नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
विनयपिटके
सारत्थदीपनी-टीका (पठमो भागो)
गन्थारम्भकथा
महाकारुणिकं बुद्धं, धम्मञ्च विमलं वरं;
वन्दे अरियसङ्घञ्च, दक्खिणेय्यं निरङ्गणं.
उळारपुञ्ञतेजेन, कत्वा सत्तुविमद्दनं;
पत्तरज्जाभिसेकेन, सासनुज्जोतनत्थिना.
निस्साय सीहळिन्देन, यं परक्कमबाहुना;
कत्वा निकायसामग्गिं, सासनं सुविसोधितं.
कस्सपं तं महाथेरं, सङ्घस्स परिणायकं;
दीपस्मिं तम्बपण्णिम्हि, सासनोदयकारकं.
पटिपत्तिपराधीनं, सदारञ्ञनिवासिनं;
पाकटं गगने चन्द-मण्डलं विय सासने.
सङ्घस्स पितरं वन्दे, विनये सुविसारदं;
यं निस्साय वसन्तोहं, वुद्धिप्पत्तोस्मि सासने.
अनुथेरं महापुञ्ञं, सुमेधं सुतिविस्सुतं;
अविखण्डितसीलादि-परिसुद्धगुणोदयं.
बहुस्सुतं सतिमन्तं, दन्तं सन्तं समाहितं;
नमामि सिरसा धीरं, गरुं मे गणवाचकं.
आगतागमतक्केसु, सद्दसत्थनयञ्ञुसु;
यस्सन्तेवासिभिक्खूसु, सासनं सुप्पतिट्ठितं.
विनयट्ठकथायाहं, लीनसारत्थदीपनिं;
करिस्सामि सुविञ्ञेय्यं, परिपुण्णमनाकुलं.
पोराणेहि कतं यं तु, लीनत्थस्स पकासनं;
न तं सब्बत्थ भिक्खूनं, अत्थं साधेति सब्बसो.
दुविञ्ञेय्यसभावाय, सीहळाय निरुत्तिया;
गण्ठिपदेस्वनेकेसु, लिखितं किञ्चि कत्थचि.
मागधिकाय भासाय, आरभित्वापि केनचि;
भासन्तरेहि सम्मिस्सं, लिखितं किञ्चिदेव च.
असारगन्थभारोपि, तत्थेव बहु दिस्सति;
आकुलञ्च कतं यत्थ, सुविञ्ञेय्यम्पि अत्थतो.
ततो अपरिपुण्णेन, तादिसेनेत्थ सब्बसो;
कथमत्थं विजानन्ति, नानादेसनिवासिनो.
भासन्तरं ततो हित्वा, सारमादाय सब्बसो;
अनाकुलं करिस्सामि, परिपुण्णविनिच्छयन्ति.
गन्थारम्भकथावण्णना
विनयसंवण्णनारम्भे रतनत्तयं नमस्सितुकामो तस्स विसिट्ठगुणयोगसन्दस्सनत्थं ‘‘यो कप्पकोटीहिपी’’तिआदिमाह. विसिट्ठगुणयोगेन हि वन्दनारहभावो, वन्दनारहे च कता वन्दना यथाधिप्पेतमत्थं साधेति. एत्थ च संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामकरणप्पयोजनं तत्थ तत्थ बहुधा पपञ्चेन्ति आचरिया. तथा हि वण्णयन्ति –
‘‘संवण्णनारम्भे रतनत्तयवन्दना संवण्णेतब्बस्स धम्मस्स पभवनिस्सयविसुद्धिपटिवेदनत्थं, तं पन धम्मसंवण्णनासु विञ्ञूनं बहुमानुप्पादनत्थं, तं सम्मदेव तेसं उग्गहणधारणादिक्कमलद्धब्बाय सम्मापटिपत्तिया सब्बहितसुखनिप्फादनत्थं. अथ वा मङ्गलभावतो, सब्बकिरियासु पुब्बकिच्चभावतो, पण्डितेहि समाचरितभावतो, आयतिं परेसं दिट्ठानुगतिआपज्जनतो च संवण्णनायं रतनत्तयपणामकिरिया’’ति.
मयं पन इधाधिप्पेतमेव पयोजनं दस्सयिस्साम. तस्मा संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामकरणं यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनत्थन्ति वेदितब्बं. इदमेव हि पयोजनं आचरियेन इधाधिप्पेतं. तथा हि वक्खति –
‘‘इच्चेवमच्चन्तनमस्सनेय्यं,
नमस्समानो रतनत्तयं यं;
पुञ्ञाभिसन्दं विपुलं अलत्थं,
तस्सानुभावेन हतन्तरायो’’ति.
रतनत्तयपणामकरणेन चेत्थ यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनं रतनत्तयपूजाय पञ्ञापाटवभावतो, ताय पञ्ञापाटवञ्च रागादिमलविधमनतो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं चित्तं होति, न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होती’’तिआदि (अ. नि. ११.११).
तस्मा रतनत्तयपूजनेन विक्खालितमलाय पञ्ञाय पाटवसिद्धि.
अथ वा रतनत्तयपूजनस्स पञ्ञापदट्ठानसमाधिहेतुत्ता पञ्ञापाटवं. वुत्तञ्हि तस्स समाधिहेतुत्तं –
‘‘एवं उजुगतचित्तो खो, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदियति, सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (अ. नि. ११.११.).
समाधिस्स च पञ्ञाय पदट्ठानभावो वुत्तोयेव ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ४.९९; मि. प. २.१.१४). ततो एवं पटुभूताय पञ्ञाय पटिञ्ञामहत्तकतं खेदमभिभुय्य अनन्तरायेन संवण्णनं समापयिस्सति. तेन वुत्तं ‘‘अनन्तरायेन परिसमापनत्थ’’न्ति.
अथ वा रतनत्तयपूजाय आयुवण्णसुखबलवड्ढनतो अनन्तरायेन परिसमापनं वेदितब्बं. रतनत्तयपणामेन हि आयुवण्णसुखबलानि वड्ढन्ति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अभिवादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो;
चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति, आयु वण्णो सुखं बल’’न्ति. (ध. प. १०९);
ततो आयुवण्णसुखबलवुड्ढिया होतेव कारियनिट्ठानमिति वुत्तं ‘‘अनन्तरायेन परिसमापनत्थ’’न्ति.
अथ वा रतनत्तयगारवस्स पटिभानापरिहानावहत्ता. अपरिहानावहञ्हि तीसुपि रतनेसु गारवं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सत्तिमे, भिक्खवे, अपरिहानिया धम्मा. कतमे सत्त? सत्थुगारवता धम्मगारवता सङ्घगारवता सिक्खागारवता समाधिगारवता कल्याणमित्तता सोवचस्सता’’ति (अ. नि. ७.३४).
होतेव च ततो पटिभानापरिहानेन यथापटिञ्ञातपरिसमापनं.
अथ वा पसादवत्थूसु पूजाय पुञ्ञातिसयभावतो. वुत्तञ्हि तस्स पुञ्ञातिसयत्तं –
‘‘पूजारहे पूजयतो, बुद्धे यदिव सावके;
पपञ्चसमतिक्कन्ते, तिण्णसोकपरिद्दवे.
‘‘ते तादिसे पूजयतो, निब्बुते अकुतोभये;
न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुं, इमेत्तमपि केनची’’ति. (ध. प. १९५-१९६; अप. थेर १.१०.१-२);
पुञ्ञातिसयो च यथाधिप्पेतपरिसमापनुपायो. यथाह –
‘‘एस देवमनुस्सानं, सब्बकामददो निधि;
यं यदेवाभिपत्थेन्ति, सब्बमेतेन लब्भती’’ति. (खु. पा. ८.१०);
उपायेसु च पटिपन्नस्स होतेव कारियनिट्ठानं. रतनत्तयपूजा हि निरतिसयपुञ्ञक्खेत्तसंबुद्धिया अपरिमेय्यप्पभवो पुञ्ञातिसयोति बहुविधन्तरायेपि लोकसन्निवासे अन्तरायनिबन्धनसकलसंकिलेसविद्धंसनाय पहोति, भयादिउपद्दवञ्च निवारेति. तस्मा सुवुत्तं ‘‘संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामकरणं यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनत्थन्ति वेदितब्ब’’न्ति.
एवं पन सप्पयोजनं रतनत्तयवन्दनं कत्तुकामो पठमं ताव भगवतो वन्दनं कातुं तम्मूलकत्ता सेसरतनानं ‘‘यो कप्प…पे… महाकारुणिकस्स तस्सा’’ति आह. एत्थ पन यस्सा देसनाय संवण्णनं कत्तुकामो, सा यस्मा करुणाप्पधाना, न सुत्तन्तदेसना विय करुणापञ्ञाप्पधाना, नापि अभिधम्मदेसना विय पञ्ञाप्पधाना, तस्मा करुणाप्पधानमेव भगवतो थोमनं आरद्धं. एसा हि आचरियस्स पकति, यदिदं आरम्भानुरूपथोमना. तेनेव सुत्तन्तदेसनाय संवण्णनारम्भे ‘‘करुणासीतलहदयं, पञ्ञापज्जोतविहतमोहतम’’न्ति करुणापञ्ञाप्पधानं, अभिधम्मदेसनाय संवण्णनारम्भे ‘‘करुणा विय सत्तेसु, पञ्ञा यस्स महेसिनो’’ति पञ्ञाप्पधानञ्च थोमनं आरद्धं. करुणापञ्ञाप्पधाना हि सुत्तन्तदेसना तेसं तेसं सत्तानं आसयानुसयाधिमुत्तिचरियादिभेदपरिच्छिन्दनसमत्थाय पञ्ञाय सत्तेसु च महाकरुणाय तत्थ सातिसयप्पवत्तितो. सुत्तन्तदेसनाय हि महाकरुणासमापत्तिबहुलो वेनेय्यसन्तानेसु तदज्झासयानुलोमेन गम्भीरमत्थपदं पतिट्ठापेसि. अभिधम्मदेसना च केवलं पञ्ञाप्पधाना परमत्थधम्मानं यथासभावपटिवेधसमत्थाय पञ्ञाय तत्थ सातिसयप्पवत्तितो.
