उच्छेदवादवण्णना
८४. अविज्जमानस्स विनासासम्भवतो अत्थिभावहेतुको उच्छेदोति दस्सेतुं विज्जमानवाचकेन सन्त-सद्देन ‘‘सतो’’ति पाळियं वुत्तन्ति आह ‘‘विज्जमानस्सा’’ति. विज्जमानतापयुत्तो चेस दिट्ठिगतिकवादविसयो सत्तोयेव इध अधिप्पेतोति दस्सनत्थं पाळियं ‘‘सत्तस्सा’’ति वुत्तं, तेन इममत्थं दस्सेति – यथा हेतुफलभावेन पवत्तमानानं सभावधम्मानं सतिपि एकसन्तानपरियापन्नानं भिन्नसन्ततिपतितेहि विसेसे हेतुफलभूतानं परमत्थतो भिन्नसभावत्ता भिन्नसन्तानपतितानं विय अच्चन्तं भेदसन्निट्ठानेन नानत्तनयस्स मिच्छागहणं उच्छेदाभिनिवेसस्स कारणं, एवं हेतुफलभूतानं विज्जमानेपि सभावभेदे एकसन्ततिपरियापन्नताय एकत्तनयेन अच्चन्तमभेदगहणम्पि कारणमेवाति. सन्तानवसेन हि पवत्तमानेसु खन्धेसु घनविनिब्भोगाभावेन तेसं इध सत्तगाहो, सत्तस्स च अत्थिभावगाहहेतुको उच्छेदवादो, अनुपुब्बनिरोधवसेन पन निरन्तरविनासो इध ‘‘उच्छेदो’’ति अधिप्पेतो यावायं अत्ता उच्छिज्जमानो भवति, तावायं विज्जतियेवाति गहणतोति आह ‘‘उपच्छेद’’न्ति. उ-सद्दो हि उप-सद्दपरियायो, सो च उपसङ्कमनत्थो, उपसङ्कमनञ्चेत्थ अनुपुब्बमुप्पज्जित्वा अपरापरं निरोधवसेन निरन्तरता. अपिच पुनानुप्पज्जमानवसेन निरुदयविनासोयेव उच्छेदो नाम यथावुत्तनयेन गहणतोति आह ‘‘उपच्छेद’’न्ति. उ-सद्दो, हि उप-सद्दो च एत्थ उपरिभागत्थो. निरुद्धतो परभागो च इध उपरिभागोति वुच्चति.
निरन्तरवसेन, निरुदयवसेन वा विसेसेन नासो विनासो, सो पन मंसचक्खुपञ्ञाचक्खूनं दस्सनपथातिक्कमनतो अदस्सनमेवाति आह ‘‘अदस्सन’’न्ति. अदस्सने हि नास-सद्दो लोके निरुळ्हो ‘‘द्वे चापरे वण्णविकारनासा’’तिआदीसु (कासिका ६-३-१०९ सुत्तं पस्सितब्बं) विय. भावविगमन्ति सभावापगमं. यथाधम्मं भवनं भावोति हि अत्थेन इध भाव-सद्दो सभाववाचको. यो पन निरन्तरं निरुदयविनासवसेन उच्छिज्जति, सो अत्तनो सभावेन ठातुमसक्कुणेय्यताय ‘‘भावापगमो’’ति वुच्चति. ‘‘तत्था’’तिआदिना उच्छेदवादस्स यथापाठं समुदागमं निदस्सनमत्तेन दस्सेति, तेन वक्खति ‘‘तथा च अञ्ञथा च विकप्पेत्वावा’’ति. तत्थाति ‘‘सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेन्ती’’ति वचने. लाभीति दिब्बचक्खुञाणलाभी. तदवसेसलाभी चेव सब्बसो अलाभी च इध अपरन्तकप्पिकट्ठाने ‘‘अलाभी’’ त्वेव वुच्चति.
