३. पत्तवग्गो

१. पत्तसिक्खापदवण्णना

५९८-६०२. पत्तवग्गस्स पठमे भण्डन्ति विक्केतब्बभण्डं. यस्मा वण्णसद्दो सण्ठानजातिरूपायतनकारणपमाणगुणपसंसादीसु दिस्सति. ‘‘महन्तं सप्पराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१४२) हि सण्ठानं वुच्चति. ‘‘ब्राह्मणोव सेट्ठो वण्णो, हीनो अञ्ञो वण्णो’’तिआदीसु (म. नि. २.४०२) जाति. ‘‘परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.३०३) रूपायतनं.

‘‘न हरामि न भञ्जामि, आरा सिङ्घामि वारिजं;

अथ केन नु वण्णेन, गन्धत्थेनोति वुच्चती’’ति. (सं. नि. १.२३४; जा. १.६.११६) –

आदीसु कारणं. ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’तिआदीसु (पारा. ६०२) पमाणं. ‘‘कदा सञ्ञुळ्हा पन ते गहपति इमे समणस्स गोतमस्स वण्णा’’तिआदीसु (म. नि. २.७७) गुणो. ‘‘वण्णारहस्स वण्णं भासती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.३) पसंसा. तस्मा वुत्तं ‘‘तयो पत्तस्स वण्णाति तीणि पत्तस्स पमाणानी’’ति.

अड्ढतेरसपला होतीति एत्थ ‘‘मासानं अड्ढतेरसपलानि गण्हाती’’ति वदन्ति. ‘‘मगधनाळि नाम छपसता नाळी’’ति केचि. ‘‘अट्ठपसता’’ति अपरे. तत्थ पुरिमानं मतेन तिपसताय नाळिया द्वे नाळियो एका मगधनाळि होति, पच्छिमानं चतुपसताय नाळिया द्वे नाळियो एका मगधनाळि. आचरियधम्मपालत्थेरेन पन ‘‘पकतिया चतुमुट्ठिकं कुडुवं, चतुकुडुवं नाळिकं, ताय नाळिया सोळस नाळियो दोणं, तं पन मगधनाळिया द्वादस नाळियो होन्ती’’ति वुत्तं, तस्मा तेन नयेन ‘‘मगधनाळि नाम पञ्च कुडुवानि एकञ्च मुट्ठिं एकाय मुट्ठिया ततियञ्च भागं गण्हाती’’ति वेदितब्बं.

सब्बसम्भारसङ्खतोति जीरकादिसब्बसम्भारेहि सङ्खतो. आलोपस्स आलोपस्स अनुरूपन्ति एत्थ ‘‘ब्यञ्जनस्स मत्ता नाम ओदनचतुत्थो भागो’’ति ब्रह्मायुसुत्तस्स अट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. २.३८७) वुत्तत्ता आलोपस्स चतुत्थभागप्पमाणं ब्यञ्जनं आलोपस्स अनुरूपन्ति गहेतब्बं. इध पन सूपस्सेव ओदनचतुत्थभागप्पमाणतं दस्सेत्वा एतस्स लक्खणे दस्सिते इतरस्सपि दस्सितमेव होतीति ब्यञ्जनस्स तथा विसेसेत्वा पमाणं न दस्सितं.

मगधनाळिया उपड्ढप्पमाणो इध पत्थोति आह ‘‘पत्थोदनन्ति मगधनाळिया उपड्ढनाळिकोदन’’न्ति. इमिना च ‘‘पत्थद्वयं मगधनाळी’’ति दस्सितं होति. पत्थो च ‘‘चतुपलो कुडुवो, चतुकुडुवो पत्थो’’ति इमिना लोकियवोहारेन वेदितब्बो. भाजनपरिभोगेनाति उदकाहरणादिना भाजनपरिभोगेन.

६०७. धोतेति परिभोगावसानदस्सनत्थं वुत्तं, न पन धोतेयेव दुक्कटं आपज्जति ततो पुरेतरं परिभोगकालेयेव आपज्जनतो.

६०८. पञ्चहि द्वीहीति इदं ‘‘एत्तावता काळवण्णता सम्पज्जती’’ति दस्सनत्थं वुत्तं. ‘‘यदि पन एकेनपि पाकेन काळवण्णो होति, अधिट्ठानुपगोयेवा’’ति वदन्ति. हत्थानागतस्सपि अधिट्ठातब्बभावदस्सनत्थं ‘‘यदिही’’तिआदि वुत्तं. इमिना च दूरे ठितम्पि अधिट्ठातुं विकप्पेतुञ्च लभति, ठपितट्ठानसल्लक्खणञ्च न पमाणन्ति वेदितब्बं. सुत्वा वाति पत्तकारकेन पेसितभिक्खुना अनाणत्तो केवलं तस्स कथेन्तस्स वचनमत्तं सुत्वा. न पमाणन्ति तेन अपेसितत्ता. सामन्तविहारेति इदं उपचारमत्तं, ततो दूरे ठितम्पि अधिट्ठातुं वट्टतियेव. ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वाति इदम्पि उपचारमत्तं, पत्तसल्लक्खणमेवेत्थ पमाणं. पत्ते वा छिद्दं होतीति मुखवट्टितो हेट्ठा द्वङ्गुलमत्तोकासतो पट्ठाय यत्थ कत्थचि छिद्दं होति. सेसमेत्थ पठमकथिने वुत्तनयमेव.

पत्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना

६१०. दुतियसिक्खापदे हत्थेसु पिण्डाय चरतीति पाळिपदस्स हत्थेसु लभितब्बपिण्डत्थाय चरतीति अत्थो वेदितब्बो.

६१२-६१३. ‘‘तस्स सो अपत्तोति वचनतो सो पत्तो अधिट्ठानम्पि विजहति अपत्तत्ता. अपत्तभावतोयेव हि ‘पञ्चबन्धनं पत्तं चेतापेती’ति पाळियं न वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केचि पन ‘‘अपत्तोति इदं ‘अञ्ञं पत्तं विञ्ञापेतुं वट्टती’ति दस्सनत्थं वुत्तं, सो पन पत्तो अधिट्ठानं न विजहती’’ति वदन्ति, तं युत्तं विय दिस्सति ‘‘यस्स पञ्च एकायेव वा दसङ्गुला, सो बद्धोपि अबद्धोपि अपत्तोयेवा’’ति वक्खमानत्ता. न हि मुखवट्टिया पञ्चसु ठानेसु द्वङ्गुलमत्ताहि राजीहि अधिट्ठानं विजहतीति सक्का वत्तुं, एकाय पन राजिया दसङ्गुलाय सचे तत्थ वुत्तप्पमाणो छिद्दो पञ्ञायति, छिद्देनेव अधिट्ठानविजहनं सियाति युत्तं वत्तुं. बन्धनोकासे सति असति वा बन्धनविरहितो पत्तो अबन्धनोति वुत्तो, बन्धनोकासविरहितोयेव पन अबन्धनोकासोति वुत्तो.

तिपुसुत्तकेन वा बन्धित्वाति एत्थ ‘‘बन्धितब्बो’’ति पाठो गहेतब्बो. पुराणपोत्थकेपि हि अयमेव पाठो दिस्सति. सुद्धेहि…पे… न वट्टतीति इदं उण्हभोजने पक्खित्ते विलीयमानत्ता वुत्तं. फाणितं झापेत्वा पासाणचुण्णेन बन्धितुं वट्टतीति पासाणचुण्णेन सद्धिं फाणितं पचित्वा तथापक्केन पासाणचुण्णेन बन्धितुं वट्टति.

६१५. अनुकम्पाय न गण्हन्तस्स दुक्कटन्ति वुत्तत्ता यस्स सो पत्तो न रुच्चति, तस्सपि अगण्हन्तस्स अनापत्ति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. ऊनपञ्चबन्धनसीक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘सचे थेरस्स पत्तो न रुच्चति, अप्पिच्छताय वा न गण्हाति, वट्टती’’ति. पत्तपरियन्तोति परियन्तपत्तो, अवसानपत्तोति अत्थो. ‘‘सङ्घमज्झे पत्तं गाहापेन्तेन अलज्जिं अगाहापेतुं वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘अनुजानामि भिक्खवे आधारकन्ति वुत्तत्ता पीठादीसु यत्थ कत्थचि आधारं ठपेत्वा तत्थ पत्तं ठपेतुं वट्टति आधारठपनोकासस्स अनियमितत्ता’’ति वदन्ति. अपरिभोगेनाति अयुत्तपरिभोगेन.