विनयदेसना पन आसयादिनिरपेक्खं केवलं करुणाय पाकतिकसत्तेनपि असोतब्बारहं सुणन्तो अपुच्छितब्बारहं पुच्छन्तो अवत्तब्बारहञ्च वदन्तो भगवा सिक्खापदं पञ्ञपेसीति करुणाप्पधाना. तथा हि उक्कंसपरियन्तगतहिरोत्तप्पोपि भगवा लोकियसाधुजनेहिपि परिहरितब्बानि ‘‘सिखरणीसी’’तिआदीनि वचनानि यथापराधञ्च गरहवचनानि विनयपिटकदेसनाय महाकरुणासञ्चोदितमानसो महापरिसमज्झे अभासि, तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिकारणापेक्खाय वेरञ्जादीसु सारीरिकञ्च खेदमनुभोसि. तस्मा किञ्चापि भूमन्तरपच्चयाकारसमयन्तरकथानं विय विनयपञ्ञत्तियापि समुट्ठापिका पञ्ञा अनञ्ञसाधारणताय अतिसयकिच्चवती, करुणाय किच्चं पन ततोपि अधिकन्ति करुणाप्पधाना विनयदेसना. करुणाब्यापाराधिकताय हि देसनाय करुणाप्पधानता. तस्मा आरम्भानुरूपं करुणाप्पधानमेव एत्थ थोमनं कतन्ति वेदितब्बं.
करुणाग्गहणेन च अपरिमेय्यप्पभावा सब्बेपि बुद्धगुणा सङ्गहिताति दट्ठब्बा तंमूलकत्ता सेसबुद्धगुणानं. महाकरुणाय वा छसु असाधारणञाणेसु अञ्ञतरत्ता तंसहचरितसेसासाधारणञाणानम्पि गहणसब्भावतो सब्बेपि बुद्धगुणा नयतो दस्सिताव होन्ति. एसोयेव हि निरवसेसतो बुद्धगुणानं दस्सनुपायो यदिदं नयग्गाहो. अञ्ञथा को नाम समत्थो भगवतो गुणे अनुपदं निरवसेसतो दस्सेतुं. तेनेवाह –
‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं,
कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो;
खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे,
वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.३०४; ३.१४१; म. नि. अट्ठ. २.४२५);
तेनेव च आयस्मता सारिपुत्तत्थेरेनपि बुद्धगुणपरिच्छेदनं पतिअनुयुत्तेन ‘‘नो हेतं, भन्ते’’ति पटिक्खिपित्वा ‘‘अपिच मे, भन्ते, धम्मन्वयो विदितो’’ति (दी. नि. २.१४६) वुत्तं. तस्मा ‘‘यो कप्पकोटीहिपी’’तिआदिना करुणामुखेन सङ्खेपतो सकलसब्बञ्ञुगुणेहि भगवन्तं अभित्थवीति दट्ठब्बं. अयमेत्थ समुदायत्थो.
अयं पन अवयवत्थो – योति अनियमवचनं. तस्स ‘‘नाथो’’ति इमिना सम्बन्धो. ‘‘कप्पकोटीहिपी’’तिआदिना पन याय करुणाय सो ‘‘महाकारुणिको’’ति वुच्चति, तस्सा वसेन कप्पकोटिगणनायपि अप्पमेय्यं कालं लोकहितत्थाय अतिदुक्करं करोन्तस्स भगवतो दुक्खानुभवनं दस्सेति. करुणाय बलेनेव हि सो भगवा हत्थगतम्पि निब्बानं पहाय संसारपङ्के निमुग्गं सत्तनिकायं ततो समुद्धरणत्थं चिन्तेतुम्पि असक्कुणेय्यं नयनजीवितपुत्तभरियदानादिकं अतिदुक्करमकासि. कप्पकोटीहिपि अप्पमेय्यं कालन्ति कप्पकोटिगणनायपि ‘‘एत्तका कप्पकोटियो’’ति पमेतुं असक्कुणेय्यं कालं, कप्पकोटिगणनवसेनपि परिच्छिन्दितुमसक्कुणेय्यत्ता अपरिच्छिन्नानि कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानीति वुत्तं होति. कप्पकोटिवसेनेव हि सो कालो अप्पमेय्यो, असङ्ख्येय्यवसेन पन परिच्छिन्नोयेव. ‘‘कप्पकोटीहिपी’’ति अपिसद्दो कप्पकोटिवसेनपि ताव पमेतुं न सक्का, पगेव वस्सगणनायाति दस्सेति. ‘‘अप्पमेय्यं काल’’न्ति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं ‘‘मासमधीते, दिवसं चरती’’तिआदीसु विय. करोन्तो अतिदुक्करानीति पञ्चमहापरिच्चागादीनि अतिदुक्करानि करोन्तो. एवमतिदुक्करानि करोन्तो किं विन्दीति चे? खेदं गतो, कायिकं खेदमुपगतो, परिस्समं पत्तोति अत्थो, दुक्खमनुभवीति वुत्तं होति. दुक्खञ्हि खिज्जति सहितुमसक्कुणेय्यन्ति ‘‘खेदो’’ति वुच्चति. लोकहितायाति ‘‘अनमतग्गे संसारे वट्टदुक्खेन अच्चन्तपीळितं सत्तलोकं तम्हा दुक्खतो मोचेत्वा निब्बानसुखभागियं करिस्सामी’’ति एवं सत्तलोकस्स हितकरणत्थायाति अत्थो. अस्स च ‘‘अतिदुक्करानि करोन्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. लोकहिताय खेदं गतोति योजनायपि नत्थि दोसो. महागण्ठिपदेपि हि ‘‘अतिदुक्करानि करोन्तो खेदं गतो, किमत्थन्ति चे? लोकहिताया’’ति वुत्तं.
यं पन एवं योजनं असम्भावेन्तेन केनचि वुत्तं ‘‘न हि भगवा लोकहिताय संसारदुक्खमनुभवति. न हि कस्सचि दुक्खानुभवनं लोकस्स उपकारं आवहती’’ति, तं तस्स मतिमत्तं. एवं योजनायपि अतिदुक्करानि करोन्तस्स भगवतो दुक्खानुभवनं लोकहितकरणत्थायाति अयमत्थो विञ्ञायति, न तु दुक्खानुभवनेनेव लोकहितसिद्धीति. पठमं वुत्तयोजनायपि हि न दुक्करकरणमत्तेन लोकहितसिद्धि. न हि दुक्करं करोन्तो कञ्चि सत्तं मग्गफलादीसु पतिट्ठापेति, अथ खो तादिसं अतिदुक्करं कत्वा सब्बञ्ञुभावं सच्छिकत्वा निय्यानिकधम्मदेसनाय मग्गफलादीसु सत्ते पतिट्ठापेन्तो लोकस्स हितं साधेति.
कामञ्चेत्थ सत्तसङ्खारभाजनवसेन तिविधो लोको, हितकरणस्स पन अधिप्पेतत्ता तंविसयस्सेव सत्तलोकस्स वसेन अत्थो गहेतब्बो. सो हि लोकीयन्ति एत्थ पुञ्ञपापानि तंविपाको चाति ‘‘लोको’’ति वुच्चति. कत्थचि पन ‘‘सनरामरलोकगरु’’न्तिआदीसु समूहत्थोपि लोकसद्दो समुदायवसेन लोकीयति पञ्ञापीयतीति. यं पनेत्थ केनचि वुत्तं ‘‘इमिना सत्तलोकञ्च जातिलोकञ्च सङ्गण्हाति, तस्मा तस्स सत्तलोकस्स इधलोकपरलोकहितं, अतिक्कन्तपरलोकानं वा उच्छिन्नलोकसमुदयानं इध जातिलोके ओकासलोके वा दिट्ठधम्मसुखविहारसङ्खातञ्च हितं सम्पिण्डेत्वा लोकस्स, लोकानं, लोके वा हितन्ति सरूपेकसेसं कत्वा लोकहितमिच्चेवाहा’’ति, न तं सारतो पच्चेतब्बं दिट्ठधम्मसुखविहारसङ्खआतहितस्सपि सत्तलोकविसयत्ता, सत्तलोकग्गहणेनेव उच्छिन्नमूलानं खीणासवानम्पि सङ्गहितत्ता.
सब्बत्थ ‘‘केनची’’ति वुत्ते ‘‘वजिरबुद्धिटीकाकारेना’’ति गहेतब्बं. ‘‘महागण्ठिपदे’’ति वा ‘‘मज्झिमगण्ठिपदे’’ति वा ‘‘चूळगण्ठिपदे’’ति वा वुत्ते ‘‘सीहळगण्ठिपदेसू’’ति गहेतब्बं. केवलं ‘‘गण्ठिपदे’’ति वुत्ते ‘‘मागधभासाय लिखिते गण्ठिपदे’’ति गहेतब्बं.
