सञ्ञीवादवण्णना

७५. आघातना उद्धन्ति उद्धमाघातनं, मरणतो उद्धं पवत्तो अत्ताति अत्थो. ‘‘उद्धमाघातन’’न्ति पवत्तो वादो उद्धमाघातनो सहचरणवसेन, तद्धितवसेन च, अन्तलोपनिद्देसो वा एस. सो एतेसन्ति उद्धमाघातनिका. एवं सद्दतो निप्फन्नं अत्थतो एव दस्सेतुं ‘‘उद्धमाघातना अत्तानं वदन्ती’’ति वुत्तं, आघातना उद्धं उपरिभूतं अत्तभावन्ति अत्थो. ते हि दिट्ठिगतिका ‘‘उद्धं मरणतो अत्ता निब्बिकारो’’ति वदन्ति. ‘‘सो एतेस’’न्तिआदिना अस्सत्थियत्थं दस्सेति यथा ‘‘बुद्धमस्स अत्थीति बुद्धो’’ति. अयं अट्ठकथातो अपरो नयो – सञ्ञीति पवत्तो वादो सञ्ञी सहचरणादिनयेन, सञ्ञी वादो एतेसन्ति सञ्ञीवादा समासवसेन. सञ्ञीवादो एव वादो एतेसन्ति हि अत्थो.

७६-७७. रूपी अत्ताति एत्थ कसिणरूपं ‘‘अत्ता’’ति कस्मा वुत्तं, ननु रूपविनिमुत्तेन अत्तना भवितब्बं ‘‘रूपमस्स अत्थी’’ति वुत्ते सञ्ञाय विय रूपस्सापि अत्तनियत्ता. न हि ‘‘सञ्ञी अत्ता’’ति एत्थ सञ्ञा एव अत्ता, अथ खो ‘‘सञ्ञा अस्स अत्थी’’ति अत्थेन अत्तनियाव, तथा च वुत्तं ‘‘तत्थ पवत्तसञ्ञञ्चस्स ‘सञ्ञा’ति गहेत्वा’’ति? न खो पनेतमेवं दट्ठब्बं ‘‘रूपमस्स अत्थीति रूपी’’ति, अथ खो ‘‘रुप्पनसीलो रूपी’’ति. रुप्पनञ्चेत्थ रूपसरिक्खताय कसिणरूपस्स वड्ढितावड्ढितकालवसेन विसेसापत्ति. सा हि ‘‘नत्थी’’ति न सक्का वत्तुं परित्तविपुलतादिविसेससब्भावतो. यदेवं सिया ‘‘रुप्पनसीलो रूपी’’ति, अथ इमस्स वादस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहो न युज्जति रुप्पनसीलस्स भेदसब्भावतोति? युज्जतेव कायभेदतो उद्धं परिकप्पितस्स अत्तनो निब्बिकारताय तेन अधिप्पेतत्ता. तथा हि वुत्तं ‘‘अरोगो परं मरणा’’ति. अथ वा ‘‘रूपमस्स अत्थीति रूपी’’ति वुत्तेपि न कोचि दोसो कप्पनासिद्धेन भेदेन अभेदस्सापि निद्देसदस्सनतो यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति.

अपिच अवयववसेन अवयविनो तथानिद्देसनिदस्सनतो यथा ‘‘काये कायानुपस्सी’’ति (सं. नि. ५.३९०), रुप्पनं वा रूपं, रूपसभावो, तदस्स अत्थीति रूपी, अत्ता ‘‘रूपिनो धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. ११.दुकमातिका) विय, एवञ्च कत्वा अत्तनो रूपसभावत्ता ‘‘रूपी अत्ता’’ति वचनं ञायागतमेवाति वुत्तं ‘‘कसिणरूपं अत्ता’’ति. ‘‘गहेत्वा’’ति एतेन चेतस्स सम्बन्धो. तत्थाति कसिणरूपे. अस्साति परिकप्पितस्स अत्तनो, आजीवकादयो तक्कमत्तेन पञ्ञपेन्ति वियाति अत्थो. आजीवका हि तक्किकायेव, न लाभिनो. नियतवादिताय हि कम्मफलपटिक्खेपतो नत्थि तेसं झानसमापत्तिलाभो. तथा हिकण्हाभिजातिआदीसु काळकादिरूपं ‘‘अत्ता’’ति एकच्चे आजीवका पटिजानन्ति. पुरिमनयेन चेत्थ लाभीनं दस्सेति, पच्छिमनयेन पन तक्किकं. एवमीदिसेसु. रोग-सद्दो भङ्गपरियायो भङ्गस्सापि रुज्जनभावतो, एवञ्च कत्वा अरोग-सद्दस्स निच्चपरियायता उपपन्ना होति, तेनाह ‘‘निच्चो’’ति. रोग-सद्दो वा ब्याधिपरियायो. अरोगोति पन रोगरहिततासीसेन निब्बिकारताय निच्चतं दिट्ठिगतिको पटिजानातीति दस्सेतुं ‘‘निच्चो’’ति वुत्तं. कसिणुग्घाटिमाकासपठमारुप्पविञ्ञाणनत्थिभावाकिञ्चञ्ञायतनानि यथारहमरूपसमापत्तिनिमित्तं नाम. निम्बपण्णे तप्परिमाणो तित्तकरसो विय सरीरप्परिमाणो अरूपी अत्ता सरीरे तिट्ठतीति तक्कमत्तेनेव निगण्ठा ‘‘अरूपी अत्ता सञ्ञी’’ति पञ्ञपेन्तीति आह ‘‘निगण्ठादयो विया’’ति.