६१६. पाळियं ‘‘अबन्धनेन पत्तेन अबन्धनं पत्तं. एकबन्धनं पत्तं… द्विबन्धनं पत्तं… तिबन्धनं… चतुबन्धनं… अबन्धनोकासं… एक… द्वि… ति… चतुबन्धनोकासं पत्तं चेतापेती’’ति एवं एकेकेन पत्तेन दसधा दसविधं पत्तं चेतापनवसेन एकनिस्सग्गियपाचित्तियसतं वुत्तं. इमस्मिं सिक्खापदे पमाणयुत्तं अग्गहितकाळवण्णम्पि पत्तं विञ्ञापेन्तस्स आपत्तियेवाति दट्ठब्बं. अधिट्ठानुपगपत्तस्स ऊनपञ्चबन्धनता, अत्तुद्देसिकता, अकतविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भेसज्जसिक्खापदवण्णना

६२२. ततियसिक्खापदे येसं मंसं कप्पतीति इदं निस्सग्गियवत्थुदस्सनत्थं वुत्तं, न पन येसं मंसं न कप्पति, तेसं सप्पिआदीनि न कप्पन्तीति दस्सनत्थं. मनुस्सखीरादीनिपि हि नो न कप्पन्ति, कुतो ससस्स सप्पीति आह ‘‘येसञ्हि खीरं अत्थि, सप्पिपि तेसं अत्थियेवा’’ति. ‘‘इदञ्च येभुय्येन वुत्त’’न्ति वदन्ति. उग्गहितकं कत्वा निक्खित्तन्ति अप्पटिग्गहितं सयमेव गहेत्वा निक्खित्तं. सयंकतं निरामिसमेव वट्टतीति तदहुपुरेभत्तमेव सन्धाय वुत्तं. अथ सयंकतं निरामिसं भुञ्जन्तस्स कस्मा सामंपाको न होतीति आह – ‘‘नवनीतं तापेन्तस्स हि सामंपाको न होती’’ति. सवत्थुकपटिग्गहितस्स वत्थुगतिकत्ता आह – ‘‘सवत्थुकस्स पटिग्गहितत्ता’’ति. पच्छाभत्तं पटिग्गहितेहीति पच्छाभत्तं पटिग्गहितखीरदधीहि. पुरेभत्तम्पि च उग्गहितकेहि कतं अब्भञ्जनादीसु उपनेतब्बन्ति सम्बन्धो. उभयेसम्पीति पच्छाभत्तं पटिग्गहितखीरदधीहि च पुरेभत्तं उग्गहितकेहि च कतानं. एसेव नयोति निस्सग्गियं होतीति अत्थो. अकप्पियमंससप्पिम्हीति अकप्पियमंससत्तानं सप्पिम्हि. कारणपतिरूपकं वत्वाति सजातियानं सप्पिभावतोति कारणपतिरूपकं वत्वा.

सप्पिनयेनेव वेदितब्बन्ति निरामिसमेव सत्ताहं वट्टतीति अत्थो. एत्थाति नवनीते. धोतं वट्टतीति अधोतं चे, सवत्थुकपटिग्गहितं होति, तस्मा धोतं पटिग्गहेत्वा सत्ताहं निक्खिपितुं वट्टतीति थेरानं अधिप्पायो. तक्कतो उद्धटमत्तमेव खादिंसूति एत्थ तक्कतो उद्धटमत्तं अधोतम्पि पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जन्ता धोवित्वा पचित्वा वा परिभुञ्जिंसूति एवमत्थो गहेतब्बो. थेरस्स हि दधिगुळिकादिसहितम्पि पटिग्गहितं पच्छा धोवित्वा पचित्वा वा परिभुञ्जन्तस्स सवत्थुकपटिग्गहणे दोसो नत्थीति अधिप्पायो, तेनेव थेरस्स अधिप्पायं दस्सेन्तेन ‘‘तस्मा नवनीतं परिभुञ्जन्तेन…पे… अयमेत्थ अधिप्पायो’’ति वुत्तं. केचि पन ‘‘तक्कतो उद्धटमत्तमेव खादिंसू’’ति वचनस्स अधिप्पायं अजानन्ता ‘‘तक्कतो उद्धटमत्तं अधोतम्पि दधिगुळिकादिसहितं विकालेपि परिभुञ्जितुं वट्टती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. न हि दधिगुळिकादिआमिसेन संसट्ठरसं नवनीतं परिभुञ्जितुं वट्टतीति सक्का वत्तुं. नवनीतं परिभुञ्जन्तेनाति अधोवित्वा पटिग्गहितनवनीतं परिभुञ्जन्तेन. दधि एव दधिगतं यथा ‘‘गूथगतं मुत्तगत’’न्ति (म. नि. २.११९). खयं गमिस्सतीति वचनतो खीरं पक्खिपित्वा पक्कसप्पिआदिपि विकाले कप्पतीति वेदितब्बं. कुक्कुच्चायन्ति कुक्कुच्चकाति इमिना अत्तनापि तत्थ कुक्कुच्चसब्भावं दीपेति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. भेसज्जसिक्खापदवण्णना) ‘‘निब्बट्टितसप्पि वा नवनीतं वा पचितुं वट्टती’’ति वुत्तं. तानि पटिग्गहेत्वाति तानि खीरदधीनि पटिग्गहेत्वा.

पटिग्गहेत्वा ठपितभेसज्जेहीति पटिग्गहेत्वा ठपितयावजीविकभेसज्जेहि. वुत्तनयेन यथा तण्डुलादीनि न पच्चन्ति, तथा लज्जीयेव सम्पादेत्वा देतीति लज्जीसामणेरग्गहणं, अपिच अलज्जिना अज्झोहरितब्बं यं किञ्चि अभिसङ्खरापेतुं न वट्टति, तस्मापि एवमाह. तिले पटिग्गहेत्वा कततेलन्ति अत्तना भज्जनादीनि अकत्वा गहिततेलं. तेनेव ‘‘सामिसम्पि वट्टती’’ति वुत्तं. निब्बट्टितत्ताति यावकालिकवत्थुतो विवेचितत्ता. उभयम्पीति अत्तना च परेन च कतं. याव अरुणस्स उग्गमना तिट्ठति, निस्सग्गियन्ति सत्तमदिवसे कततेलं सचे याव अरुणुग्गमना तिट्ठति, निस्सग्गियं.

६२३. अच्छवसन्ति दुक्कटवत्थुनो वसाय अनुञ्ञातत्ता तंसदिसानं दुक्कटवत्थूनंयेव अकप्पियमंससत्तानं वसा अनुञ्ञाता, न थुल्लच्चयवत्थूनं मनुस्सानं वसाति आह ‘‘ठपेत्वा मनुस्सवस’’न्ति. संसट्ठन्ति परिस्सावितं. ‘‘काले पटिग्गहितं विकाले अनुपसम्पन्नेनपि निप्पक्कं संसट्ठञ्च परिभुञ्जन्तस्स द्वेपि दुक्कटानि होन्तियेवा’’ति वदन्ति. यस्मा खीरदधिआदीनि पक्खिपित्वा तेलं पचन्ति, तस्मा कसटं न वट्टति, तेलमेव वट्टति. तेन वुत्तं ‘‘पक्कतेलकसटे विय कुक्कुच्चायती’’ति. ‘‘सचे वसाय सद्धिं पक्कत्ता न वट्टति, इदं कस्मा वट्टती’’ति पुच्छन्ता ‘‘भन्ते’’तिआदिमाहंसु. एतं वट्टतीति ननु एतं दधिगुळिकादीहि पक्कं नवनीतं वट्टतीति अत्थो.

‘‘मधुकरीहि नाम मधुमक्खिकाहीति अयं खुद्दकमक्खिकानं भमरमक्खिकानञ्च सामञ्ञनिद्देसो’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केचि पन ‘‘दण्डकेसु मधुकरा मधुकरी मक्खिका नामा’’ति वत्वा ‘‘ताहि मधुकरीआदीहि तीहि मक्खिकाहि कतं मधु नामा’’ति वदन्ति. भमरमक्खिकाहीति महाभमरमक्खिकाहि. सिलेससदिसन्ति घनपक्कं वुत्तं. इतरन्ति तनुकमधु. मधुपटलन्ति मधुरहितं केवलं मधुपटलं. ‘‘सचे मधुसहितं पटलं पटिग्गहेत्वा निक्खिपन्ति, पटलस्स भाजनट्ठानियत्ता मधुनो वसेन सत्ताहातिक्कमे निस्सग्गियं होती’’ति वदन्ति, ‘‘मधुमक्खितं पन मधुगतिकमेवा’’ति इमिना तं न समेति.