नाथोति लोकपटिसरणो, लोकसामी लोकनायकोति वुत्तं होति. तथा हि सब्बानत्थपअहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तुपकारिताय अपरिमितनिरुपमप्पभावगुणविसेससमङ्गिताय च सब्बसत्तुत्तमो भगवा अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं एकपटिसरणो पतिट्ठा. अथ वा नाथतीति नाथो, वेनेय्यानं हितसुखं मेत्तायनवसेन आसीसति पत्थेतीति अत्थो. अथ वा नाथति वेनेय्यगते किलेसे उपतापेतीति अत्थो, नाथतीति वा याचतीति अत्थो. भगवा हि ‘‘साधु, भिक्खवे, भिक्खु कालेन कालं अत्तसम्पत्तिं पच्चवेक्खेय्या’’तिआदिना (अ. नि. ८.७) सत्तानं तं तं हितपटिपत्तिं याचित्वापि करुणाय समुस्साहितो ते तत्थ नियोजेति. परमेन वा चित्तिस्सरियेन समन्नागतो सब्बसत्ते ईसति अभिभवतीति परमिस्सरो भगवा ‘‘नाथो’’ति वुच्चति. सब्बोपि चायमत्थो सद्दसत्थानुसारतो वेदितब्बो.
महाकारुणिकस्साति यो करुणाय कम्पितहदयत्ता लोकहितत्थं अतिदुक्करकिरियाय अनेकप्पकारं तादिसं संसारदुक्खमनुभवित्वा आगतो, तस्स महाकारुणिकस्साति अत्थो. तत्थ किरतीति करुणा, परदुक्खं विक्खिपति अपनेतीति अत्थो. दुक्खितेसु वा किरीयति पसारीयतीति करुणा. अथ वा किणातीति करुणा, परदुक्खे सति कारुणिकं हिंसति विबाधेति, विनासेति वा परस्स दुक्खन्ति अत्थो. परदुक्खे सति साधूनं कम्पनं हदयखेदं करोतीति वा करुणा. अथ वा कमिति सुखं, तं रुन्धतीति करुणा. एसा हि परदुक्खापनयनकामतालक्खणा अत्तसुखनिरपेक्खताय कारुणिकानं सुखं रुन्धति विबाधेतीति. करुणाय नियुत्तोति कारुणिको यथा ‘‘दोवारिको’’ति. यथा हि द्वारट्ठानतो अञ्ञत्थ वत्तमानोपि द्वारपटिबद्धजीविको पुरिसो द्वारानतिवत्तवुत्तिताय द्वारे नियुत्तोति ‘‘दोवारिको’’ति वुच्चति, एवं भगवा मेत्तादिवसेन करुणाविहारतो अञ्ञत्थ वत्तमानोपि करुणानतिवत्तवुत्तिताय करुणाय नियुत्तोति ‘‘कारुणिको’’ति वुच्चति. महाभिनीहारतो पट्ठाय हि याव महापरिनिब्बाना लोकहितत्थमेव लोकनाथा तिट्ठन्ति. महन्तो कारुणिकोति महाकारुणिको. सतिपि भगवतो तदञ्ञगुणानम्पि वसेन महन्तभावे कारुणिकसद्दसन्निधानेन वुत्तत्ता करुणावसेनेत्थ महन्तभावो वेदितब्बो यथा ‘‘महावेय्याकरणो’’ति. एवञ्च कत्वा ‘‘महाकारुणिकस्सा’’ति इमिना पदेन पुग्गलाधिट्ठानेन सत्थु महाकरुणा वुत्ता होति.
अथ वा करुणा करुणायनं सीलं पकति एतस्साति कारुणिको, पथवीफस्सादयो विय कक्खळफुसनादिसभावा करुणायनसभावो सभावभूतकरुणोति अत्थो. सेसं पुरिमसदिसमेव. अथ वा महाविसयताय महानुभावताय महाबलताय च महती करुणाति महाकरुणा. भगवतो हि करुणा निरवसेसेसु सत्तेसु पवत्तति, पवत्तमाना च अनञ्ञसाधारणा पवत्तति, दिट्ठधम्मिकादिभेदञ्च महन्तमेव सत्तानं हितसुखं एकन्ततो निप्फादेति, महाकरुणाय नियुत्तोति महाकारुणिकोति सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अथ वा महती पसत्था करुणा अस्स अत्थीति महाकारुणिको. पूजावचनो हेत्थ महन्तसद्दो ‘‘महापुरिसो’’तिआदीसु विय. पसत्था च भगवतो करुणा महाकरुणासमापत्तिवसेनपि पवत्तितो अनञ्ञसाधारणत्ताति.
एवं करुणामुखेन सङ्खेपतो सकलसब्बञ्ञुगुणेहि भगवन्तं थोमेत्वा इदानि सद्धम्मं थोमेतुं ‘‘असम्बुध’’न्तिआदिमाह. तत्थ असम्बुधन्ति पुब्बकालकिरियानिद्देसो, तस्स असम्बुज्झन्तो अप्पटिविज्झन्तोति अत्थो, यथासभावं अप्पटिविज्झनतोति वुत्तं होति. हेतुअत्थो हेत्थ अन्तसद्दो ‘‘पठन्तो निसीदती’’तिआदीसु विय. यन्ति पुब्बकालकिरियाय अनियमतो कम्मनिद्देसो. बुद्धनिसेवितन्ति तस्स विसेसनं. तत्थ बुद्धसद्दस्स ताव ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो’’तिआदिना (महानि. १९२) निद्देसनयेन अत्थो वेदितब्बो. अथ वा सवासनाय अञ्ञाणनिद्दाय अच्चन्तविगमतो, बुद्धिया वा विकसितभावतो बुद्धवाति बुद्धो जागरणविकसनत्थवसेन. अथ वा कस्सचिपि ञेय्यधम्मस्स अनवबुद्धस्स अभावेन ञेय्यविसेसस्स कम्मभावेन अग्गहणतो कम्मवचनिच्छाय अभावेन अवगमनत्थवसेनेव कत्तुनिद्देसो लब्भतीति बुद्धवाति बुद्धो. अत्थतो पन पारमितापरिभावितो सयम्भूञाणेन सह वासनाय विहतविद्धंसितनिरवसेसकिलेसो महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिअपरिमेय्यगुणगणाधारो खन्धसन्तानो बुद्धो. यथाह ‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो बलेसु च वसीभाव’’न्ति (महानि. १९२; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६१). तेन एवं निरुपमप्पभावेन बुद्धेन निसेवितं गोचरासेवनाभावनासेवनाहि यथारहं निसेवितं अनुभूतन्ति अत्थो.
तत्थ निब्बानं गोचरासेवनावसेनेव निसेवितं, मग्गो पन अत्तना भावितो च भावनासेवनावसेन सेवितो, परेहि उप्पादितानि पन मग्गफलानि चेतोपरियञाणादिना यदा परिजानाति, अत्तना उप्पादितानि वा पच्चवेक्खणञाणेन परिच्छिन्दति, तदा गोचरासेवनावसेनपि सेवितानि होन्तियेव. एत्थ च परियत्तिधम्मस्सपि परियायतो धम्मग्गहणेन गहणे सति सोपि देसनासम्मसनञाणगोचरताय गोचरासेवनाय सेवितोति सक्का गहेतुं. ‘‘अभिधम्मनयसमुद्दं अधिगच्छति, तीणि पिटकानि सम्मसी’’ति च अट्ठकथायं वुत्तत्ता परियत्तिधम्मस्सपि सच्छिकिरियाय सम्मसनपरियायो लब्भतीति यं असम्बुधं असम्बुज्झन्तो असच्छिकरोन्तोति अत्थसम्भवतो सोपि इध वुत्तो एवाति दट्ठब्बं. तम्पि च अप्पटिविज्झन्तो भवाभवं गच्छति, परिञ्ञातधम्मविनयो पन तदत्थपटिपत्तिया सम्मापटिपन्नो न चिरस्सेव दुक्खस्सन्तं करिस्सति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यो इमस्मिं धम्मविनये, अप्पमत्तो विहस्सति;
पहाय जातिसंसारं, दुक्खस्सन्तं करिस्सती’’ति. (दी. नि. २.१८५; सं. नि. १.१८५);
एत्थ च किञ्चापि मग्गफलनिब्बानानि पच्चेकबुद्धबुद्धसावकेहिपि गोचरासेवनादिना सेवितानि होन्ति, तथापि उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन ‘‘बुद्धनिसेवित’’न्ति वुत्तं. केनचि पन बुद्धसद्दस्स सामञ्ञतो बुद्धानुबुद्धपच्चेकबुद्धानम्पि एत्थेव सङ्गहो वुत्तो.
भवाभवन्ति अपरकालकिरियाय कम्मनिद्देसो, भवतो भवन्ति अत्थो. अथ वा भवाभवन्ति सुगतिदुग्गतिवसेन हीनपणीतवसेन च खुद्दकं महन्तञ्च भवन्ति अत्थो. वुद्धत्थोपि हि अ-कारो दिस्सति ‘‘असेक्खा धम्मा’’तिआदीसु विय. तस्मा अभवोति महाभवो वुच्चति. अथ वा भवोति वुद्धि, अभवोति हानि. भवोति वा सस्सतदिट्ठि, अभवोति उच्छेददिट्ठि. वुत्तप्पकारो भवो च अभवो च भवाभवो. तं भवाभवं. गच्छतीति अपरकालकिरियानिद्देसो. जीवलोकोति सत्तलोको. जीवग्गहणेन हि सङ्खारभाजनलोकं निवत्तेति तस्स भवाभवगमनासम्भवतो. नमो अत्थूति पाठसेसो दट्ठब्बो.