चुतिन्ति सेक्खपुथुज्जनानम्पि चुतिमेव. एस नयो चुतिमत्तमेवाति एत्थापि. उपपत्तिं अपस्सन्तोति दट्ठुं समत्थेपि सति अनोलोकनवसेन अपस्सन्तो. न उपपातन्ति पुब्बयोगाभावेन, परिकम्माकरणेन वा उपपत्तिं दट्ठुं न सक्कोति, एवञ्च कत्वा नयद्वये विसेसो पाकटो होति. को परलोकं जानाति, न जानातियेवाति नत्थिकवादवसेन उच्छेदं गण्हातीति सह पाठसेसेन सम्बन्धो, नत्थिकवादवसेन महामूळ्हभावेनेव ‘‘इतो अञ्ञो परलोको अत्थी’’ति अनवबोधनतो इमं दिट्ठिं गण्हातीति अधिप्पायो. ‘‘एत्तकोयेव विसयो, य्वायं इन्द्रियगोचरो’’ति अत्तनो धीतुया हत्थग्गण्हनकराजा विय कामसुखाभिरत्ततायपि गण्हातीति आह ‘‘कामसुखगिद्धताय वा’’ति. वण्टतो पतितपण्णानं वण्टेन अपटिसन्धिकभावं सन्धाय ‘‘न पुन विरुहन्ती’’ति वुत्तं. एवमेव सत्ताति यथा पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो पुन न पटिसन्धीयति, एवमेव सब्बेपि सत्ता अप्पटिसन्धिका मरणपरियोसाना अपोनोब्भविका अप्पटिसन्धिकमरणमेव निगच्छन्तीति अत्थो. उदकपुब्बुळकूपमा हि सत्ता पुन अनुप्पज्जमानतोति तस्स लद्धि. तथाति ‘‘लाभी अनुस्सरन्तो’’तिआदिना [अरहतो (अट्ठ)] निदस्सनवसेन वुत्तप्पकारेन. अञ्ञथाति तक्कनस्स अनेकप्पकारसम्भवतो ततो अञ्ञेनपि पकारेन. लाभिनोपि चुतितो उद्धं उपपातस्स अदस्सनमत्तं पति तक्कनेनेव इमा दिट्ठियो उप्पज्जन्तीति वुत्तं ‘‘विकप्पेत्वावा’’ति. तथा च विकप्पेत्वाव उप्पन्ना अञ्ञथा च विकप्पेत्वाव उप्पन्नाति हि सम्बन्धो. तत्थ ‘‘द्वे जना’’तिआदिना उच्छेदग्गाहकप्पभेददस्सनेन इममत्थं दस्सेति. यथा अमराविक्खेपिकवादा एकन्तअलाभीवसेनेव देसिता, यथा च उद्धमाघातनिकसञ्ञीवादे चतुत्थचतुक्के सञ्ञीवादा एकन्तलाभीवसेनेव देसिता, नयिमे. इमे पन सस्सतेकच्चसस्सतवादादयो विय लाभीअलाभीवसेनेव देसिताति. यदेवं कस्मा सस्सतवादादीसु विय लाभीवसेन, तक्कीवसेन च पच्चेकं देसनमकत्वा सस्सतवादादिदेसनाहि अञ्ञथा इध देसना कताति? वुच्चते – देसनाविलासप्पत्तितो. देसनाविलासप्पत्ता हि बुद्धा भगवन्तो, ते वेनेय्यज्झासयानुरूपं विविधेनाकारेन धम्मं देसेन्ति, न अञ्ञथा. यदि हि इधापि च तथादेसनाय निबन्धनभूतो वेनेय्यज्झासयो भवेय्य, तथारूपमेव भगवा वदेय्य, कथं? ‘‘इध भिक्खवे, एकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा आतप्पमन्वाय…पे… यथा समाहिते चित्ते सत्तानं चुतूपपातञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेति, सो दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन अरहतो चुतिचित्तं पस्सति, पुथूनं वा परसत्तानं, न हेव खो तदुद्धं उपपत्तिं. सो एवमाह ‘यतो खो भो अयं अत्ता रूपी चातुमहाभूतिको मातापेत्तिकसम्भवो कायस्स भदो उच्छिज्जति विनस्सति, न होति परं मरणा’तिआदिना’’ विसेसलाभिनो, तक्किनो च विसुं कत्वा. यस्मा पन तथादेसनाय निबन्धनभूतो वेनेय्यज्झासयो न इध भवति, तस्मा देसनाविलासेन वेनेय्यज्झासयानुरूपं सस्सतवादादिदेसनाहि अञ्ञथायेवायं देसना कताति दट्ठब्बं.