‘‘फाणितं नाम उच्छुम्हा निब्बत्त’’न्ति पाळियं अविसेसेन वुत्तत्ता अट्ठकथायञ्च ‘‘उच्छुरसं उपादाय…पे… अवत्थुका उच्छुविकति ‘फाणित’न्ति वेदितब्बा’’ति वचनतो उच्छुरसोपि निक्कसटो सत्ताहकालिकोति वेदितब्बो. केनचि पन ‘‘मधुम्हि चत्तारो कालिका यथासम्भवं योजेतब्बा, उच्छुम्हि चा’’ति वत्वा ‘‘समक्खिकण्डसेळकं यावकालिकं, अनेळकं उदकसम्भिन्नं यामकालिकं, असम्भिन्नं सत्ताहकालिकं, मधुसित्थं परिसुद्धं यावजीविकं, तथा उच्छु वा रसो वा सकसटो यावकालिको, निक्कसटो उदकसम्भिन्नो यामकालिको, असम्भिन्नो सत्ताहकालिको, सुद्धकसटं यावजीविक’’न्ति च वत्वा उत्तरिपि बहुधा पपञ्चितं. तत्थ ‘‘उदकसम्भिन्नं मधु वा उच्छुरसो वा उदकसम्भिन्नो यामकालिको’’ति इदं नेव पाळियं, न अट्ठकथायं दिस्सति. ‘‘यावकालिकं समानं गरुतरम्पि मुद्दिकाजातिरसं अत्तना संसट्ठं लहुकं यामकालिकभावं उपनेन्तं उदकं लहुतरं सत्ताहकालिकं अत्तना संसट्ठं गरुतरं यामकालिकभावं उपनेती’’ति एत्थ कारणं सोयेव पुच्छितब्बो, सब्बत्थ पाळियं अट्ठकथायञ्च उदकसम्भेदेन गरुतरस्सपि लहुभावोपगमनंयेव दस्सितं. पाळियम्पि हि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स गुळं, अगिलानस्स गुळोदक’’न्ति (महाव. २८४) वदन्तेन अगिलानेन परिभुञ्जितुं अयुत्तोपि गुळो उदकसम्भिन्नो अगिलानस्सपि वट्टतीति अनुञ्ञातो.

यम्पि च ‘‘उच्छु चे यावकालिको, उच्छुरसो चे यामकालिको, फाणितं चे सत्ताहकालिकं, तचो चे यावजीविको’’ति अट्ठकथावचनं दस्सेत्वा ‘‘उच्छुरसो उदकसम्भिन्नो यामकालिको’’ति अञ्ञेन केनचि वुत्तं, तम्पि तथाविधस्स अट्ठकथावचनस्स इमिस्सा समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय अभावतो न सारतो पच्चेतब्बं. ततोयेव च ‘‘उच्छुरसो उदकेन सम्भिन्नोपि असम्भिन्नोपि सत्ताहकालिकोयेवा’’ति केचि आचरिया वदन्ति. भेसज्जक्खन्धके च ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्छुरस’’न्ति (महाव. ३००) एत्थ तीसुपि गण्ठिपदेसु अविसेसेन वुत्तं ‘‘उच्छुरसो सत्ताहकालिको’’ति.

सयंकतं निरामिसमेव वट्टतीति एत्थ अपरिस्सावितं पटिग्गहितम्पि करणसमये परिस्सावेत्वा कसटं अपनेत्वाव अत्तना कतन्ति गहेतब्बं. झामउच्छुफाणितन्ति अग्गिना दड्ढे उच्छुखेत्ते झामउच्छुना कतफाणितं. कोट्टितउच्छुफाणितन्ति खुद्दानुखुद्दकं छिन्दित्वा कोट्टेत्वा निप्पीळेत्वा पक्कं येभुय्येन च सकसटं फाणितं. तादिसस्स च कसटस्स अब्बोहारिकत्ता ‘‘तं युत्त’’न्ति वुत्तं. सीतुदकेन कतन्ति मधुकपुप्फानि सीतोदके पक्खिपित्वा मद्दित्वा पुप्फरसे उदकगते सति तं उदकं गहेत्वा पचित्वा कतफाणितं. खीरं पक्खिपित्वा कतं मधुकफाणितं यावकालिकन्ति एत्थ खीरं पक्खिपित्वा पक्कतेलं कस्मा विकाले वट्टतीति चे? तेले पक्खित्तखीरं तेलमेव होति, अञ्ञं पन खीरं पक्खिपित्वा कतं खीरभावं गण्हातीति इदमेत्थ कारणं. यदि एवं खण्डसक्खरम्पि खीरं पक्खिपित्वा करोन्ति, तं कस्मा वट्टतीति आह ‘‘खण्डसक्खरं पना’’तिआदि. तत्थ खीरजल्लिकन्ति खीरफेणं.

भेसज्जोदिस्सं दस्सेन्तेन ‘‘सत्तविधञ्हि ओदिस्सं नामा’’तिआदिना इतरानिपि अत्थुद्धारवसेन वुत्तानि. विकटानीति अपकतिभेसज्जत्ता विकटानि, विरूपानीति अत्थो. दुक्कटवत्थूनम्पि अकप्पियमंसानं वसाय अनुञ्ञातत्ता ‘‘वसोदिस्स’’न्ति वुत्तं. ओळारिकानम्पि आहारत्थं फरितुं समत्थानं सप्पिआदीनं भेसज्जनामेन अनुञ्ञातत्ता ‘‘भेसज्जोदिस्स’’न्ति वुत्तं. ‘‘पच्छाभत्ततो पट्ठाय सति पच्चयेति वुत्तत्ता पटिग्गहितभेसज्जानि दुतियदिवसतो पट्ठाय पुरेभत्तम्पि सति पच्चये परिभुञ्जितब्बानि, न आहारत्थं भेसज्जत्थाय पटिग्गहितत्ता’’ति वदन्ति.

६२४. द्वारवातपानकवाटेसूति महाद्वारस्स वातपानानञ्च कवाटफलकेसु. कसावे पक्खित्तानि तानि अत्तनो सभावं परिच्चजन्ति, तस्मा ‘‘मक्खेतब्बानी’’ति वुत्तं, घुणपाणकादिपरिहारत्थं मक्खेतब्बानीति अत्थो. अधिट्ठेतीति ‘‘इदानि मय्हं अज्झोहरणीयं न भविस्सति, बाहिरपरिभोगत्थाय गमिस्सती’’ति चित्तं उप्पादेतीति अत्थो. तेनेवाह – ‘‘सप्पिञ्च तेलञ्च वसञ्च मुद्धनि तेलं वा अब्भञ्जनं वा’’तिआदि. ‘‘एवं अधिट्ठितञ्च पटिग्गहणं विजहती’’ति वदन्ति.

६२५. सचे द्विन्नं सन्तकं एकेन पटिग्गहितं अविभत्तं होति, परिभुञ्जितुं पन न वट्टतीति एत्थ मज्झे पाठो परिहीनो, एवं पनेत्थ पाठो वेदितब्बो ‘‘सचे द्विन्नं सन्तकं एकेन पटिग्गहितं अविभत्तं होति, सत्ताहातिक्कमे द्विन्नम्पि अनापत्ति, परिभुञ्जितुं पन न वट्टती’’ति. अञ्ञथा पन सद्दप्पयोगोपि न सङ्गच्छति. गण्ठिपदेपि च अयमेव पाठो दस्सितो. तत्थ द्विन्नम्पि अनापत्तीति यथा अञ्ञस्स सन्तकं एकेन पटिग्गहितं सत्ताहातिक्कमेन निस्सग्गियं न होति परसन्तकभावतो, एवमिदम्पि अविभत्तत्ता उभयसाधारणम्पि अविनिब्भोगभावतो निस्सग्गियं न होतीति अधिप्पायो. परिभुञ्जितुं पन न वट्टतीति भिक्खुना पटिग्गहितत्ता सत्ताहातिक्कमे यस्स कस्सचि भिक्खुनो परिभुञ्जितुं न वट्टति पटिग्गहितसप्पिआदीनं परिभोगस्स सत्ताहेनेव परिच्छिन्नत्ता. ‘‘तानि पटिग्गहेत्वा सत्ताहपरमं सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्बानी’’ति हि वुत्तं. गण्ठिपदेसु पन तीसुपि इध पाठस्स परिहीनभावं असल्लक्खेत्वा ‘‘परिभुञ्जितुं पन न वट्टतीति इदं अन्तोसत्ताहे परिभोगं सन्धाय वुत्तन्ति सञ्ञाय विस्सासग्गाहाभावतो परिभुञ्जितुं न वट्टती’’ति एवमत्थो वुत्तो, सो न गहेतब्बो.