अविज्जादिकिलेसजालविद्धंसिनोति धम्मविसेसनं. तत्थ अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा. पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो. तब्बिपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति वा अविज्जा, खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञतट्ठं, इन्द्रियानं अधिपतियट्ठं, सच्चानं तथट्ठं अविदितं करोतीति वा अविज्जा, दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा, अन्तविरहिते संसारे सब्बयोनिगतिभवविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासेसु सत्ते जवापेतीति वा अविज्जा, परमत्थतो अविज्जमानेसुपि इत्थिपुरिसादीसु जवति, विज्जमानेसुपि खन्धादीसु न जवतीति वा अविज्जा. सा आदि येसं तण्हादीनं ते अविज्जादयो, तेयेव किलिस्सन्ति एतेहि सत्ताति किलेसा, तेयेव च सत्तानं बन्धनट्ठेन जालसदिसाति जालं, तं विद्धंसेति सब्बसो विनासेति सीलेनाति अविज्जादिकिलेसजालविद्धंसी. ननु चेत्थ सपरियत्तिको नवलोकुत्तरधम्मो अधिप्पेतो, तत्थ च मग्गोयेव किलेसे विद्धंसेति, नेतरेति चे? वुच्चते. मग्गस्सपि निब्बानमागम्म किलेसविद्धंसनतो निब्बानम्पि किलेसे विद्धंसेति नाम, मग्गस्स किलेसविद्धंसनकिच्चं फलेन निप्फन्नन्ति फलम्पि ‘‘किलेसविद्धंसी’’ति वुच्चति. परियत्तिधम्मोपि किलेसविद्धंसनस्स पच्चयत्ता ‘‘किलेसविद्धंसी’’ति वत्तुमरहतीति न कोचि दोसो.
धम्मवरस्स तस्साति पुब्बे अनियमितस्स नियमवचनं. तत्थ यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने चतूसु अपायेसु अपतमाने धारेतीति धम्मो.
‘‘ये केचि धम्मं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;
पहाय मानुसं देहं, देवकायं परिपूरेस्सन्ती’’ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७) –
हि वुत्तं. संसारदुक्खे वा अपतमाने कत्वा धारेतीति धम्मो मग्गफलुप्पत्तिया सत्तक्खत्तुपरमतादिवसेन संसारस्स परिच्छिन्नत्ता. अपायादिनिब्बत्तककिलेसविद्धंसनञ्चेत्थ धारणं. एवञ्च कत्वा अरियमग्गो तस्स तदत्थसिद्धिहेतुताय निब्बानञ्चाति उभयमेव निप्परियायतो धारेति, अरियफलं पन तंसमुच्छिन्नकिलेसपटिप्पस्सम्भनेन तदनुगुणताय, परियत्तिधम्मो तदधिगमहेतुतायाति उभयं परियायतो धारेतीति वेदितब्बं. वुत्तप्पकारो धम्मोयेव अत्तनो उत्तरितराभावेन वरो पवरो अनुत्तरोति धम्मवरो, तस्स धम्मवरस्स नमो अत्थूति सम्बन्धो. एत्तावता चेत्थ अम्हेहि सारत्थो पकासितो. यं पनेत्थ केनचि पपञ्चितं, अम्हेहि च इध न दस्सितं, न तं सारतो पच्चेतब्बं. इतो परेसुपि एवमेव दट्ठब्बं. तस्मा इतो पट्ठाय एत्तकम्पि अवत्वा सारत्थमेव दस्सयिस्साम. यत्थ पन केनचि अच्चन्तविरुद्धं लिखितं, तम्पि कत्थचि दस्सयिस्साम. एत्थ च ‘‘अविज्जादिकिलेसजालविद्धंसिनो’’ति एतेन स्वाक्खाततादीहि धम्मं थोमेति, ‘‘धम्मवरस्सा’’ति एतेन अञ्ञस्स विसिट्ठस्स अभावदीपनतो परिपुण्णताय. पठमेन वा पहानसम्पदं धम्मस्स दस्सेति, दुतियेन पभावसम्पदं.
एवं सङ्खेपेनेव सब्बधम्मगुणेहि सद्धम्मं थोमेत्वा इदानि अरियसङ्घं थोमेतुं ‘‘गुणेही’’तिआदिमाह. ‘‘गुणेही’’ति पदस्स ‘‘युत्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. इदानि येहि गुणेहि युत्तो, ते दस्सेन्तो ‘‘सीलसमाधी’’तिआदिमाह. तत्थ चतुपारिसुद्धिसीलादि ‘‘सील’’न्ति वुच्चति. समाधीति पठमज्झानादि. समाधिसीसेन हि पठमज्झानादयो वुत्ता. पञ्ञाति मग्गपञ्ञा. विमुत्ति च विमुत्तिञाणञ्च विमुत्तिविमुत्तिञाणन्ति वत्तब्बे एकदेससरूपेकसेसनयेन ‘‘विमुत्तिञाण’’न्ति वुत्तं. आदिसद्दपरियायेन पभुतिसद्देन वा विमुत्तिग्गहणं वेदितब्बं. तत्थ विमुत्तीति फलं. विमुत्तिञाणन्ति पच्चवेक्खणञाणं. पभुति-सद्देन छळभिञ्ञाचतुपटिसम्भिदादयो गुणा सङ्गहिताति दट्ठब्बं. एत्थ च सीलादयो गुणा लोकिया लोकुत्तरा च यथासम्भवं निद्दिट्ठाति वेदितब्बा. यं पनेत्थ केनचि वुत्तं ‘‘सीलादयो किञ्चापि लोकियलोकुत्तरा यथासम्भवं लब्भन्ति, तथापि अन्ते ‘अरियसङ्घ’न्ति वचनतो सीलादयो चत्तारो धम्मक्खन्धा लोकुत्तरावा’’ति, तं तस्स मतिमत्तं. न हि अरियसङ्घस्स लोकियगुणेहिपि थोमनाय कोचि दोसो दिस्सति, सब्बञ्ञुबुद्धस्सपि ताव लोकियलोकुत्तरगुणेहि थोमना होति, किमङ्गं पन अरियसङ्घस्साति.
कुसलत्थिकानं जनानं पुञ्ञस्स वुद्धिया खेत्तसदिसत्ता खेत्तन्ति आह ‘‘खेत्तं जनानं कुसलत्थिकान’’न्ति. खित्तं बीजं महप्फलभावकरणेन तायतीति हि खेत्तं, पुब्बण्णापरण्णविरुहनभूमि, तंसदिसत्ता अरियसङ्घोपि ‘‘खेत्त’’न्ति वुच्चति. इमिना अरियसङ्घस्स अनुत्तरपुञ्ञक्खेत्तभावं दीपेति. ‘‘अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्सा’’ति हि वुत्तं. तन्ति पुब्बे ‘‘यो’’ति अनियमेन वुत्तस्स नियमवचनं. अरियसङ्घन्ति एत्थ आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये च इरियनतो अरिया निरुत्तिनयेन. अथ वा सदेवकेन लोकेन सरणन्ति अरणीयतो उपगन्तब्बतो उपगतानञ्च तदत्थसिद्धितो अरिया. अरियानं सङ्घो समूहोति अरियसङ्घो. अथ वा अरियो च सो यथावुत्तनयेन सङ्घो च दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावतोति अरियसङ्घो, अट्ठ अरियपुग्गला. तं अरियसङ्घं. भगवतो अपरभागे बुद्धधम्मरतनानम्पि समधिगमो सङ्घरतनाधीनोति अरियसङ्घस्स बहूपकारतं दस्सेतुं इधेव ‘‘सिरसा नमामी’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
एवं गाथात्तयेन सङ्खेपतो सकलगुणसंकित्तनमुखेन रतनत्तयस्स पणामं कत्वा इदानि तं निपच्चकारं यथाधिप्पेते पयोजने परिणामेन्तो आह ‘‘इच्चेव’’मिच्चादि. इच्चेवं यथावुत्तनयेन अच्चन्तं एकन्तेन नमस्सनेय्यं नमस्सितब्बं रतनत्तयं नमस्समानो कायवाचाचित्तेहि वन्दमानो अहं विपुलं यं पुञ्ञाभिसन्दं अलत्थन्ति सम्बन्धो. तत्थ बुद्धादयो रतिजननट्ठेन रतनं. तेसञ्हि ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना यथाभूतगुणे आवज्जेन्तस्स अमताधिगमहेतुभूतं अनप्पकं पीतिपामोज्जं उप्पज्जति. यथाह –
‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं चित्तं होति, न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति, उजुगतचित्तो खो पन, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायती’’तिआदि (अ. नि. ११.११).
चित्तीकतादिभावो वा रतनट्ठो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;
अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति. (दी. नि. अट्ठ. २.३३);
चित्तीकतभावादयो च अनञ्ञसाधारणा बुद्धादीसुयेव लब्भन्तीति.
