असञ्ञीनेवसञ्ञीनासञ्ञीवादवण्णना

७८-८३. अथ न कोचि विसेसो अत्थीति चोदनं सोधेति ‘‘केवलञ्ही’’तिआदिना. ‘‘असञ्ञी’’ति च ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति च गण्हन्तानं ता दिट्ठियोति सम्बन्धो. कारणन्ति विसेसकारणं, दिट्ठिसमुदागमकारणं वा. सतिपि किञ्चि कारणपरियेसनसम्भवे दिट्ठिगतिकवादानं अनादरियभावं दस्सेतुं ‘‘न एकन्तेन कारणं परियेसितब्ब’’न्ति वुत्तं. कस्माति आह ‘‘दिट्ठिगतिकस्सा’’तिआदि, एतेन परियेसनक्खमाभावतोति अपरियेसितब्बकारणं दस्सेति. इदं वुत्तं होति – असञ्ञीवादे असञ्ञीभवे निब्बत्तसत्तवसेन पवत्तो पठमवादो, ‘‘सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एत्थ वुत्तनयेन सञ्ञंयेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तस्स किञ्चनभावेन ठिताय अञ्ञाय सञ्ञाय अभावतो ‘‘असञ्ञी’’ति पवत्तो दुतियवादो, तथा सञ्ञाय सह रूपधम्मे, सब्बे एव वा रूपारूपधम्मे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा पवत्तो ततियवादो, तक्कगाहवसेनेव चतुत्थवादो पवत्तो.

दुतियचतुक्केपि कसिणरूपस्स असञ्जाननसभावताय असञ्ञीति कत्वा अन्तानन्तिकवादे वुत्तनयेन चत्तारो विकप्पा पवत्ता. नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादे पन नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवे निब्बत्तसत्तस्सेव चुतिपटिसन्धीसु, सब्बत्थ वा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थाय सुखुमाय सञ्ञाय अत्थिभावपटिजाननवसेन पठमवादो, असञ्ञीवादे वुत्तनयेन सुखुमाय सञ्ञाय वसेन, सञ्जाननसभावतापटिजाननवसेन च दुतियवादादयो पवत्ताति. एवं केनचि पकारेन सतिपि कारणपरियेसनसम्भवे दिट्ठिगतिकवादानं परियेसनक्खमाभावतो आदरं कत्वा महुस्साहेन तेसं कारणं न परियेसितब्बन्ति. एतेसं पन सञ्ञीअसञ्ञीनेवसञ्ञीनासञ्ञीवादानं सस्सतदिट्ठिसङ्गहो ‘‘अरोगो परं मरणा’’ति वचनतो पाकटोयेव.