आवुसो, इमं तेलं सत्ताहमत्तं परिभुञ्ज त्वन्ति इमिना येन पटिग्गहितं, तेन अन्तोसत्ताहेयेव परस्स विस्सज्जितभावं दस्सेति. कस्स आपत्तीति पठमं ताव उभिन्नं साधारणत्ता अनापत्ति वुत्ता. इदानि पन एकेन इतरस्स विस्सट्ठभावतो उभयसाधारणता नत्थीति विभत्तसदिसं हुत्वा ठितं, तस्मा एत्थ पटिग्गहितस्स सत्ताहातिक्कमे एकस्स आपत्तिया भवितब्बन्ति मञ्ञमानो ‘‘किं पटिग्गहणपच्चया पटिग्गाहकस्स आपत्ति, उदाहु यस्स सन्तकं जातं, तस्सा’’ति पुच्छति. निस्सट्ठभावतोयेव च इध ‘‘अविभत्तभावतो’’ति कारणं अवत्वा ‘‘येन पटिग्गहितं, तेन विस्सज्जितत्ता’’ति वुत्तं. इदञ्च विस्सट्ठभावतो उभयसाधारणतं पहाय एकस्स सन्तकं होन्तम्पि येन पटिग्गहितं, ततो अञ्ञस्स सन्तकं जातं, तस्मा परसन्तकपटिग्गहणे विय पटिग्गाहकस्स पटिग्गहणपच्चया नत्थि आपत्तीति दस्सनत्थं वुत्तं, न पन ‘‘येन पटिग्गहितं, तेन विस्सज्जितत्ता’’ति वचनतो अविस्सज्जिते सति अविभत्तेपि सत्ताहातिक्कमे आपत्तीति दस्सनत्थं अविस्सज्जिते अविभत्तभावतोयेव अनापत्तिया सिद्धत्ता. सचे पन इतरो येन पटिग्गहितं, तस्सेव अन्तोसत्ताहे अत्तनो भागम्पि विस्सज्जेति, सत्ताहातिक्कमे सिया आपत्ति येन पटिग्गहितं, तस्सेव सन्तकभावमापन्नत्ता इतरस्स अप्पटिग्गहितत्ता. इमिना तस्स सन्तकभावेपि अञ्ञेन पटिग्गहितसकसन्तके विय तेन अप्पटिग्गहितभावतो अनापत्तीति दीपेति. इदं पन अधिप्पायं अजानित्वा इतो अञ्ञथा गण्ठिपदकारादीहि पपञ्चितं, न तं सारतो पच्चेतब्बं.

अपरिभोगं होतीति कस्सचि अमनुञ्ञस्स पतितत्ता परिभोगारहं न होति. येन चित्तेनाति येन परिच्चजितुकामताचित्तेन. ‘‘अन्तोसत्ताहे’’ति अधिकारत्ता ‘‘अन्तोसत्ताहे अनपेक्खो दत्वा पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति इमं सम्बन्धं सन्धाय महासुमत्थेरेन ‘‘एवं अन्तोसत्ताहे दत्वा’’तिआदि वुत्तं. महापदुमत्थेरो पन यदि एवं ‘‘विस्सज्जेती’’ति इमिनाव तं सिद्धं, सत्ताहातिक्कन्तं पन निस्सट्ठं पटिलभित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टति, तस्मा तस्स परिभोगमुखदस्सनमिदन्ति आह – ‘‘नयिदं याचितब्ब’’न्तिआदि. अञ्ञेन भिक्खुनाति एत्थ सुद्धचित्तेन दिन्नत्ता सयम्पि आहरापेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टतियेव. सप्पिआदीनं पटिग्गहितभावो, अत्तनो सन्तकता, सत्ताहातिक्कमोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

भेसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना

६२७. चतुत्थे सिब्बनरजनकप्पपरियोसानेन निट्ठापेत्वाति सूचिकम्मनिट्ठानेन सकिम्पि वण्णभेदमत्तरजनेन कप्पबिन्दुकरणेन च निट्ठापेत्वा. समयेति वस्सानसमये.

६२८. कुच्छिसमयोति अन्तोसमयो. ‘‘अयमेको अड्ढमासो परियेसनक्खेत्तञ्चेव करणक्खेत्तञ्च. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं लद्धं कातुञ्च वट्टति, निवासेतुं अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति पोत्थकेसु पाठो दिस्सति, सो अपाठो. एवं पनेत्थ पाठेन भवितब्बं ‘‘अयमेको अड्ढमासो परियेसनक्खेत्तं. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं वट्टति, लद्धं कातुं निवासेतुं अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति. न हि गिम्हानं पच्छिममासस्स पठमो अड्ढमासो करणक्खेत्तं होति. ‘‘अड्ढमासो सेसो गिम्हानन्ति कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति वचनतो पन गिम्हानं पच्छिममासस्स पच्छिमो अड्ढमासो करणक्खेत्तञ्चेव निवासनक्खेत्तञ्च होति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. वहिसकसाटिकसिक्खापदवण्णना) ‘‘गिम्हानं पच्छिमो मासो परियेसनक्खेत्तं, पच्छिमो अड्ढमासो करणनिवासनक्खेत्तम्पी’’ति वुत्तं. तस्मा पाळिया मातिकाट्ठकथाय च अविरोधं इच्छन्तेन वुत्तनयेनेव पाठो गहेतब्बो.

‘‘विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्ती’’ति वदन्तेन ‘‘पिट्ठिसमयत्ता इमिना सिक्खापदेन आपत्ती’’ति दीपिता होति. न हि ञातकपवारितट्ठानतो पिट्ठिसमये सतुप्पादकरणमत्तेनपि सम्भवन्ती आपत्ति ततो गरुकतराय विञ्ञत्तिया न होतीति सक्का वत्तुं. तेनेव भदन्तबुद्धदत्ताचरियेन वुत्तं –

‘‘कत्वा पन सतुप्पादं, वस्सिकसाटिचीवरं;

निप्फादेन्तस्स भिक्खुस्स, समये पिट्ठिसम्मते.

‘‘होति निस्सग्गियापत्ति, ञातकाञातकादिनो;

तेसुयेव च विञ्ञत्तिं, कत्वा निप्फादने तथा’’ति.

केनस्स होति आपत्तीति अस्स मातरं चीवरं याचन्तस्स केन सिक्खापदेन आपत्तीति पुच्छति. ‘‘परिणतं विञ्ञापेन्तस्स परिणामनसिक्खापदेन आपत्ती’’ति चोदनाभावं दस्सेति नो च सङ्घे परिणतन्ति. अथ अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेनाति चे, एतम्पि नत्थीति आह ‘‘अनापत्ति च ञातके’’ति. ‘‘ञातके विञ्ञापेन्तस्सा’’ति पाठसेसो. इममत्थं सन्धायाति पिट्ठिसमये वस्सिकसाटिकत्थं ञातकपवारितट्ठाने सतुप्पादकरणेन आपत्तिं, अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्तिञ्च सन्धाय.

अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो…पे… दुक्कटन्ति इदं वस्सिकसाटिकं अदिन्नपुब्बे सन्धाय वुत्तं. तेनेवेत्थ वत्तभेदे दुक्कटं वुत्तं, दिन्नपुब्बेसु पन वत्तभेदो नत्थि. तेनेवाह – ‘‘ये मनुस्सा…पे… वत्तभेदो नत्थी’’ति. इदन्ति यथावुत्तनिस्सग्गियपाचित्तियं. विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्साति अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो विञ्ञत्तिं कत्वा निप्फादेन्तस्स. पकतिया वस्सिकसाटिकदायका नाम सङ्घवसेन वा पुग्गलवसेन वा अपवारेत्वा अनुसंवच्छरं वस्सिकसाटिकानं दायका. अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्तीति एत्थ इमिनापि सिक्खापदेन अनापत्तीति वेदितब्बं. कुच्छिसमये हि अत्तनो ञातकपवारितट्ठानतो ‘‘देथ मे वस्सिकसाटिक’’न्तिआदिना विञ्ञापेन्तस्सपि अनापत्ति. तेनेवाह – ‘‘न वत्तब्बा देथ मेति इदञ्हि परियेसनकाले अञ्ञातकअप्पवारिते एव सन्धाय वुत्त’’न्ति. मातिकाट्ठकथायञ्हि (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘अत्तनो ञातकपवारितट्ठानतो पन ‘देथ मे वस्सिकसाटिकचीवर’न्तिआदिकाय विञ्ञत्तियापि परियेसितब्ब’’न्ति.