‘‘पुञ्ञाभिसन्दन्ति पुञ्ञरासिं पुञ्ञप्पवत्तं वा’’ति महागण्ठिपदे वुत्तं. मज्झिमगण्ठिपदे पन चूळगण्ठिपदे च ‘‘पुञ्ञाभिसन्दन्ति पुञ्ञाभिनिसंस’’न्तिपि अत्थो वुत्तो. पुञ्ञाभिसन्दन्ति पुञ्ञनदिं, पुञ्ञप्पवाहन्ति एवं पनेत्थ अत्थो वेदितब्बो. अविच्छेदेन पवत्तियमानञ्हि पुञ्ञं अभिसन्दनट्ठेन ‘‘पुञ्ञाभिसन्दो’’ति वुच्चति. तेनेव सारत्थपकासिनिया संयुत्तनिकायट्ठकथाय (सं. नि. अट्ठ. ३.५.१०२७) –
‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, पुञ्ञाभिसन्दा कुसलाभिसन्दा सुखस्साहारा. कतमे चत्तारो? इध, भिक्खवे, अरियसावको बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति ‘इतिपि सो भगवा…पे… बुद्धो भगवा’ति, अयं पठमो पुञ्ञाभिसन्दो कुसलाभिसन्दो सुखस्साहारो’’ति (सं. नि. ५.१०२७) –
एवमादिकाय पाळिया अत्थं दस्सेन्तो ‘‘पुञ्ञाभिसन्दा कुसलाभिसन्दाति पुञ्ञनदियो कुसलनदियो’’ति वुत्तं. यं पन गण्ठिपदे वुत्तं ‘‘पुञ्ञाभिसन्दन्ति पुञ्ञफल’’न्ति, तं न सुन्दरं. न हि रतनत्तयं नमस्समानो तस्मिं खणे पुञ्ञफलं अलत्थ, किन्तु अनप्पकं पुञ्ञरासिं तदा अलभि, तस्स च फलं परलोकभागी, दिट्ठधम्मे तु अन्तरायविघातो तस्स च पुञ्ञस्स आनिसंसमत्तकं, ‘‘तस्सानुभावेन हतन्तरायो’’ति च वुत्तं, न च पुञ्ञफले अनुप्पन्ने तस्सानुभावेन हतन्तरायभावो न सिज्झति, न चेतं तस्मिंयेव खणे दिट्ठधम्मवेदनीयं अहोसि. तस्मा तस्स महतो पुञ्ञप्पवाहस्स आनुभावेन हतन्तरायोति अयमेव अत्थो युज्जति. अथापि पणामकिरियाय जनितत्ता पुञ्ञमेव पुञ्ञफलन्ति तस्साधिप्पायो सिया, एवं सति युज्जेय्य. सो च पुञ्ञप्पवाहो न अप्पमत्तको, अथ खो महन्तोयेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘विपुल’’न्ति, महन्तं अनप्पकन्ति वुत्तं होति. अलत्थन्ति अलभिं, पापुणिन्ति अत्थो.
तस्सानुभावेनाति तस्स यथावुत्तस्स पुञ्ञप्पवाहस्स आनुभावेन बलेन. हतन्तरायोति तंतंसम्पत्तिया विबन्धनवसेन सत्तसन्तानस्स अन्तरे वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो. पणामपयोजने वुत्तविधिना हतो विद्धस्तो अन्तरायो उपद्दवो अस्साति हतन्तरायो. अस्स ‘‘वण्णयिस्सं विनय’’न्ति इमिना सम्बन्धो, हतन्तरायो हुत्वा विनयं वण्णयिस्सन्ति वुत्तं होति. एतेन तस्स पुञ्ञप्पवाहस्स अत्तनो पसादसम्पत्तिया रतनत्तयस्स च खेत्तभावसम्पत्तिया अत्थसंवण्णनाय उपघातकउपद्दवानं हनने समत्थतं दीपेति.
एवं रतनत्तयस्स निपच्चकारकरणे पयोजनं दस्सेत्वा इदानि यस्स विनयपिटकस्स अत्थं संवण्णेतुकामो, तस्स ताव भगवतो सासनस्स मूलपतिट्ठानभावं दस्सेत्वा तम्पि थोमेन्तो आह ‘‘यस्मिं ठिते’’तिआदि. अट्ठितस्स सुसण्ठितस्स भगवतो सासनं यस्मिं ठिते पतिट्ठितं होतीति योजेतब्बं. तत्थ यस्मिन्ति यस्मिं विनयपिटके. ठितेति पाळितो च अत्थतो च अनूनं हुत्वा लज्जीपुग्गलेसु पवत्तनट्ठेन ठितेति अत्थो. सासनन्ति अधिसीलअधिचित्तअधिपञ्ञासङ्खातसिक्खत्तयसङ्गहितं सासनं. अट्ठितस्साति कामसुखल्लिकत्तकिलमथानुयोगसङ्खाते अन्तद्वये अट्ठितस्साति अत्थो. ‘‘अप्पतिट्ठं ख्वाहं, आवुसो, अनायूहं ओघमतरि’’न्ति (सं. नि. १.१) हि वुत्तं. अयञ्चत्थो तीसुपि सीहळगण्ठिपदेसु वुत्तोयेव. गण्ठिपदे पन ‘‘अट्ठितस्साति परिनिब्बुतस्सपि भगवतो’’ति वुत्तं.
पतिट्ठितं होतीति तेसुयेव लज्जीपुग्गलेसु पवत्तनट्ठेन पतिट्ठितं होति. सुसण्ठितस्साति एत्थ ताव तीसुपि गण्ठिपदेसु इदं वुत्तं ‘‘द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीतिअनुब्यञ्जनेहि समन्नागमनवसेन सुसण्ठानस्साति अत्थो. अनेन अस्स रूपकायसम्पत्तिं निदस्सेती’’ति. गण्ठिपदे पन ‘‘यथाठाने पतिट्ठितेहि लक्खणेहि समन्नागतत्ता रूपकायेन सुसण्ठितो, कायवङ्कादिरहितत्ता तादिलक्खणसमन्नागतत्ता च नामकायेनपी’’ति वुत्तं. केनचि पन ‘‘चतुब्रह्मविहारवसेन सत्तेसु सुट्ठु सम्मा च ठितस्साति अत्थवसेन वा सुसण्ठितस्स. सुसण्ठितत्ता हेस केवलं सत्तानं दुक्खं अपनेतुकामो हितं उपसंहरितुकामो सम्पत्तिया च पमुदितो अपक्खपतितो च हुत्वा विनयं देसेति. तस्मा इमस्मिं विनयसंवण्णनाधिकारे सारुप्पाय थुतिया थोमेन्तो आह ‘सुसण्ठितस्सा’’’ति वत्वा ‘‘गण्ठिपदेसु वुत्तत्थो अधिप्पेताधिकारानुरूपो न होती’’ति वुत्तं. अयं पनेत्थ अम्हाकं खन्ति – यथावुत्तकामसुखल्लिकादिअन्तद्वये अट्ठितत्तायेव मज्झिमाय पटिपदाय सम्मा ठितत्ता सुसण्ठितस्साति एवमत्थो गहेतब्बोति. एवञ्हि सति आरम्भानुरूपथोमना कता होति यथावुत्तअन्तद्वयं विवज्जेत्वा मज्झिमाय पटिपदाय विनयपञ्ञत्तियायेव येभुय्येन पकासनतो.
तन्ति पुब्बे ‘‘यस्मि’’न्ति अनियमेत्वा वुत्तस्स नियमवचनं, तस्स ‘‘विनय’’न्ति इमिना सम्बन्धो. असम्मिस्सन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, निकायन्तरलद्धीहि असम्मिस्सं कत्वा अनाकुलं कत्वा वण्णयिस्सन्ति वुत्तं होति. सिक्खापदपञ्ञत्तिया अनुरूपस्स कालमत्तस्सपि धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरसदिसेनपि दुविञ्ञेय्यभावतो केवलं बुद्धविसयं विनयपिटकं अत्तनो बलेन वण्णयिस्सामीति वचनमत्तम्पि अञ्ञेहि वत्तुमसक्कुणेय्यत्ता ‘‘निस्साय पुब्बाचरियानुभाव’’न्ति आह. पुब्बाचरियानुभावो नाम अत्थतो पुब्बाचरियेहि संवण्णिता अट्ठकथा, ततोयेव च ‘‘पुब्बाचरियानुभावो अट्ठकथा’’ति सब्बत्थ गण्ठिपदेसु वुत्तं. तस्मा पुब्बाचरियेहि संवण्णितं अट्ठकथं निस्साय वण्णयिस्सं, न अत्तनोयेव बलं निस्सायाति वुत्तं होति.
अथ ‘‘पोराणट्ठकथासु विज्जमानासु पुन विनयसंवण्णनाय किं पयोजन’’न्ति यो वदेय्य, तस्स पोराणट्ठकथाय अनूनभावं अत्तनो च संवण्णनाय पयोजनं दस्सेन्तो ‘‘कामञ्चा’’तिआदिमाह. कामन्ति एकन्तेन, यथिच्छकं वा, सब्बसोति वुत्तं होति, तस्स ‘‘संवण्णितो’’ति इमिना सम्बन्धो. कामं संवण्णितोयेव, नो न संवण्णितोति अत्थो. केहि पन सो विनयो संवण्णितोति आह ‘‘पुब्बाचरियासभेही’’ति. महाकस्सपत्थेरादयो पुब्बाचरिया एव अकम्पियट्ठेन उत्तमट्ठेन च आसभा, तेहि पुब्बाचरियासभेहीति वुत्तं होति. कीदिसा पनेते पुब्बाचरियाति आह ‘‘ञाणम्बू’’तिआदि. अग्गमग्गञाणसङ्खातेन अम्बुना सलिलेन निद्धोतानि निस्सेसतो आयतिं अनुप्पत्तिधम्मतापादनेन धोतानि विक्खालितानि विसोधितानि रागादीनि तीणि मलानि कामासवादयो च चत्तारो आसवा येहि ते ञाणम्बुनिद्धातमलासवा, तेहीति अत्थो. इमिना च न केवलं एतेसु आचरियभावोयेव, अथ खो रागादिमलरहिता खीणासवा विसुद्धसत्ता एतेति दस्सेति.