ततिया पनाति ‘‘रूपी च अरूपी च अत्ता’’ति लद्धि. मिस्सकगाहवसेनाति रूपारूपसमापत्तीनं यथावुत्तानि निमित्तानि एकज्झं कत्वा एकोव ‘‘अत्ता’’ति, तत्थ पवत्तसञ्ञञ्चस्स ‘‘सञ्ञा’’ति गहणवसेन. अयञ्हि दिट्ठिगतिको रूपारूपसमापत्तिलाभी तासं निमित्तं रूपभावेन, अरूपभावेन च ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा ‘‘रूपी च अरूपी चा’’ति अभिनिवेसं जनेसि अथेतवादिनो विय, तक्कमत्तेनेव वा रूपारूपधम्मानं मिस्सकगहणवसेन ‘‘रूपी च अरूपी च अत्ता’’ति अभिनिविस्स अट्ठासि. चतुत्थाति ‘‘नेव अरूपी च नारूपी च अत्ता’’ति लद्धि. तक्कगाहेनेवाति सङ्खारसेससुखुमभावप्पत्तधम्मा विय अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तिया सकिच्चसाधनासमत्थताय खम्भकुच्छि [थम्भकुट्ट (दी. नि. टी. १७६-७७)] हत्थपादादिसङ्घातो विय नेव रूपी, रूपसभावानतिवत्तनतो न च अरूपीति एवं पवत्ततक्कगाहेनेव.

अयं अट्ठकथामुत्तको नयो – नेवरूपी नारूपीति एत्थ हि अन्तानन्तिकचतुत्थवादे विय अञ्ञमञ्ञपटिक्खेपवसेन अत्थो वेदितब्बो. सतिपि च ततियवादेन इमस्स समानत्थभावे तत्थ देसकालभेदवसेन विय इध कालवत्थुभेदवसेन ततियचतुत्थवादानं विसेसो दट्ठब्बो. कालभेदवसेन हि इध ततियवादस्स पवत्ति रूपारूपनिमित्तानं सहअनुपट्ठानतो. चतुत्थवादस्स पन वत्थुभेदवसेन पवत्ति रूपारूपधम्मसमूहभावतोति. दुतियचतुक्कं अन्तानन्तिकवादे वुत्तनयेन वेदितब्बं सब्बथा सद्दत्थतो समानत्थत्ता. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तम्पि ‘‘अमति गच्छति भावो ओसानमेत्था’’तिआदिना अम्हेहि वुत्तमेव, केवलं पन तत्थ पुब्बन्तकप्पनावसेन पवत्तो, इध अपरन्तकप्पनावसेनाति अयं विसेसो पाकटोयेव. कामञ्च नानत्तसञ्ञी अत्ताति अयम्पि वादो समापन्नकवसेन लब्भति. अट्ठसमापत्तिलाभिनो दिट्ठिगतिकस्स वसेन सञ्ञाभेदसम्भवतो. तथापि समापत्तियं एकरूपेनेव सञ्ञाय उपट्ठानतो लाभीवसेन एकत्तसञ्ञिता सातिसयं युत्ताति आह ‘‘समापन्नकवसेन एकत्तसञ्ञी’’ति. एकसमापत्तिलाभिनो एव वा वसेन अत्थो वेदितब्बो. सतिपि च समापत्तिभेदतो सञ्ञाभेदसम्भवे बहिद्धा पुथुत्तारम्मणेयेव सञ्ञानानत्तस्स ओळारिकस्स सम्भवतो तक्कीवसेनेव नानत्तसञ्ञितं दस्सेतुं ‘‘असमापन्नकवसेन नानत्तसञ्ञी’’ति वुत्तं. परित्तकसिणवसेनाति अवड्ढितत्ता अप्पककसिणवसेन, कसिणग्गहणञ्चेत्थ सञ्ञाय विसयदस्सनं. विसयवसेन हि सञ्ञाय परित्तता, इमिना च सतिपि सञ्ञाविनिमुत्तधम्मे ‘‘सञ्ञायेव अत्ता’’ति वदतीति दस्सेति. एस नयो विपुलकसिणवसेनाति एत्थापि. एवञ्च कत्वा अन्तानन्तिकवादे चेव इध च अन्तानन्तचतुक्के पठमदुतियवादेसु सद्दत्थमत्ततो समानेसुपि सभावतो तेहि द्वीहि वादेहि इमेसं द्विन्नं वादानं विसेसो सिद्धो होति, अञ्ञथा वुत्तप्पकारेसु वादेसु सतिपि पुब्बन्तापरन्तकप्पनभेदमत्तेन केहिचि विसेसे केहिचि अविसेसोयेव सियाति.