अथ वा सस्सतेकच्चसस्सतवादादीसु विय न इध तक्कीवादतो विसेसलाभीवादो भिन्नाकारो, अथ खो समानप्पकारताय समानाकारोयेवाति इमस्स विसेसस्स पकासनत्थं अयमुच्छेदवादो भगवता पुरिमवादेहि विसिट्ठाकारभावेन देसितो. सम्भवति हि इध तक्किनोपि अनुस्सवादिवसेन अधिगमवतो विय अभिनिवेसो. अपिच न इमा दिट्ठियो भगवता अनागते एवंभावीवसेन देसिता, नापि एवमेते भवेय्युन्ति परिकप्पनावसेन, अथ खो यथा यथा दिट्ठिगतिकेहि ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति (म. नि. २.१८७, २०३, ४२७; ३.२७, २८; उदा. ५५) मञ्ञिता, तथा तथायेव इमे दिट्ठिगता यथाभुच्चं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन परिच्छिन्दित्वा पकासिता, येहि गम्भीरादिप्पकारा अपुथुज्जनगोचरा बुद्धधम्मा पकासन्ति, येसञ्च परिकित्तनेन तथागता सम्मदेव थोमिता होन्ति.
अपरो नयो – यथा उच्छेदवादीहि दिट्ठिगतिकेहि उत्तरुत्तरभवदस्सीहि अपरभवदस्सीनं तेसं वादपटिसेधवसेन सकसकवादा पतिट्ठापिता, तथायेवायं देसना कताति पुरिमदेसनाहि इमिस्सा देसनाय पवत्तिभेदो न चोदेतब्बो, एवञ्च कत्वा अरूपभवभेदवसेन उच्छेदवादो चतुधा विभजित्वा विय कामरूपभवभेदवसेनापि अनेकधा विभजित्वायेव वत्तब्बो, एवं सति भगवता वुत्तसत्तकतो बहुतरभेदो उच्छेदवादो आपज्जतीति, अथ वा पच्चेकं कामरूपभवभेदवसेन विय अरूपभववसेनापि न विभजित्वा वत्तब्बो, एवम्पि सति भगवता वुत्तसत्तकतो अप्पतरभेदोव उच्छेदवादो आपज्जतीति च एवंपकारापि चोदना अनवकासा एव होति. दिट्ठिगतिकानञ्हि यथाभिमतं देसना पवत्ताति.
८५. मातापितूनं एतन्ति तंसम्बन्धनतो एतं मातापितूनं सन्तकन्ति अत्थो. सुक्कसोणितन्ति पितु सुक्कं, मातु सोणितञ्च, उभिन्नं वा सुक्कसङ्खातं सोणितं. मातापेत्तिकेति निमित्ते चेतं भुम्मं. इतीति इमेहि तीहि पदेहि. ‘‘रूपकायवसेना’’ति अवत्वा ‘‘रूपकायसीसेना’’ति वदन्तो अरूपम्पि तेसं ‘‘अत्ता’’ति गहणं ञापेति. इमिना पकारेन इत्थन्ति आह ‘‘एवमेके’’ति. एवं-सद्दो हेत्थ इदमत्थो, इमिना पकारेनाति अत्थो. एकेति एकच्चे, अञ्ञे वा.
८६. मनुस्सानं पुब्बे गहितत्ता, अञ्ञेसञ्च असम्भवतो ‘‘कामावचरो’’ति एत्थ छकामावचरदेवपरियापन्नोति अत्थो. कबळीकारो चेत्थ यथावुत्तसुधाहारो.