खीणासवभावेपि न एते सुक्खविपस्सका, अथ खो एवरूपेहिपि आनुभावेहि समन्नागताति दस्सेन्तो आह ‘‘विसुद्धविज्जापटिसम्भिदेही’’ति. विसुद्धा अच्चन्तपरिसुद्धा विज्जा चतस्सो च पटिसम्भिदा येसं ते विसुद्धविज्जापटिसम्भिदा, तेहि. एकदेसेन पटिसम्भिदं अप्पत्तानं अरियानमेव अभावतो एतेहि अधिगतपटिसम्भिदा पटुतरलद्धप्पभेदाति दस्सेतुं विसुद्धग्गहणं कतं. विज्जाति तिस्सो विज्जा, अट्ठ विज्जा वा. तत्थ दिब्बचक्खुञाणं पुब्बेनिवासञाणं आसवक्खयञाणञ्चाति इमा तिस्सो विज्जा. अट्ठ विज्जा पन –
‘‘विपस्सनाञाणमनोमयिद्धि,
इद्धिप्पभेदोपि च दिब्बसोतं;
परस्स चेतोपरियायञाणं,
पुब्बेनिवासानुगतञ्च ञाणं;
दिब्बञ्च चक्खासवसङ्खयो च,
एतानि ञाणानि इधट्ठ विज्जा’’ति. –
एवं विपस्सनाञाणमनोमयिद्धीहि सद्धिं परिग्गहिता छ अभिञ्ञायेव. अत्थपटिसम्भिदा धम्मपटिसम्भिदा निरुत्तिपटिसम्भिदा पटिभानपटिसम्भिदाति चतस्सो पटिसम्भिदा. तत्थ सङ्खेपतो हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, हेतुहेतुफलानुरूपं वोहारेसु ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा, इदं ञाणं इममत्थं जोतयतीति इमिना आकारेन हेट्ठा वुत्तेसु तीसु ञाणेसु पवत्तञाणं पटिभानपटिसम्भिदा. एतासं पन वित्थारकथा अतिपपञ्चभावतो इध न वुच्चति. पटिसम्भिदाप्पत्तानं सद्धम्मेसु छेकभावतो आह ‘‘सद्धम्मसंवण्णनकोविदेही’’ति. ‘‘पटिसम्भिदाप्पत्तानम्पि धम्मेसु अभियोगवसेन विसेसो होतीति लद्धपटिसम्भिदासु सातिसयतं दस्सेतुं आहा’’तिपि वदन्ति. सद्धम्मसंवण्णनकोविदेहीति पिटकत्तयसङ्खातस्स सद्धम्मस्स संवण्णने सब्बसो अत्थप्पकासने कोविदेहि छेकेहि, कुसलेहीति अत्थो.
किलेसजालं परिक्खारबाहुल्लं वा संलिखति तनुं करोतीति सल्लेखो. इध पन खीणासवाधिकारत्ता परिक्खारबाहुल्लस्स सल्लिखनवसेनेव अत्थो गहेतब्बो, ततोयेव च गण्ठिपदे ‘‘सल्लेखिये परिमितपरिक्खारवुत्तिया’’ति अत्थो वुत्तो. सल्लेखस्स भावो सल्लेखियं, तस्मिं सल्लेखिये, सल्लेखपटिपत्तियन्ति वुत्तं होति. नोसुलभूपमेहीति असुलभूपमेहि सल्लेखपटिपत्तिया असुकसदिसाति तेसं उपमाय अनुच्छविकपुग्गलानं दुल्लभत्ता नत्थि सुलभा उपमा एतेसन्ति नोसुलभूपमा. महाविहारस्साति चित्तलपब्बतअभयगिरिसेसनिकायद्वयं पटिक्खिपति. धजूपमेहीति रथस्स सञ्जाननहेतुकं रथे बद्धधजं विय अजानन्तानं ‘‘असुकेहि च असुकेहि च थेरेहि निवासितो महाविहारो नामा’’ति एवं महाविहारस्स सञ्जाननहेतुत्ता महाविहारस्स धजूपमेहि. संवण्णितोति सम्मा अनूनं कत्वा वण्णितो. संवण्णितो अयं विनयोति पदच्छेदो कातब्बो. चित्तेहि नयेहीति अनेकप्पभेदनयत्ता विचित्तेहि नयेहि. सम्बुद्धवरन्वयेहीति सब्बञ्ञुबुद्धवरं अनुगतेहि, भगवतो अधिप्पायानुगतेहि नयेहीति वुत्तं होति. अथ वा बुद्धवरं अनुगतेहि पुब्बाचरियासभेहीति सम्बन्धो कातब्बो.
एवं पोराणट्ठकथाय अनूनभावं दस्सेत्वा इदानि अत्तनो संवण्णनाय पयोजनविसेसं दस्सेतुं ‘‘संवण्णना’’तिआदिमाह. इदं वुत्तं होति – किञ्चापि पुब्बाचरियासभेहि यथावुत्तगुणविसिट्ठेहि अयं विनयो सब्बसो वण्णितो, तथापि तेसं एसा संवण्णना सीहळदीपवासीनं भासाय सङ्खतत्ता रचितत्ता दीपन्तरे भिक्खुजनस्स सीहळदीपतो अञ्ञदीपवासिनो भिक्खुगणस्स किञ्चि अत्थं पयोजनं यस्मा नाभिसम्भुणाति न सम्पादेति न साधेति, तस्मा इमं संवण्णनं पाळिनयानुरूपं कत्वा बुद्धसिरित्थेरेन अज्झिट्ठो इदानि समारभिस्सन्ति. तत्थ संवण्णियति अत्थो एतायाति संवण्णना, अट्ठकथा. सा पन धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि पठमं तीणि पिटकानि सङ्गायित्वा तस्स अत्थवण्णनानुरूपेनेव वाचनामग्गं आरोपितत्ता तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्होयेव बुद्धवचनस्स अत्थसंवण्णनाभूतो कथामग्गो. सोयेव च महामहिन्दत्थेरेन तम्बपण्णिदीपं आभतो, पच्छा तम्बपण्णियेहि महाथेरेहि निकायन्तरलद्धीहि सङ्करपरिहरणत्थं सीहळभासाय ठपितो. तेनाह ‘‘सीहळदीपकेना’’तिआदि. सीहस्स लानतो गहणतो सीहळो, सीहकुमारो. तंवंसजातताय तम्बपण्णिदीपे खत्तियानं तेसं निवासताय तम्बपण्णिदीपस्सपि सीहळभावो वेदितब्बो, तस्मिं सीहळदीपे भूतत्ता सीहळदीपकेन वाक्येन वचनेन, सीहळभासायाति वुत्तं होति.
पाळिनयानुरूपन्ति पाळिनयस्स अनुरूपं कत्वा, मागधभासाय परिवत्तित्वाति वुत्तं होति. अज्झेसनन्ति गरुट्ठानियं पयिरुपासित्वा गरुतरं पयोजनं उद्दिस्स अभिपत्थना अज्झेसना, तं अज्झेसनं, आयाचनन्ति अत्थो. तस्स ‘‘समनुस्सरन्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. कस्स अज्झेसनन्ति आह ‘‘बुद्धसिरिव्हयस्स थेरस्सा’’ति. बुद्धसिरीति अव्हयो नामं यस्स सोयं बुद्धसिरिव्हयो, तस्स, इत्थन्नामस्स थेरस्स अज्झेसनं सम्मा आदरेन समनुस्सरन्तो हदये ठपेन्तोति अत्थो.
इदानि अत्तनो संवण्णनाय करणप्पकारं दस्सेन्तो ‘‘संवण्णनं तञ्चा’’तिआदिमाह. तत्थ तञ्च इदानि वुच्चमानं संवण्णनं समारभन्तो सकलायपि महाअट्ठकथाय इध गहेतब्बतो महाअट्ठकथं तस्सा इदानि वुच्चमानाय संवण्णनाय सरीरं कत्वा महापच्चरियं यो विनिच्छयो वुत्तो, तथेव कुरुन्दीनामादीसु विस्सुतासु अट्ठकथासु यो विनिच्छयो वुत्तो, ततोपि विनिच्छयतो युत्तमत्थं अपरिच्चजन्तो अन्तोगधत्थेरवादं कत्वा संवण्णनं समारभिस्सन्ति पदत्थसम्बन्धो वेदितब्बो. एत्थ च अत्थो कथियति एतायाति अत्थकथा, सायेव अट्ठकथा त्थकारस्स ट्ठकारं कत्वा ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो’’तिआदीसु (पटि. म. १.१७; २.८) विय. महापच्चरियन्ति एत्थ पच्चरीति उळुम्पं वुच्चति, तस्मिं निसीदित्वा कतत्ता तमेव नामं जातं. कुरुन्दिवल्लिविहारो नाम अत्थि, तत्थ कतत्ता कुरुन्दीति नामं जातन्ति वदन्ति. आदिसद्देन अन्धकट्ठकथं सङ्खेपट्ठकथञ्च सङ्गण्हाति. विस्सुतासूति सब्बत्थ पत्थटासु, पाकटासूति वुत्तं होति.
युत्तमत्थन्ति एत्थ ताव मज्झिमगण्ठिपदे चूळगण्ठिपदे च इदं वुत्तं ‘‘युत्तमत्थन्ति संवण्णेतब्बट्ठानस्स युत्तमत्थं, न पन तत्थ अयुत्तम्पि अत्थीति वुत्तं होती’’ति. महागण्ठिपदे पनेत्थ न किञ्चि वुत्तं. केनचि पन ‘‘महाअट्ठकथानयेन विनययुत्तिया वा युत्तमत्थ’’न्ति वुत्तं, तं युत्तं विय दिस्सति महापच्चरिआदीसुपि कत्थचि अयुत्तस्सापि अत्थस्स उपरि विभावनतो. ‘‘अट्ठकथंयेव गहेत्वा संवण्णनं करिस्सामी’’ति वुत्ते अट्ठकथासु वुत्तत्थेरवादानं बाहिरभावो सियाति तेपि अन्तोकत्तुकामो ‘‘अन्तोगधथेरवाद’’न्ति आह, थेरवादेपि अन्तोकत्वाति वुत्तं होति. संवण्णनन्ति अपरकालकिरियाय कम्मनिद्देसो. पुब्बे वुत्तं तु ‘‘संवण्णन’’न्ति वचनं तत्थेव ‘‘समारभन्तो’’ति पुब्बकालकिरियाय कम्मभावेन योजेतब्बं. सम्माति वत्तब्बे गाथाबन्धवसेन रस्सभावो कतोति वेदितब्बो.