६२९. ‘‘आकासतो पतितउदकेनेवाति वचनतो छदनकोटिया पतितउदकेन नहायन्तस्स अनापत्ती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं.

६३०. छ मासे परिहारं लभतीति एतेन अन्तोवस्सेपि याव वस्सानस्स पच्छिमदिवसा अकता परिहारं लभतीति दीपितं होति. यस्मा मूलचीवरं करोन्तेन हेमन्तस्स पच्छिमुपोसथदिवसेयेव कातब्बं, तस्मा गिम्हानतो एकूनतिंसदिवसे परिहारं लभति, एवं सन्तेपि अप्पकं ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होतीति कत्वा ‘‘ततो परम्पि…पे… एकमास’’न्ति वुत्तं. एकाहद्वीहादिवसेन…पे… लद्धा चेव निट्ठिता चाति इमिना एकाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता च, द्वीहानागताय…पे… दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता च, अन्तोवस्से वा लद्धा चेव निट्ठिता चाति अयमत्थो दस्सितो. तत्थ आसाळ्हिमासस्स जुण्हपक्खपुण्णमियं लद्धा चेव निट्ठिता च वस्सिकसाटिका ‘‘एकाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. एतेनेव नयेन जुण्हपक्खस्स छट्ठियं लद्धा चेव निट्ठिता च ‘‘दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. याव पठमकत्तिकतेमासपुण्णमी, ताव अन्तोतेमासे लद्धा चेव निट्ठिता च ‘‘अन्तोवस्से लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. पठमकत्तिकतेमासपुण्णमितो परञ्हि लद्धा चेव निट्ठिता च याव चीवरकालो नातिक्कमति, ताव अनधिट्ठहित्वा ठपेतुं वट्टतीति न तत्रायं विचारणा सम्भवति.

तस्मिंयेव अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बाति अविसेसेन वुत्तेपि वस्सानतो पुब्बे एकाहद्वीहादिवसेन अनागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा तेहि दिवसेहि सद्धिं दसाहं अनतिक्कमन्तेन वस्सूपनायिकदिवसतो पट्ठाय अधिट्ठानक्खेत्तं सम्पत्तायेव अधिट्ठातब्बा, न ततो पुब्बे अधिट्ठानस्स अखेत्तत्ता. अन्तोवस्से पन लद्धा तस्मिंयेव अन्तोवस्से लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं अनतिक्कामेत्वा अधिट्ठातब्बा.

ननु च वस्सानतो पुब्बे अनधिट्ठहित्वा दसाहं अतिक्कामेतुं वट्टतियेव, तस्मा अधिट्ठानस्स अखेत्तभूतेपि दिवसे गहेत्वा ‘‘अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्ब’’न्ति कस्मा वुत्तं? यथा ‘‘अन्तोवस्से लद्धापि याव न निट्ठाति, ताव अनधिट्ठहित्वा दसाहं अतिक्कामेतुं वट्टती’’ति अकताय अनधिट्ठानक्खेत्तसदिसापि अतिक्कन्तदिवसा दसाहं अतिक्कामेत्वा निट्ठिताय गणनूपगा होन्तीति निट्ठितदिवसेयेव अधिट्ठातब्बा, एवमिधापि वस्सानतो पुब्बे अनधिट्ठानक्खेत्तभूतापि दिवसा लद्धदिवसतो पट्ठाय गणनूपगा होन्तीति दस्सनत्थं वुत्तं. यदि एवं ‘‘तस्मिंयेव अन्तोदसाहे’’ति अविसेसेन वुत्तत्ता दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय छट्ठियं लद्धा पुण्णमियं अधिट्ठातब्बाति आपज्जतीति? नापज्जति ‘‘चातुमासं अधिट्ठातु’’न्ति वचनेनेव पटिक्खित्तत्ता. एवं सन्ते ‘‘दसाहानागताया’’ति इमिना किं पयोजनन्ति चे? वस्सानतो पुब्बेयेव दसाहे अतिक्कन्ते वस्सूपनायिकदिवसे निट्ठिता तदहेव अधिट्ठातब्बाति दस्सनत्थं वुत्तन्ति इदमेत्थ पयोजनं. तेनेवाह – ‘‘दसाहातिक्कमे निट्ठिता तदहेव अधिट्ठातब्बा’’ति.

दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति तेमासब्भन्तरे दसाहे अप्पहोन्ते लद्धा चेव निट्ठिता च चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति अत्थो. इदं वुत्तं होति ‘‘पठमकत्तिकतेमासपुण्णमितो पुब्बे सत्तमितो पट्ठाय लद्धा चेव निट्ठिता च वस्सिकसाटिका दसाहे अनतिक्कन्तेयेव चीवरकालं ओतिण्णत्ता तत्थ अनधिट्ठहित्वापि ठपेतुं वट्टती’’ति. इमिना च इमं दीपेति – अकता चे वस्सिकसाटिका, वस्सानं चातुमासं अकतत्तायेव परिहारं लभति, कताय पन दसाहपरमसिक्खापदं अविकोपेत्वा परिहारो वत्तब्बोति.

यदा वा तदा वा अधिट्ठातुं वट्टतीति चातुमासब्भन्तरे दसाहे अतिक्कन्तेपि नत्थि दोसोति अधिप्पायो. ‘‘कदा अधिट्ठातब्बा…पे… यदि नप्पहोति, याव कत्तिकपुण्णमा परिहारं लभती’’ति इमिनापि कुरुन्दिवचनेन अकताय वस्सिकसाटिकाय चातुमासं परिहारो, कताय दसाहमेव परिहारोति अयमत्थो दीपितोयेवाति आह ‘‘अपिचा’’तिआदि.

पाळियं अच्छिन्नचीवरस्स नट्ठचीवरस्सातिआदिना निस्सग्गियेन अनापत्ति वुत्ता, उदाहु नग्गस्स नहायतो दुक्कटेन अनापत्ति वुत्ताति? किमेत्थ पुच्छितब्बं. सब्बसिक्खापदेसु हि यत्थ यत्थ मूलसिक्खापदेन आपत्तिप्पसङ्गो, तत्थ तत्थ अनापत्तिदस्सनत्थं अनापत्तिवारो आरभीयतीति इधापि निस्सग्गियेन अनापत्तिदस्सनत्थन्ति युत्तं वत्तुं. न हि मूलापत्तिया अनापत्तिं अदस्सेत्वा अन्तरा वुत्ताय एव आपत्तिया अनापत्तिदस्सनत्थं अनापत्तिवारो आरभीयतीति. तेनेव तीसुपि गण्ठिपदेसु इदं वुत्तं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्स नट्ठचीवरस्स चाति एत्थ अच्छिन्नसेसचीवरस्स नट्ठसेसचीवरस्स च असमये निवासेन्तस्स परियेसन्तस्स च अनापत्ति. आपदासूति एत्थ अनिवत्थं चोरा हरन्तीति असमये निवासेन्तस्स अनापत्ती’’ति. मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्स वा नट्ठचीवरस्स वा अनिवत्थं चोरा हरन्तीति एवं आपदासु वा निवासयतो उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ती’’ति. अट्ठकथायं पन नग्गस्स नहायतो दुक्कटेनेव अनापत्तिं सन्धाय ‘‘अच्छिन्नचीवरस्साति एतं वस्सिकसाटिकमेव सन्धाय वुत्तं. तेसञ्हि नग्गानं कायोवस्सापने अनापत्ति. एत्थ च महग्घवस्सिकसाटिकं निवासेत्वा नहायन्तस्स चोरुपद्दवो आपदा नामा’’ति यं वुत्तं, तत्थ कारणं परियेसितब्बं.