८७. झानमनेन निब्बत्तोति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. महावयवो अङ्गो, तत्थ विसुं पवत्तो पच्चङ्गो, सब्बेहि अङ्गपच्चङ्गेहि युत्तो तथा. तेसन्ति चक्खुसोतिन्द्रियानं. इतरेसन्ति घानजिव्हाकायिन्द्रियानं. तेसम्पि इन्द्रियानं सण्ठानं पुरिसवेसवसेनेव वेदितब्बं. तथा हि अट्ठकथासु वुत्तं ‘‘समानेपि तत्थ उभयलिङ्गाभावे पुरिससण्ठानाव तत्थ ब्रह्मानो, न इत्थिसण्ठाना’’ति.
८८-९२. आकासानञ्चायतन-सद्दो इध भवेयेवाति आह ‘‘आकासानञ्चायतनभव’’न्ति. एत्थाह – युत्तं ताव पुरिमेसु तीसु वादेसु ‘‘कायस्स भेदा’’ति वत्तुं पञ्चवोकारभवपरियापन्नं अत्तभावमारब्भ पवत्तत्ता तेसं वादानं, चतुवोकारभवपरियापन्नं पन अत्तभावं निस्साय पवत्तेसु चतुत्थादीसु चतूसु वादेसु कस्मा ‘‘कायस्स भेदा’’ति वुत्तं. न हि अरूपीनं कायो विज्जति. यो भेदोति वुच्चेय्याति? सच्चमेतं, रूपत्तभावे पन पवत्तवोहारेनेव दिट्ठिगतिको अरूपत्तभावेपि कायवोहारं आरोपेत्वा एवमाह. लोकस्मिञ्हि दिस्सति अञ्ञत्थभूतोपि वोहारो तदञ्ञत्थसमारोपितो यथा तं ‘‘ससविसाणं, खं पुप्फ’’न्ति. यथा च दिट्ठिगतिका दिट्ठियो पञ्ञपेन्ति, तथायेव भगवापि देसेतीति. अपिच नामकायभावतो फस्सादिधम्मसमूहभूते अरूपत्तभावे कायनिद्देसो दट्ठब्बो. समूहट्ठेनपि हि ‘‘कायो’’ति वुच्चति ‘‘हत्थिकायो अस्सकायो’’तिआदीसु विय. एत्थ च कामावचरदेवत्तभावादिनिरवसेसविभवपतिट्ठापकानं दुतियादिवादानं अपरन्तकप्पिकभावो युत्तो होतु अनागतद्धविसयत्ता तेसं वादानं, कथं पन दिट्ठिगतिकस्स पच्चक्खभूतमनुस्सत्तभावापगमपतिट्ठापकस्स पठमवादस्स अपरन्तकप्पिकभावो युज्जेय्य पच्चुप्पन्नद्धविसयत्ता तस्स वादस्स. दुतियवादादीनञ्हि पुरिमपुरिमवादसङ्गहितस्सेव अत्तनो अनागते तदुत्तरिभवूपपन्नस्स समुच्छेदबोधनतो युज्जति अपरन्तकप्पिकता, तथा चेव वुत्तं ‘‘नो च खो भो अयं अत्ता एत्तावता सम्मा समुच्छिन्नो होती’’तिआदि (दी. नि. १.८५) यं पन तत्थ वुत्तं ‘‘अत्थि खो भो अञ्ञो अत्ता’’ति, (दी. नि. १.८७) तं मनुस्सत्तभावादिहेट्ठिमत्तभावविसेसापेक्खाय वुत्तं, न सब्बथा अञ्ञभावतो. पठमवादस्स पन अनागते तदुत्तरिभवूपपन्नस्स अत्तनो समुच्छेदबोधनाभावतो, ‘‘अत्थि खो भो अञ्ञो अत्ता’’ति एत्थ अञ्ञभावेन अग्गहणतो च न युज्जतेव अपरन्तकप्पिकताति? नो न युज्जति इधलोकपरियापन्नत्तेपि पठमवादविसयस्स अनागतकालिकस्सेव तेन अधिप्पेतत्ता. पठमवादिनापि हि इधलोकपरियापन्नस्स अत्तनो परं मरणा उच्छेदो अनागतकालवसेनेव अधिप्पेतो, तस्मा चस्स अपरन्तकप्पिकताय न कोचि विरोधोति.