं अत्तनो फलेन फुसिस्सन्ति, को कम्मफलं पटिसंवेदिस्सतीति वुत्तं होति. तस्स भिक्खुनो चेतोपरिवितक्कं अत्तनो चेतसा चेतो – परियञाणसम्पयुत्तेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणसम्पयुत्तेन वा अञ्ञाय जानित्वाति सम्बन्धो.

अविद्वाति सुतादिविरहेन अरियधम्मस्स अकोविदताय अपण्डितो. विद्वाति हि पण्डिताधिवचनं विदति जानातीति कत्वा. अविज्जागतोति अविज्जाय उपगतो, अरियधम्मे अविनीतताय अप्पहीनाविज्जोति अत्थो. तण्हाधिपतेय्येन चेतसाति ‘‘यदि अहं नाम कोचि नत्थि, एवं सति मया कतस्स कम्मस्स फलं को पटिसंवेदेति, सति पन तस्मिं सिया कम्मफलूपभोगो’’ति तण्हाधिपतितो आगतेन अत्तवादुपादानसहगतेन चेतसा. अतिधावितब्बन्ति अतिक्कमित्वा धावितब्बं. इदं वुत्तं होति – खणिकत्तेपि सङ्खारानं यस्मिं सन्ताने कम्मं कतं, तत्थेव फलूपपत्तितो धम्मपुञ्जमत्तस्सेव सिद्धे कम्मफलसम्बन्धे एकत्तनयं मिच्छा गहेत्वा एकेन कारकवेदकभूतेन भवितब्बं, अञ्ञथा कम्मकम्मफलानमसम्बन्धो सियाति अत्तत्तनियसुञ्ञतापकासनं सत्थुसासनं अतिक्कमितब्बं मञ्ञेय्याति. इदानि अनतिधावितब्बतं विभावेतुं ‘‘तं किं मञ्ञथा’’तिआदिमाह.

उपरि देसनाति देसनासमुट्ठानधम्मदीपिकाय हेट्ठिमदेसनाय उपरि पवत्तिता देसना. देसनासमुट्ठानधम्मस्स अनुरूपपटिपक्खधम्मप्पकासनवसेन दुविधेसु यथानुसन्धीसु अनुरूपधम्मप्पकासनवसेन यथानुसन्धिदस्सनमेतं ‘‘उपरि छ अभिञ्ञा आगता’’ति. तदवसेसं पन सब्बम्पि पटिपक्खधम्मप्पकासनवसेन. मज्झिमागमवरे मूलपण्णासकेयेव चेतानि सुत्तानि. किलेसेनाति ‘‘लोभो चित्तस्स उपक्किलेसो’’तिआदिना किलेसवसेन. भण्डनेनाति विवादेन. अक्खन्तियाति कोपेन. ककचूपमाति खरपन्तिउपमा. इमस्मिम्पीति पि-सद्दो अपेक्खायं ‘‘अयम्पि पाराजिको’’तिआदीसु (वि. १.७२-७३, १६७, १७१, १९५, १९७) विय, सम्पिण्डने वा, तेन यथा वत्थसुत्तादीसु पटिपक्खधम्मप्पकासनवसेन यथानुसन्धि, एवं इमस्मिम्पि ब्रह्मजालेति अपेक्खनं, सम्पिण्डनं वा करोति. तथा हि निच्चसारादिपञ्ञापकानं दिट्ठिगतानं वसेन उट्ठितायं देसना निच्चसारादिसुञ्ञतापकासनेन निट्ठापिताति. ‘‘तेना’’तिआदिना यथावुत्तसंवण्णनाय गुणं दस्सेति.