अथ उभयेनपि अनापत्तिदस्सनत्थं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्सा’’तिआदि आरद्धन्ति एवमधिप्पायो सिया, एवम्पि ‘‘अच्छिन्नचीवरस्साति एतं वस्सिकसाटिकमेव सन्धाय वुत्त’’न्तिआदिना विसेसेत्वा न वत्तब्बं. एवञ्हि वत्तब्बं सिया ‘‘अच्छिन्नसेसचीवरस्स नट्ठसेसचीवरस्स वा असमये निवासेन्तस्स परियेसन्तस्स च निस्सग्गियेन अनापत्ति, अच्छिन्नवस्सिकसाटिकस्स नट्ठवस्सिकसाटिकस्स वा नग्गस्स नहायतो दुक्कटेन अनापत्ति, आपदासु अनिवत्थं चोरा हरन्तीति असमये निवासयतो निस्सग्गियेन अनापत्ति, महग्घवस्सिकसाटिकं निवासेत्वा नहायन्तस्स चोरा हरन्ति, नग्गस्स नहायतो दुक्कटेन अनापत्ती’’ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

अङ्गेसु पन वस्सिकसाटिकाय अत्तुद्देसिकता, असमये परियेसनता, ताय च पटिलाभोति इमानि ताव परियेसनापत्तिया तीणि अङ्गानि. सचीवरता, आपदाभावो, वस्सिकसाटिकाय सकभावो, असमये निवासनन्ति इमानि निवासनापत्तिया चत्तारि अङ्गानि.

वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना

६३१. पञ्चमे यम्पि त्याहन्ति एत्थ यन्ति कारणवचनं, तस्मा एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो – मया सद्धिं जनपदचारिकं पक्कमिस्सतीति यं कारणं निस्साय अहं ते, आवुसो, चीवरं अदासिं, तं न करोसीति कुपितो अनत्तमनो अच्छिन्दीति. यन्ति वा चीवरं परामसति, तत्थ ‘‘मया सद्धिं जनपदचारिकं पक्कमिस्सतीति यम्पि ते अहं चीवरं अदासिं, तं चीवरं गण्हिस्सामीति कुपितो अनत्तमनो अच्छिन्दी’’ति सम्बन्धितब्बं.

६३३. आणत्तो बहूनि गण्हाति, एकं पाचित्तियन्ति ‘‘चीवरं गण्हा’’ति आणत्तिया एकचीवरविसयत्ता एकमेव पाचित्तियं. वाचाय वाचाय दुक्कटन्ति एत्थ अच्छिन्नेसु वत्थुगणनाय पाचित्तियानि. एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियोति इदं अच्छिन्नेसु वत्थुगणनाय आपज्जितब्बं पाचित्तियापत्तिं सन्धाय वुत्तं. आणत्तिया आपज्जितब्बं पन दुक्कटं एकमेव.

६३४. एवन्ति इमिना ‘‘वत्थुगणनाय दुक्कटानी’’ति इदं परामसति. एसेव नयोति सिथिलं गाळ्हञ्च पक्खित्तासु आपत्तिया बहुत्तं एकत्तञ्च अतिदिस्सति.

६३५. आवुसो, मयन्तिआदीसु गण्हितुकामताय एवं वुत्तेपि तेनेव दिन्नत्ता अनापत्ति. अम्हाकं सन्तिके उपज्झं गण्हिस्सतीति इदं सामणेरस्सपि दानं दीपेति. तस्मा किञ्चापि पाळियं ‘‘भिक्खुस्स सामं चीवरं दत्वा’’ति वुत्तं, तथापि अनुपसम्पन्नकाले दत्वापि उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दन्तस्स पाचित्तियमेवाति वेदितब्बं. अच्छिन्दनसमये उपसम्पन्नभावोयेव हेत्थ पमाणं. देतीति तुट्ठो वा कुपितो वा देति. रुन्धथाति निवारेथ. एवं पन दातुं न वट्टतीति एत्थ एवं दिन्नं न ताव तस्स सन्तकन्ति अनधिट्ठहित्वाव परिभुञ्जितब्बन्ति वेदितब्बं. आहरापेतुं पन वट्टतीति एवं दिन्नं भतिसदिसत्ता आहरापेतुं वट्टति. चजित्वा दिन्नन्ति वुत्तनयेन अदत्वा अनपेक्खेन हुत्वा तस्सेव दिन्नं. भण्डग्घेन कारेतब्बोति सकसञ्ञाय विना गण्हन्तो भण्डं अग्घापेत्वा आपत्तिया कारेतब्बो. विकप्पनुपगपच्छिमचीवरता, सामं दिन्नता, सकसञ्ञिता, उपसम्पन्नता, कोधवसेन अच्छिन्दनं अच्छिन्दापनं वाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.

चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना

६३६. छट्ठे पाळियं चीवरकारसमयेति इमिना वस्संवुत्थभिक्खूनं चीवरकम्मसमयत्ता चीवरमासो वुत्तो, अथञ्ञोपि पन चीवरकम्मकालो चीवरकारसमयोति वत्तुं वट्टति.

६३८. पञ्चहिपि मिस्सेत्वाति खोमादीहि पञ्चहि मिस्सेत्वा. वीतवीतट्ठानं यत्थ संहरित्वा ठपेन्ति, तस्स तुरीति अधिवचनं. सुत्तं पवेसेत्वा येन आकोटेन्ता घनभावं सम्पादेन्ति, तं वेमन्ति वुच्चति. यं यन्ति यं यं पयोगं. तन्तूनं अत्तनो सन्तकत्ता वीतवीतट्ठानं पटिलद्धमेव होतीति आह ‘‘दीघतो…पे… वीते निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति. पाळियम्पि हि इमिनाव अधिप्पायेन ‘‘पटिलाभेन निस्सग्गिय’’न्ति वुत्तं, तस्मा याव चीवरं वड्ढति, ताव इमिना पमाणेन आपत्तियो वड्ढन्ति.

सेसो कप्पियोति एत्थ हत्थकम्मयाचनवसेन. पुब्बे वुत्तनयेन निस्सग्गियन्ति दीघसो विदत्थिमत्ते तिरियं हत्थमत्ते च वीते निस्सग्गियं. तेनेवाति अकप्पियतन्तवायेन. तथेव दुक्कटन्ति परिच्छेदे परिच्छेदे दुक्कटं. केदारबद्धादीहीति आदि-सद्देन अच्छिमण्डलबद्धादि गहितं. तन्ते ठितंयेव अधिट्ठातब्बन्ति एत्थ ‘‘पच्छा वीतट्ठानं अधिट्ठितगतिकमेव होति, पुन अधिट्ठानकिच्चं नत्थि. सचे पन परिच्छेदं दस्सेत्वा अन्तरन्तरा अवीतं होति, पुन अधिट्ठातब्ब’’न्ति वदन्ति. एसेव नयोति विकप्पनुपगप्पमाणमत्ते वीते तन्ते ठितंयेव अधिट्ठातब्बन्ति अत्थो. चीवरत्थाय विञ्ञापितसुत्तं, अत्तुद्देसिकता, अकप्पियतन्तवायेन वायापनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना) पन वायापेय्याति एत्थ ‘‘चीवरं मे, आवुसो, वायथाति अकप्पियविञ्ञत्तिया वायापेय्या’’ति अत्थं वत्वा अङ्गेसुपि ‘‘अकप्पियतन्तवायेन अकप्पियविञ्ञत्तिया वायापन’’न्ति विसेसेत्वा वुत्तं, तथाविधं पन विसेसवचनं नेव पाळियं, न अट्ठकथायं उपलब्भति. पाळियम्पि ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति एत्तकमेव अनापत्तिवारे वुत्तं, अट्ठकथायञ्च सुत्ततन्तवायानमेव कप्पियाकप्पियभावेन बहुधा नयो दस्सितो, न कप्पियाकप्पियविञ्ञत्तिवसेनाति. ‘‘अकप्पियविञ्ञत्तिया वायापेय्या’’ति च विसेसेत्वा वदन्तेन अयं नाम कप्पियविञ्ञत्तीति विसुं न दस्सितं, तस्मा वीमंसित्वा गहेतब्बं.

सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. महापेसकारसिक्खापदवण्णना

६४२. सत्तमे किञ्चिमत्तं अनुपदज्जेय्याति इदं तस्स कत्तब्बाकारमत्तदस्सनं, दानं पनेत्थ अङ्गं न होति सुत्तवड्ढनवसेनेव आपज्जितब्बत्ता. तेनेव पदभाजनेपि ‘‘तस्स वचनेन आयतं वा वित्थतं वा अप्पितं वा करोति, पयोगे दुक्कटं, पटिलाभेन निस्सग्गिय’’न्ति सुत्तवड्ढनाकारमेव दस्सेत्वा आपत्ति वुत्ता. मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. महापेसकारसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘न भिक्खुनो पिण्डपातदानमत्तेन तं निस्सग्गियं होति. सचे पन ते तस्स वचनेन चीवरसामिकानं हत्थतो सुत्तं गहेत्वा ईसकम्पि आयतं वा वित्थतं वा अप्पितं वा करोन्ति, अथ तेसं पयोगे भिक्खुनो दुक्कटं, पटिलाभेन निस्सग्गियं होती’’ति. आयतादीसु सत्तसु आकारेसु आदिम्हि तयो आकारे सुत्तवड्ढनेन विना न सक्का कातुन्ति आह ‘‘सुत्तवड्ढनआकारमेव दस्सेती’’ति. सुवीतादयो हि आकारे विनापि सुत्तवड्ढनेन सक्का कातुं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अञ्ञातकअप्पवारितानं तन्तवाये उपसङ्कमित्वा विकप्पमापज्जनता, चीवरस्स अत्तुद्देसिकता, तस्स वचनेन सुत्तवड्ढनं, चीवरस्स पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

महापेसकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना

६४६. अट्ठमे असम्मोहत्थन्ति दसाहानागतपदे असम्मोहत्थं. पठमपदस्साति दसाहानागतपदस्स. तानि दिवसानीति तेसु दिवसेसु. उप्पज्जेय्याति सङ्घतो वा गणतो वा उजुकं अत्तनोयेव वा उप्पज्जेय्य. पञ्चमितोति एत्थ वस्सं वसन्तस्स सङ्घस्स पञ्चमितो पुब्बे उप्पन्नं अच्चेकचीवरं पञ्चमियं विभजित्वा गहितं अच्चेकचीवरपरिहारमेव लभति. उजुकं अत्तनोयेव उप्पन्नं चे, पञ्चमियं उप्पन्नमेव अच्चेकचीवरपरिहारं लभति, न ततो पुब्बेति दट्ठब्बं.

सद्धामत्तकन्ति धम्मस्सवनादीहि तङ्खणुप्पन्नं सद्धामत्तकं. आरोचितं चीवरन्ति आरोचेत्वा दिन्नचीवरं. छट्ठियं उप्पन्नचीवरस्स एकादसमो अरुणो चीवरकाले उट्ठातीति आह ‘‘छट्ठितो पट्ठाया’’तिआदि. ठपितचीवरम्पीति पधानचीवरदस्सनमुखेन सब्बम्पि अतिरेकचीवरं वुत्तं. अथ ‘‘चीवरमासेपि अतिरेकचीवरं निक्खिपितुं वट्टती’’ति इदं कुतो लद्धन्ति चे? ‘‘विसुं अननुञ्ञातेपि इमस्मिं सिक्खापदे ‘चीवरकालसमयो नाम अनत्थते कथिने वस्सानस्स पच्छिमो मासो, अत्थते कथिने पञ्च मासा’ति वदन्तेन ततियकथिनसिक्खापदे ‘अकालचीवरं नाम अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्नं, अत्थते कथिने सत्तमासे उप्पन्न’न्ति वदन्तेन च अनुञ्ञातमेव होती’’ति वदन्ति. ‘‘अट्ठकथावचनप्पमाणेन गहेतब्ब’’न्ति च केचि.

६५०. इदानि पठमकथिनादिसिक्खापदेहि तस्स तस्स चीवरस्स लब्भमानं परिहारं इधेव उपसंहरित्वा दस्सेन्तो ‘‘इति अतिरेकचीवरस्स दसाहं परिहारो’’तिआदिमाह. ‘‘अनत्थते कथिने एकादसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने एकादसदिवसाधिका पञ्च मासा’’ति अयमेव पाठो गहेतब्बो. केचि पनेत्थ ‘‘कामञ्चेस ‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’न्ति इमिनाव सिद्धो, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन अपुब्बं विय अत्थं दस्सेत्वा सिक्खापदं ठपित’’न्ति पाठं वत्वा ‘‘दसदिवसाधिको मासो, दसदिवसाधिका पञ्च मासाति पाठेन भवितब्ब’’न्ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं तस्स पमादपाठत्ता. न हि दसाहेन असम्पत्ताय कत्तिकतेमासिकपुण्णमाय चीवरकालतो पुब्बे दस दिवसा अधिका होन्ति. एवञ्हि सति ‘‘नवाहानागतं कत्तिकतेमासिकपुण्णम’’न्ति वत्तब्बं.

मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना) ‘‘पवारणमासस्स जुण्हपक्खपञ्चमितो पट्ठाय उप्पन्नस्स चीवरस्स निधानकालो दस्सितो होती’’ति वत्वा ‘‘कामञ्चेस ‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’न्ति इमिनाव सिद्धो, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन अपुब्बं विय अत्थं दस्सेत्वा सिक्खापदं ठपित’’न्ति पाठो दस्सितो, सोपि पमादपाठोयेव. ‘‘जुण्हपक्खपञ्चमितो पट्ठाया’’ति च वुत्तत्ता तत्थेव पुब्बापरविरोधोपि सिया, छट्ठितो पट्ठायाति वत्तब्बं. एवञ्हि सति ‘‘दसाहपरमसिक्खापदेनेव सिद्ध’’न्ति सक्का वत्तुं. इममेव च पमादपाठं गहेत्वा भदन्तबुद्धदत्ताचरियेन च –

‘‘तस्साच्चायिकवत्थस्स, कथिने तु अनत्थते;

परिहारेकमासोव, दसाहपरमो मतो.

‘‘अत्थते कथिने तस्स, पञ्च मासा पकासिता;

परिहारो मुनिन्देन, दसाहपरमा पना’’ति. –

वुत्तं.

अच्चेकचीवरकाले उप्पन्नत्ता ‘‘अच्चेकचीवरसदिसे’’ति वुत्तं. ‘‘पञ्चमियं उप्पन्नं अनच्चेकचीवरं दसाहं अतिक्कामयतो चीवरकालतो पुब्बेयेव आपत्ति होति, न चीवरकालातिक्कमे, तस्मा चीवरकालातिक्कमे पुन आपज्जितब्बाय आपत्तिया अभावं सन्धाय ‘अनच्चेकचीवरे अनच्चेकचीवरसञ्ञी अनापत्ती’ति वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. विकप्पनुपगपच्छिमप्पमाणस्स अच्चेकचीवरस्स अत्तनो सन्तकता, दसाहानागताय कत्तिकतेमासिकपुण्णमाय उप्पन्नभावो, अनधिट्ठितअविकप्पितता, चीवरकालातिक्कमोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. सासङ्कसिक्खापदवण्णना

६५२. नवमे अन्तरघरेति अन्तरे घरानि एत्थ, एतस्साति वा अन्तरघरन्ति लद्धवोहारे गोचरगामे. तेनाह ‘‘अन्तोगामे’’ति. पाळियं विप्पवसन्तीति इदं यस्मिं विहारे वसन्ता अन्तरघरे चीवरं निक्खिपिंसु, ततो अञ्ञत्थ वसन्ते सन्धाय वुत्तं. तस्मिञ्हि विहारे अन्तरघरे चीवरं निक्खिपित्वा वसितुं अनुञ्ञातत्ता तत्थ वासो विप्पवासो नाम न होति. दुब्बलचोळा दुच्चोळा विरूपचोळा वा, दुच्चोळत्ता एव लूखचीवरा.

६५३. ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति इमस्स विभङ्गे ‘‘उपसम्पज्जा’’ति उद्धरितब्बे ‘‘उपसम्पज्ज’’न्ति उद्धरित्वा ‘‘यो पठमस्स झानस्स लाभो पटिलाभो’’तिआदि वुत्तं, तं सन्धायाह ‘‘उपसम्पज्जन्तिआदीसु विया’’ति. आदि-सद्देन ‘‘अनापुच्छं वा पक्कमेय्या’’तिआदीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. उपगन्त्वाति उप-सद्दस्स अत्थमाह. वसित्वाति अखण्डं वसित्वा. ‘‘येन यस्स हि सम्बन्धो, दूरट्ठम्पि च तस्स त’’न्ति वचनतो ‘‘इमस्स…पे… इमिना सम्बन्धो’’ति वुत्तं. तत्थ इमस्साति ‘‘उपवस्स’’न्ति पदस्स. निक्खिपेय्याति ठपेय्य.