अयं पन अट्ठकथामुत्तको नयो – ‘‘अङ्गुट्ठप्पमाणो अत्ता, अणुमत्तो अत्ता’’तिआदिलद्धिवसेन परित्तो च सो सञ्ञी चाति परित्तसञ्ञी कापिलकाणादपभुतयो [कपिलकणादादयो (दी. नि. टी. १.७६-७७)] विय. अत्तनो सब्बगतभावपटिजाननवसेन अप्पमाणो च सो सञ्ञी चाति अप्पमाणसञ्ञीति.

दिब्बचक्खुपरिभण्डत्ता यथाकम्मूपगञाणस्स दिब्बचक्खुपभावजनितेन यथाकम्मूपगञाणेन दिस्समानापि सत्तानं सुखादिसमङ्गिता दिब्बचक्खुनाव दिट्ठा नामाति आह ‘‘दिब्बेन चक्खुना’’तिआदि. चतुक्कनयं, पञ्चकनयञ्च सन्धाय तिकचतुक्कज्झानभूमिय’’न्ति वुत्तं. दिट्ठिगतिकविसयासु हि पञ्चवोकारझानभूमीसु वेहप्फलभूमिं ठपेत्वा अवसेसा यथारहं चतुक्कनये तिकज्झानस्स, पञ्चकनये च चतुक्कज्झानस्स विपाकट्ठानत्ता तिकचतुक्कज्झानभूमियो नाम. सुद्धावासा पन तेसमविसया. निब्बत्तमानन्ति उप्पज्जमानं. ननु च ‘‘एकन्तसुखी अत्ता’’तिआदिना पवत्तवादानं अपरन्तदिट्ठिभावतो ‘‘निब्बत्तमानं दिस्वा’’ति पच्चुप्पन्नवचनं अनुपपन्नमेव सिया. अनागतविसया हि एते वादाति? उपपन्नमेव अनागतस्स एकन्तसुखीभावादिकस्स पकप्पनाय पच्चुप्पन्ननिब्बत्तिदस्सनेन अधिप्पेतत्ता. तेनेवाह ‘‘निब्बत्तमानं दिस्वा ‘एकन्तसुखी’ति गण्हाती’’ति. एत्थ च तस्सं तस्सं भूमियं बाहुल्लेन सुखादिसहितधम्मप्पवत्तिदस्सनं पटिच्च तेसं ‘‘एकन्तसुखी’’तिआदिगहणतो तदनुरूपायेव भूमि वुत्ताति दट्ठब्बं. सद्दन्तराभिसम्बन्धवसेन विय हि अत्थपकरणादिवसेनपि अत्थविसेसो लब्भति. ‘‘एकन्तसुखी’’तिआदीसु च एकन्तभावो बहुलं पवत्तिमत्तं पति पयुत्तो. तथापवत्तिमत्तदस्सनेन तेसं एवं गहणतो. अथ वा हत्थिदस्सकअन्धा विय दिट्ठिगतिका यं यदेव पस्सन्ति, तं तदेव अभिनिविस्स वोहरन्ति. वुत्तञ्हेतं भगवता उदाने ‘‘अञ्ञतित्थिया भिक्खवे, परिब्बाजका अन्धा अचक्खुका’’तिआदि, (उदा. ५५) तस्मा अलमेत्थ युत्तिमग्गनाति. ‘‘दिब्बेन चक्खुना दिस्वा’’ति वुत्तमत्थं समत्थेतुं ‘‘विसेसतो ही’’तिआदि वुत्तं.