४. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना
६२७. चतुत्थे सिब्बनरजनकप्पपरियोसानेन निट्ठापेत्वाति सूचिकम्मनिट्ठानेन सकिम्पि वण्णभेदमत्तरजनेन कप्पबिन्दुकरणेन च निट्ठापेत्वा. समयेति वस्सानसमये.
६२८. कुच्छिसमयोति अन्तोसमयो. ‘‘अयमेको अड्ढमासो परियेसनक्खेत्तञ्चेव करणक्खेत्तञ्च. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं लद्धं कातुञ्च वट्टति, निवासेतुं अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति पोत्थकेसु पाठो दिस्सति, सो अपाठो. एवं पनेत्थ पाठेन भवितब्बं ‘‘अयमेको अड्ढमासो परियेसनक्खेत्तं. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं वट्टति, लद्धं कातुं निवासेतुं अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति. न हि गिम्हानं पच्छिममासस्स पठमो अड्ढमासो करणक्खेत्तं होति. ‘‘अड्ढमासो सेसो गिम्हानन्ति कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति वचनतो पन गिम्हानं पच्छिममासस्स पच्छिमो अड्ढमासो करणक्खेत्तञ्चेव निवासनक्खेत्तञ्च होति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. वहिसकसाटिकसिक्खापदवण्णना) ‘‘गिम्हानं पच्छिमो मासो परियेसनक्खेत्तं, पच्छिमो अड्ढमासो करणनिवासनक्खेत्तम्पी’’ति वुत्तं. तस्मा पाळिया मातिकाट्ठकथाय च अविरोधं इच्छन्तेन वुत्तनयेनेव पाठो गहेतब्बो.
‘‘विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्ती’’ति वदन्तेन ‘‘पिट्ठिसमयत्ता इमिना सिक्खापदेन आपत्ती’’ति दीपिता होति. न हि ञातकपवारितट्ठानतो पिट्ठिसमये सतुप्पादकरणमत्तेनपि सम्भवन्ती आपत्ति ततो गरुकतराय विञ्ञत्तिया न होतीति सक्का वत्तुं. तेनेव भदन्तबुद्धदत्ताचरियेन वुत्तं –
‘‘कत्वा पन सतुप्पादं, वस्सिकसाटिचीवरं;
निप्फादेन्तस्स भिक्खुस्स, समये पिट्ठिसम्मते.
‘‘होति निस्सग्गियापत्ति, ञातकाञातकादिनो;
तेसुयेव च विञ्ञत्तिं, कत्वा निप्फादने तथा’’ति.
केनस्स होति आपत्तीति अस्स मातरं चीवरं याचन्तस्स केन सिक्खापदेन आपत्तीति पुच्छति. ‘‘परिणतं विञ्ञापेन्तस्स परिणामनसिक्खापदेन आपत्ती’’ति चोदनाभावं दस्सेति नो च सङ्घे परिणतन्ति. अथ अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेनाति चे, एतम्पि नत्थीति आह ‘‘अनापत्ति च ञातके’’ति. ‘‘ञातके विञ्ञापेन्तस्सा’’ति पाठसेसो. इममत्थं सन्धायाति पिट्ठिसमये वस्सिकसाटिकत्थं ञातकपवारितट्ठाने सतुप्पादकरणेन आपत्तिं, अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्तिञ्च सन्धाय.
अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो…पे… दुक्कटन्ति इदं वस्सिकसाटिकं अदिन्नपुब्बे सन्धाय वुत्तं. तेनेवेत्थ वत्तभेदे दुक्कटं वुत्तं, दिन्नपुब्बेसु पन वत्तभेदो नत्थि. तेनेवाह – ‘‘ये मनुस्सा…पे… वत्तभेदो नत्थी’’ति. इदन्ति यथावुत्तनिस्सग्गियपाचित्तियं. विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्साति अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स. पकतिया वस्सिकसाटिकदायका नाम सङ्घवसेन वा पुग्गलवसेन वा अपवारेत्वा अनुसंवच्छरं वस्सिकसाटिकानं दायका. अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्तीति एत्थ इमिनापि सिक्खापदेन अनापत्तीति वेदितब्बं. कुच्छिसमये हि अत्तनो ञातकपवारितट्ठानतो ‘‘देथ मे वस्सिकसाटिक’’न्तिआदिना विञ्ञापेन्तस्सपि अनापत्ति. तेनेवाह – ‘‘न वत्तब्बा देथ मेति इदञ्हि परियेसनकाले अञ्ञातकअप्पवारिते एव सन्धाय वुत्त’’न्ति. मातिकाट्ठकथायञ्हि (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘अत्तनो ञातकपवारितट्ठानतो पन ‘देथ मे वस्सिकसाटिकचीवर’न्तिआदिकाय विञ्ञत्तियापि परियेसितब्ब’’न्ति.