एवं करणप्पकारं दस्सेत्वा इदानि सोतूहि पटिपज्जितब्बविधिं दस्सेन्तो ‘‘तं मे’’तिआदिमाह. इदं वुत्तं होति – इदानि वुच्चमानं तं मम संवण्णनं धम्मपदीपस्स तथागतस्स धम्मं सासनधम्मं पाळिधम्मं वा सक्कच्चं पटिमानयन्ता पूजेन्ता थिरेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता थेरा, अचिरपब्बजितत्ता नवा, तेसं मज्झे भवत्ता मज्झिमा च भिक्खू पसन्नचित्ता यथावुत्तनयेन सप्पयोजनत्ता उपरि वक्खमानविधिना पमाणत्ता च सद्दहित्वा पीतिसोमनस्सयुत्तचित्ता इस्सापकता अहुत्वा निसामेन्तु सुणन्तूति. तत्थ धम्मप्पदीपस्साति धम्मोयेव सत्तसन्तानेसु मोहन्धकारविधमनतो पदीपसदिसत्ता पदीपो अस्साति धम्मपदीपो, भगवा. तस्स धम्मपदीपस्स.
इदानि अत्तनो संवण्णनाय आगमविसुद्धिं दस्सेत्वा पमाणभावं दस्सेन्तो ‘‘बुद्धेना’’तिआदिमाह. यथेव बुद्धेन यो धम्मो च विनयो च वुत्तो, सो तस्स बुद्धस्स येहि पुत्तेहि धम्मसेनापतिआदीहि तथेव ञातो, तेसं बुद्धपुत्तानं मतिमच्चजन्ता सीहळट्ठकथाचरिया यस्मा पुरे अट्ठकथा अकंसूति अयमेत्थ सम्बन्धो. तत्थ धम्मोति सुत्ताभिधम्मे सङ्गण्हाति, विनयोति सकलं विनयपिटकं. एत्तावता च सब्बम्पि बुद्धवचनं निद्दिट्ठं होति. सकलञ्हि बुद्धवचनं धम्मविनयवसेन दुविधं होति. वुत्तोति पाळितो च अत्थतो च बुद्धेन भगवता वुत्तो. न हि भगवता अब्याकतं नाम तन्तिपदं अत्थि, सब्बेसंयेव अत्थो कथितो, तस्मा सम्मासम्बुद्धेनेव तिण्णं पिटकानं अत्थवण्णनाक्कमोपि भासितोति दट्ठब्बं. तत्थ तत्थ भगवता पवत्तिता पकिण्णकदेसनायेव हि अट्ठकथा. तथेव ञातोति यथेव बुद्धेन वुत्तो, तथेव एकपदम्पि एकक्खरम्पि अविनासेत्वा अधिप्पायञ्च अविकोपेत्वा ञातो विदितोति अत्थो. तेसं मतिमच्चजन्ताति तेसं बुद्धपुत्तानं अधिप्पायं अपरिच्चजन्ता. अट्ठकथा अकंसूति अट्ठकथायो अकंसु. कत्थचि ‘‘अट्ठकथामकंसू’’ति पाठो दिस्सति, तत्थापि सोयेवत्थो, म-कारो पन पदसन्धिवसेन आगतोति दट्ठब्बो. ‘‘अट्ठकथा’’ति बहुवचननिद्देसेन महापच्चरियादिकं सङ्गण्हाति.
तस्माति यस्मा तेसं बुद्धपुत्तानं अधिप्पायं अविकोपेत्वा पुरे अट्ठकथा अकंसु, तस्माति अत्थो. हीति निपातमत्तं हेतुअत्थस्स ‘‘तस्मा’’ति इमिनायेव पकासितत्ता. यदि अट्ठकथासु वुत्तं सब्बम्पि पमाणं, एवं सति तत्थ पमादलेखापि पमाणं सियाति आह ‘‘वज्जयित्वान पमादलेख’’न्ति. तत्थ पमादलेखन्ति अपरभागे पोत्थकारुळ्हकाले पमज्जित्वा लिखनवसेन पवत्तं पमादपाठं. इदं वुत्तं होति – पमादेन सतिं अपच्चुपट्ठपेत्वा अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगे ‘‘सच्चेपि अलिकेपि दुक्कट’’न्ति वुत्तवचनसदिसं यं लिखितं, तं वज्जयित्वा अपनेत्वा सब्बं पमाणन्ति. वक्खति हि तत्थ –
‘‘महाअट्ठकथायं पन सच्चेपि अलिकेपि दुक्कटमेव वुत्तं, तं पमादलिखितन्ति वेदितब्बं. न हि अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगे पाचित्तियट्ठाने दुक्कटं नाम अत्थी’’ति (पारा. अट्ठ. १.९४).
केसं पमाणन्ति आह ‘‘सिक्खासु सगारवानं इध पण्डितान’’न्ति. इधाति इमस्मिं सासने. पुन ‘‘यस्मा’’ति वचनस्स को सम्बन्धोति चे? एत्थ ताव महागण्ठिपदे गण्ठिपदे च न किञ्चि वुत्तं, मज्झिमगण्ठिपदे पन चूळगण्ठिपदे च इदं वुत्तं ‘‘यस्मा पमाणं, तस्मा निसामेन्तु पसन्नचित्ता’’ति. एवमस्स सम्बन्धो दट्ठब्बो. यस्मा अट्ठकथासु वुत्तं पमाणं, तस्मा इध वुत्तम्पि पमाणमेवाति पाठसेसं कत्वा वजिरबुद्धित्थेरो वदति. तत्थ इधाति इमिस्सा समन्तपासादिकायाति अत्थो गहेतब्बो.
तत्थ ‘‘यस्मा’’ति वचनस्स पठमं वुत्तसम्बन्धवसेन अट्ठकथासु वुत्तं सब्बम्पि पमाणन्ति साधितत्ता इदानि वुच्चमानापि संवण्णना केवलं वचनमत्तेनेव भिन्ना, अत्थतो पन अट्ठकथायेवाति दस्सेतुं ‘‘ततो च भासन्तरमेवा’’तिआदिमाह. पच्छा वुत्तसम्बन्धवसेन पन इध वुत्तम्पि कस्मा पमाणन्ति चे? यस्मा वचनमत्तं ठपेत्वा एसापि अट्ठकथायेव, तस्मा पमाणन्ति दस्सेतुं ‘‘ततो च भासन्तरमेवा’’तिआदिमाह. एवमाकुलं दुब्बिञ्ञेय्यसभावञ्च कत्वा गण्ठिपदेसु सम्बन्धो दस्सितो, अनाकुलवचनो च भदन्तबुद्धघोसाचरियो. न हि सो एवमाकुलं कत्वा वत्तुमरहति, तस्मा यथाधिप्पेतमत्थमनाकुलं सुविञ्ञेय्यञ्च कत्वा यथाठितस्स सम्बन्धवसेनेव दस्सयिस्साम. कथं? यस्मा अट्ठकथासु वुत्तं पमाणं, तस्मा सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बाति एवमेत्थ सम्बन्धो दट्ठब्बो. यदि नाम अट्ठकथासु वुत्तं पमाणं, अयं पन इदानि वुच्चमाना कस्मा सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बाति आह ‘‘ततो च भासन्तरमेव हित्वा’’तिआदि. इदं वुत्तं होति – यस्मा अट्ठकथासु वुत्तं पमाणं, यस्मा च अयं संवण्णनापि भासन्तरपरिच्चागादिमत्तविसिट्ठा, अत्थतो पन अभिन्नाव, ततोयेव च पमाणभूता हेस्सति, तस्मा सक्कच्चं आदरं कत्वा अनुसिक्खितब्बाति. तथा हि पोराणट्ठकथानं पमाणभावो, इमिस्सा च संवण्णनाय भासन्तरपरिच्चागादिमत्तविसिट्ठाय अत्थतो ततो अभिन्नभावोति उभयम्पेतं सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बभावहेतूति दट्ठब्बं. न हि केवलं पोराणट्ठकथानं सतिपि पमाणभावे अयं संवण्णना ततो भिन्ना अत्थतो अञ्ञायेव च सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बाति वत्तुमरहति, नापि इमिस्सा संवण्णनाय ततोअभिन्नभावेपि पोराणट्ठकथानं असति पमाणभावे अयं संवण्णना सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बाति वत्तुं युत्तरूपा होति, तस्मा यथावुत्तनयेन उभयम्पेतं सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बभावहेतूति दट्ठब्बं.