एत्तावता च पुरिमिकाय उपगन्त्वा अखण्डं कत्वा वुत्थवस्सेन आरञ्ञकेसु सेनासनेसु विहरन्तेन सकलं कत्तिकमासं तिचीवरेन विप्पवसितुं अनुञ्ञातं होति. अनत्थतकथिनस्स हि चीवरमासे विप्पवासो न वट्टति अत्थतकथिनानंयेव असमादानचारस्स अनुञ्ञातत्ता. केचि पन ‘‘अनत्थतकथिनानं चीवरमासेपि असमादानचारो लब्भती’’ति वत्वा बहुधा पपञ्चेन्ति, तं न गहेतब्बं. ब्यञ्जनविचारणन्ति ‘‘उपवस्स उपवस्सित्वा’’तिआदिविचारणं. तस्सपीति ‘‘वुत्थवस्सान’’न्ति विभङ्गपदस्स. वुत्थवस्सानन्ति च निद्धारणे सामिवचनं. तेनाह – ‘‘एवरूपानं भिक्खूनं अब्भन्तरे’’ति. सेनासनेसूति एत्थ तथारूपेसूति सम्बन्धितब्बं.

परिक्खेपारहट्ठानतोति एत्थ ‘‘परिक्खेपारहट्ठानं नाम द्वे लेड्डुपाता’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. अपरिक्खित्तस्स पन गामस्स परियन्ते ठितघरूपचारतो पट्ठाय एको लेड्डुपातो परिक्खेपारहट्ठानन्ति इदमेत्थ सन्निट्ठानं. तेनेव विसुद्धिमग्गेपि (विसुद्धि. १.३१) वुत्तं ‘‘अपरिक्खित्तस्स पठमलेड्डुपाततो पट्ठाया’’ति. सब्बपठमन्ति गामाभिमुखदिसाभागतो सब्बपठमं. तं परिच्छेदं कत्वाति तं पठमसेनासनादिं परिच्छेदं कत्वा. इदञ्च विनयधरानं मतेन वुत्तं, मज्झिमभाणकानं मतेन पन ‘‘सेनासनादीनं उपचारे ठितस्स एकलेड्डुपातं मुञ्चित्वा मिनितब्ब’’न्ति मज्झिमभाणका वदन्ति. तेनेव मज्झिमनिकायट्ठकथायं ‘‘विहारस्सपि गामस्सेव उपचारं नीहरित्वा उभिन्नं लेड्डुपातानं अन्तरा मिनितब्ब’’न्ति वुत्तं. पञ्चधनुसतिकन्ति आरोपितेन आचरियधनुना पञ्चधनुसतप्पमाणं. ततो ततो मग्गं पिदहतीति तत्थ तत्थ खुद्दकमग्गं पिदहति. धुतङ्गचोरोति इमिना इमस्सपि सिक्खापदस्स अङ्गसम्पत्तिया अभावं दीपेति.

‘‘सासङ्कानी’’ति सम्मतानीति चोरानं निविट्ठोकासादिदस्सनेन ‘‘सासङ्कानी’’ति सम्मतानि. सन्निहितबलवभयानीति चोरेहि मनुस्सानं हतविलुत्ताकोटितभावदस्सनतो सन्निहितबलवभयानीति अत्थो. सचे पच्छिमिकायातिआदिना वुत्तमेवत्थं ब्यतिरेकमुखेन विभावेति. यत्र हि पिण्डायातिआदिना वुत्तप्पमाणमेव विसेसेत्वा दस्सेति. सासङ्कसप्पटिभयमेवाति एत्थ सासङ्कं वा सप्पटिभयं वा होतु, वट्टतियेव.

पाळियं ‘‘सिया च तस्स भिक्खुनो कोचिदेव पच्चयो तेन चीवरेन विप्पवासाय, छारत्तपरमं तेन भिक्खुना तेन चीवरेन विप्पवसितब्ब’’न्ति इमिना अन्तरघरे चीवरं निक्खिपित्वा तस्मिं विहारे वसन्तस्स अञ्ञत्थ गमनकिच्चे सति विहारतो बहि छारत्तं विप्पवासो अनुञ्ञातो. वसनट्ठानतो हि अञ्ञत्थ छारत्तं विप्पवासो वुत्तो, न तस्मिं विहारे वसन्तस्स. तेन च ‘‘पुन गामसीमं ओक्कमित्वाति एत्थ सचे गोचरगामतो पुरत्थिमाय दिसाय सेनासनं, अयञ्च पच्छिमदिसं गतो होती’’तिआदि वुत्तं. ततोयेव च मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. सासङ्कसिक्खापदवण्णना) ‘‘ततो चे उत्तरि विप्पवसेय्या’’ति एत्थ ‘‘छारत्ततो उत्तरि तस्मिं सेनासने सत्तमं अरुणं उट्ठापेय्या’’ति अत्थो वुत्तो. भदन्तबुद्धदत्ताचरियेन पन पाकटतरं कत्वा अयमेवत्थो वुत्तो. वुत्तञ्हि तेन –

‘‘यं गामं गोचरं कत्वा, भिक्खु आरञ्ञके वसे;

तस्मिं गामे ठपेतुं तं, मासमेकन्तु वट्टति.

‘‘अञ्ञत्थेव वसन्तस्स, छारत्तपरमं मतं;

अयमस्स अधिप्पायो, पटिच्छन्नो पकासितो’’ति.

‘‘कोसम्बियं अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होती’’ति आगतत्ता ‘‘कोसम्बकसम्मुति अनुञ्ञाता’’ति वुत्तं. कोसम्बकस्स भिक्खुनो सम्मुति कोसम्बकसम्मुति. सेनासनं आगन्त्वाति वुसितविहारस्सेव सन्धाय वुत्तत्ता तस्मिं गामूपचारेपि अञ्ञस्मिं विहारे अरुणं उट्ठापेतुं न वट्टति. वसित्वाति अरुणं उट्ठापेत्वा. गतट्ठानस्स अतिदूरत्ता ‘‘एवं असक्कोन्तेना’’ति वुत्तं. तत्थेवाति तस्मिंयेव गतट्ठाने.

सासङ्कसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. परिणतसिक्खापदवण्णना

६५७-६५९. दसमे उद्दिस्स ठपितभागेति अत्तनो घरेपि उद्दिसित्वा विसुं ठपितकोट्ठासे. ‘‘एकं मय्हं, एकं इमस्स देही’’ति एवं एकवाचाय आपज्जितब्बत्ता ‘‘आपज्जेय्य एकतो’’ति वुत्तं. तुम्हाकं सप्पिआदीनि आभतानीति तुम्हाकं अत्थाय आभतानि सप्पिआदीनि. परिणतभावं जानित्वापि वुत्तविधिना विञ्ञापेन्तेन तेसं सन्तकमेव विञ्ञापितं नाम होतीति आह – ‘‘मय्हम्पि देथाति वदति, वट्टती’’ति.

६६०. पुप्फम्पि आरोपेतुं न वट्टतीति इदं परिणतं सन्धाय वुत्तं. सचे पन एकस्मिं चेतिये पूजितं पुप्फं गहेत्वा अञ्ञस्मिं चेतिये पूजेति, वट्टति. ठितं दिस्वाति सेसकं गहेत्वा ठितं दिस्वा. इमस्स सुनखस्स मा देहि, एतस्स देहीति इदं परिणतेयेव. तिरच्छानगतस्स परिच्चजित्वा दिन्ने पन तं पलापेत्वा अञ्ञं भुञ्जापेतुं वट्टति. ‘‘कत्थ देमातिआदिना एकेनाकारेन पाळियं अनापत्ति दस्सिता, एवं पन अपुच्छितेपि अपरिणतं इदन्ति जानन्तेन अत्तनो रुचिया यत्थ इच्छति, तत्थ दापेतुं वट्टती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. यत्थ इच्छथ, तत्थ देथाति एत्थापि ‘‘तुम्हाकं रुचिया’’ति वुत्तत्ता यत्थ इच्छति, तत्थ दापेतुं लभति. पाळियं आगतनयेनेवाति ‘‘यत्थ तुम्हाकं देय्यधम्मो’’तिआदिना नयेन. सङ्घपरिणतभावो, तं ञत्वा अत्तनो परिणामनं, पटिलाभोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

परिणतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो पत्तवग्गो ततियो.

इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय सारत्थदीपनियं

निस्सग्गियवण्णना निट्ठिता.

दुतियो भागो निट्ठितो.