६२९. ‘‘आकासतो पतितउदकेनेवाति वचनतो छदनकोटिया पतितउदकेन नहायन्तस्स अनापत्ती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं.
६३०. छ मासे परिहारं लभतीति एतेन अन्तोवस्सेपि याव वस्सानस्स पच्छिमदिवसा अकता परिहारं लभतीति दीपितं होति. यस्मा मूलचीवरं करोन्तेन हेमन्तस्स पच्छिमुपोसथदिवसेयेव कातब्बं, तस्मा गिम्हानतो एकूनतिंसदिवसे परिहारं लभति, एवं सन्तेपि अप्पकं ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होतीति कत्वा ‘‘ततो परम्पि…पे… एकमास’’न्ति वुत्तं. एकाहद्वीहादिवसेन…पे… लद्धा चेव निट्ठिता चाति इमिना एकाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता च, द्वीहानागताय…पे… दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता च, अन्तोवस्से वा लद्धा चेव निट्ठिता चाति अयमत्थो दस्सितो. तत्थ आसाळ्हिमासस्स जुण्हपक्खपुण्णमियं लद्धा चेव निट्ठिता च वस्सिकसाटिका ‘‘एकाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. एतेनेव नयेन जुण्हपक्खस्स छट्ठियं लद्धा चेव निट्ठिता च ‘‘दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. याव पठमकत्तिकतेमासपुण्णमी, ताव अन्तोतेमासे लद्धा चेव निट्ठिता च ‘‘अन्तोवस्से लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. पठमकत्तिकतेमासपुण्णमितो परञ्हि लद्धा चेव निट्ठिता च याव चीवरकालो नातिक्कमति, ताव अनधिट्ठहित्वा ठपेतुं वट्टतीति न तत्रायं विचारणा सम्भवति.
तस्मिंयेव अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बाति अविसेसेन वुत्तेपि वस्सानतो पुब्बे एकाहद्वीहादिवसेन अनागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा तेहि दिवसेहि सद्धिं दसाहं अनतिक्कमन्तेन वस्सूपनायिकदिवसतो पट्ठाय अधिट्ठानक्खेत्तं सम्पत्तायेव अधिट्ठातब्बा, न ततो पुब्बे अधिट्ठानस्स अखेत्तत्ता. अन्तोवस्से पन लद्धा तस्मिंयेव अन्तोवस्से लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं अनतिक्कामेत्वा अधिट्ठातब्बा.
ननु च वस्सानतो पुब्बे अनधिट्ठहित्वा दसाहं अतिक्कामेतुं वट्टतियेव, तस्मा अधिट्ठानस्स अखेत्तभूतेपि दिवसे गहेत्वा ‘‘अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्ब’’न्ति कस्मा वुत्तं? यथा ‘‘अन्तोवस्से लद्धापि याव न निट्ठाति, ताव अनधिट्ठहित्वा दसाहं अतिक्कामेतुं वट्टती’’ति अकताय अनधिट्ठानक्खेत्तसदिसापि अतिक्कन्तदिवसा दसाहं अतिक्कामेत्वा निट्ठिताय गणनूपगा होन्तीति निट्ठितदिवसेयेव अधिट्ठातब्बा, एवमिधापि वस्सानतो पुब्बे अनधिट्ठानक्खेत्तभूतापि दिवसा लद्धदिवसतो पट्ठाय गणनूपगा होन्तीति दस्सनत्थं वुत्तं. यदि एवं ‘‘तस्मिंयेव अन्तोदसाहे’’ति अविसेसेन वुत्तत्ता दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय छट्ठियं लद्धा पुण्णमियं अधिट्ठातब्बाति आपज्जतीति? नापज्जति ‘‘चातुमासं अधिट्ठातु’’न्ति वचनेनेव पटिक्खित्तत्ता. एवं सन्ते ‘‘दसाहानागताया’’ति इमिना किं पयोजनन्ति चे? वस्सानतो पुब्बेयेव दसाहे अतिक्कन्ते वस्सूपनायिकदिवसे निट्ठिता तदहेव अधिट्ठातब्बाति दस्सनत्थं वुत्तन्ति इदमेत्थ पयोजनं. तेनेवाह – ‘‘दसाहातिक्कमे निट्ठिता तदहेव अधिट्ठातब्बा’’ति.
दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति तेमासब्भन्तरे दसाहे अप्पहोन्ते लद्धा चेव निट्ठिता च चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति अत्थो. इदं वुत्तं होति ‘‘पठमकत्तिकतेमासपुण्णमितो पुब्बे सत्तमितो पट्ठाय लद्धा चेव निट्ठिता च वस्सिकसाटिका दसाहे अनतिक्कन्तेयेव चीवरकालं ओतिण्णत्ता तत्थ अनधिट्ठहित्वापि ठपेतुं वट्टती’’ति. इमिना च इमं दीपेति – अकता चे वस्सिकसाटिका, वस्सानं चातुमासं अकतत्तायेव परिहारं लभति, कताय पन दसाहपरमसिक्खापदं अविकोपेत्वा परिहारो वत्तब्बोति.
यदा वा तदा वा अधिट्ठातुं वट्टतीति चातुमासब्भन्तरे दसाहे अतिक्कन्तेपि नत्थि दोसोति अधिप्पायो. ‘‘कदा अधिट्ठातब्बा…पे… यदि नप्पहोति, याव कत्तिकपुण्णमा परिहारं लभती’’ति इमिनापि कुरुन्दिवचनेन अकताय वस्सिकसाटिकाय चातुमासं परिहारो, कताय दसाहमेव परिहारोति अयमत्थो दीपितोयेवाति आह ‘‘अपिचा’’तिआदि.
पाळियं अच्छिन्नचीवरस्स नट्ठचीवरस्सातिआदिना निस्सग्गियेन अनापत्ति वुत्ता, उदाहु नग्गस्स नहायतो दुक्कटेन अनापत्ति वुत्ताति? किमेत्थ पुच्छितब्बं. सब्बसिक्खापदेसु हि यत्थ यत्थ मूलसिक्खापदेन आपत्तिप्पसङ्गो, तत्थ तत्थ अनापत्तिदस्सनत्थं अनापत्तिवारो आरभीयतीति इधापि निस्सग्गियेन अनापत्तिदस्सनत्थन्ति युत्तं वत्तुं. न हि मूलापत्तिया अनापत्तिं अदस्सेत्वा अन्तरा वुत्ताय एव आपत्तिया अनापत्तिदस्सनत्थं अनापत्तिवारो आरभीयतीति. तेनेव तीसुपि गण्ठिपदेसु इदं वुत्तं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्स नट्ठचीवरस्स चाति एत्थ अच्छिन्नसेसचीवरस्स नट्ठसेसचीवरस्स च असमये निवासेन्तस्स परियेसन्तस्स च अनापत्ति. आपदासूति एत्थ अनिवत्थं चोरा हरन्तीति असमये निवासेन्तस्स अनापत्ती’’ति. मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्स वा नट्ठचीवरस्स वा अनिवत्थं चोरा हरन्तीति एवं आपदासु वा निवासयतो उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ती’’ति. अट्ठकथायं पन नग्गस्स नहायतो दुक्कटेनेव अनापत्तिं सन्धाय ‘‘अच्छिन्नचीवरस्साति एतं वस्सिकसाटिकमेव सन्धाय वुत्तं. तेसञ्हि नग्गानं कायोवस्सापने अनापत्ति. एत्थ च महग्घवस्सिकसाटिकं निवासेत्वा नहायन्तस्स चोरुपद्दवो आपदा नामा’’ति यं वुत्तं, तत्थ कारणं परियेसितब्बं.
अथ उभयेनपि अनापत्तिदस्सनत्थं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्सा’’तिआदि आरद्धन्ति एवमधिप्पायो सिया, एवम्पि ‘‘अच्छिन्नचीवरस्साति एतं वस्सिकसाटिकमेव सन्धाय वुत्त’’न्तिआदिना विसेसेत्वा न वत्तब्बं. एवञ्हि वत्तब्बं सिया ‘‘अच्छिन्नसेसचीवरस्स नट्ठसेसचीवरस्स वा असमये निवासेन्तस्स परियेसन्तस्स च निस्सग्गियेन अनापत्ति, अच्छिन्नवस्सिकसाटिकस्स नट्ठवस्सिकसाटिकस्स वा नग्गस्स नहायतो दुक्कटेन अनापत्ति, आपदासु अनिवत्थं चोरा हरन्तीति असमये निवासयतो निस्सग्गियेन अनापत्ति, महग्घवस्सिकसाटिकं निवासेत्वा नहायन्तस्स चोरा हरन्ति, नग्गस्स नहायतो दुक्कटेन अनापत्ती’’ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
अङ्गेसु पन वस्सिकसाटिकाय अत्तुद्देसिकता, असमये परियेसनता, ताय च पटिलाभोति इमानि ताव परियेसनापत्तिया तीणि अङ्गानि. सचीवरता, आपदाभावो, वस्सिकसाटिकाय सकभावो, असमये निवासनन्ति इमानि निवासनापत्तिया चत्तारि अङ्गानि.
वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.