ततोति अट्ठकथातो. भासन्तरमेव हित्वाति कञ्चुकसदिसं सीहळभासं अपनेत्वा. वित्थारमग्गञ्च समासयित्वाति पोराणट्ठकथासु उपरि वुच्चमानम्पि आनेत्वा तत्थ तत्थ पपञ्चितं ‘‘ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन अकुप्पेन ठानारहेन उपसम्पन्नोति भिक्खू’’ति (पारा. ४५) एत्थ अपलोकनादीनं चतुन्नम्पि कम्मानं वित्थारकथा विय तादिसं वित्थारमग्गं सङ्खिपित्वा वण्णयिस्सामाति अधिप्पायो. तथा हि वक्खति –
‘‘एत्थ च ञत्तिचतुत्थकम्मं एकमेव आगतं, इमस्मिं पन ठाने ठत्वा चत्तारि सङ्घकम्मानि नीहरित्वा वित्थारतो कथेतब्बानीति सब्बअट्ठकथासु वुत्तं, तानि च ‘अपलोकनकम्मं ञत्तिकम्मं ञत्तिदुतियकम्मं ञत्तिचतुत्थकम्म’न्ति पटिपाटिया ठपेत्वा वित्थारेन खन्धकतो परिवारावसाने कम्मविभङ्गतो च पाळिं आहरित्वा कथितानि. तानि मयं परिवारावसाने कम्मविभङ्गेयेव वण्णयिस्साम. एवञ्हि सति पठमपाराजिकवण्णना च न भारिया भविस्सति, यथाठिताय च पाळिया वण्णना सुविञ्ञेय्या भविस्सति, तानि च ठानानि असुञ्ञानि भविस्सन्ति, तस्मा अनुपदवण्णनमेव करोमा’’ति (पारा. अट्ठ. १.४५ भिक्खुपदभाजनीयवण्णना).
विनिच्छयं सब्बमसेसयित्वाति तंतंअट्ठकथासु वुत्तं सब्बम्पि विनिच्छयं असेसयित्वा सेसं अकत्वा, किञ्चिमत्तम्पि अपरिच्चजित्वाति वुत्तं होति. वण्णितुं युत्तरूपं हुत्वा अनुक्कमेन आगतं पाळिं अपरिच्चजित्वा संवण्णनतो सीहळट्ठकथासु अयुत्तट्ठाने वण्णितं यथाठानेयेव संवण्णनतो च वुत्तं ‘‘तन्तिक्कमं किञ्चि अवोक्कमित्वा’’ति, किञ्चि पाळिक्कमं अनतिक्कमित्वा अनुक्कमेनेव वण्णयिस्सामाति अधिप्पायो.
सुत्तन्तिकानं वचनानमत्थन्ति सुत्तन्तपाळियं आगतानम्पि वचनानमत्थं. सीहळट्ठकथासु ‘‘सुत्तन्तिकानं भारो’’ति वत्वा अवुत्तानम्पि वेरञ्जकण्डादीसु झानकथाआनापानस्सतिसमआधिआदीनं सुत्तन्तवचनानमत्थं तंतंसुत्तानुरूपं सब्बसो परिदीपयिस्सामीति अधिप्पायो. हेस्सतीति भविस्सति, करियिस्सतीति वा अत्थो. एत्थ च पठमस्मिं अत्थविकप्पे भासन्तरपरिच्चागादिकं चतुब्बिधं किच्चं निप्फादेत्वा सुत्तन्तिकानं वचनानमत्थं परिदीपयन्ती अयं वण्णना भविस्सतीति वण्णनाय वसेन समानकत्तुकता वेदितब्बा. पच्छिमस्मिं अत्थविकप्पे पन हेट्ठावुत्तभासन्तरपरिच्चागादिं कत्वा सुत्तन्तिकानं वचनानमत्थं परिदीपयन्ती अयं वण्णना अम्हेहि करियिस्सतीति एवं आचरियवसेन समानकत्तुकता वेदितब्बा. वण्णनापीति एत्थ अपिसद्दं गहेत्वा ‘‘तस्मापि सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बाति योजेतब्ब’’न्ति चूळगण्ठिपदे वुत्तं. तत्थ पुब्बे वुत्तप्पयोजनविसेसं पमाणभावञ्च सम्पिण्डेतीति अधिप्पायो. मज्झिमगण्ठिपदे पन ‘‘तस्मा सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बापी’’ति सम्बन्धो वुत्तो. एत्थ पन न केवलं अयं वण्णना हेस्सति, अथ खो अनुसिक्खितब्बापीति इममत्थं सम्पिण्डेतीति अधिप्पायो. एत्थापि यथाठितवसेनेव अपिसद्दस्स अत्थो गहेतब्बोति अम्हाकं खन्ति. इदं वुत्तं होति – यस्मा अट्ठकथासु वुत्तं पमाणं, यस्मा च अयं वण्णनापि ततो अभिन्नत्ता पमाणभूतायेव हेस्सति, तस्मा सक्कच्चं अनुसिक्खितब्बाति.
गन्थारम्भकथावण्णना निट्ठिता.
बाहिरनिदानकथा
इदानि ‘‘तं वण्णयिस्सं विनय’’न्ति पटिञ्ञातत्ता यथापटिञ्ञातविनयसंवण्णनं कत्तुकामो संवरविनयपहानविनयादिवसेन विनयस्स बहुविधत्ता इध संवण्णेतब्बभावेन अधिप्पेतो ताव विनयो ववत्थपेतब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तासु गाथासु. ताव-सद्दो पठमन्ति इमस्मिं अत्थे दट्ठब्बो. तेन पठमं विनयं ववत्थपेत्वा पच्छा तस्स वण्णनं करिस्सामीति दीपेति. ववत्थपेतब्बोति नियमेतब्बो. तेनेतं वुच्चतीति यस्मा ववत्थपेतब्बो, तेन हेतुना एतं ‘‘विनयो नामा’’तिआदिकं नियामकवचनं वुच्चतीति अत्थो. अस्साति विनयस्स. मातिकाति उद्देसो. सो हि निद्देसपदानं जननीठाने ठितत्ता माता वियाति मातिकाति वुच्चति.
इदानि वण्णेतब्बमत्थं मातिकं ठपेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘वुत्तं येना’’तिआदि. इदं वुत्तं होति – एतं ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरती’’तिआदिनिदानवचनपटिमण्डितं विनयपिटकं येन पुग्गलेन वुत्तं, यस्मिं काले वुत्तं, यस्मा कारणा वुत्तं, येन धारितं, येन च आभतं, येसु पतिट्ठितं, एतं यथावुत्तविधानं वत्वा ततो ‘‘तेन समयेना’’तिआदिपाठस्स अत्थं अनेकप्पकारतो दस्सयन्तो विनयस्स अत्थवण्णनं करिस्सामीति. एत्थ च ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा’’ति इदं वचनं ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’’तिआदिनिदानवचनमत्तं अपेक्खित्वा वत्तुकामोपि विसुं अवत्वा ‘‘निदानेन आदिकल्याणं, ‘इदमवोचा’ति निगमनेन परियोसानकल्याण’’न्ति च वचनतो निदाननिगमनानिपि सत्थुदेसनाय अनुविधानत्ता तदन्तोगधानेवाति निदानस्सपि विनयपाळियंयेव अन्तोगधत्ता ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा’’ति इदम्पि विनयपिटकसम्बन्धंयेव कत्वा मातिकं ठपेसि. मातिकाय हि ‘‘एत’’न्ति वुत्तं विनयपिटकंयेव सामञ्ञतो सब्बत्थ सम्बन्धमुपगच्छति.
इदानि पन तं विसुं नीहरित्वा दस्सेन्तो ‘‘तत्थ वुत्तं येना’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तेसु मातिकापदेसु. अथ कस्मा इदमेव वचनं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘इदञ्ही’’तिआदि. इदन्ति ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’’तिआदिवचनं. हि-सद्दो यस्माति अत्थे दट्ठब्बो, यस्मा बुद्धस्स भगवतो अत्तपच्चक्खवचनं न होति, तस्माति वुत्तं होति. अत्तपच्चक्खवचनं न होतीति अत्तनो पच्चक्खं कत्वा वुत्तवचनं न होति, भगवता वुत्तवचनं न होतीति अधिप्पायो. ‘‘अत्तपच्चक्खवचनं न होतीति आहच्च भासितं न होतीति अधिप्पायो’’ति केनचि वुत्तं. गण्ठिपदे पन ‘‘अत्तपच्चक्खवचनं न होतीति अत्तनो धरमानकाले वुत्तवचनं न होती’’ति लिखितं. तदुभयम्पि अत्थतो समानमेव. इदानि पञ्हकरणं वत्वा अनुक्कमेन यथावुत्तपञ्हविस्सज्जनं करोन्तो ‘‘आयस्मता’’तिआदिमाह. इमिना पुग्गलं नियमेति, ‘‘तञ्चा’’तिआदिना कालं नियमेति. तञ्च उपालित्थेरेन वुत्तवचनं कालतो पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तन्ति अत्थो.
पठममहासङ्गीतिकथावण्णना
इदानि तं पठममहासङ्गीतिं दस्सेतुकामो तस्सा तन्तिआरुळ्हाय इध वचने कारणं दस्सेन्तो ‘‘पठममहासङ्गीति नाम चेसा…पे… वेदितब्बा’’ति आह. पठममहासङ्गीति नाम चेसाति च-सद्दो ईदिसेसु ठानेसु वत्तब्बसम्पिण्डनत्थो, तञ्च पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तं, एसा च पठममहासङ्गीति एवं वेदितब्बाति वुत्तं होति. उपञ्ञासत्थो वा च-सद्दो. उपञ्ञासोति च वाक्यारम्भो वुच्चति. एसा हि गन्थकारानं पकति, यदिदं किञ्चि वत्वा पुन परं वत्तुमारभन्तानं चसद्दप्पयोगो. यं पन केनचि वुत्तं ‘‘पठममहासङ्गीति नाम चाति एत्थ च-सद्दो अतिरेकत्थो, तेन अञ्ञापि अत्थीति दीपेती’’ति. तदेव तस्स गन्थक्कमे अकोविदतं दस्सेति. न हेत्थ चसद्देन अतिरेकत्थो विञ्ञायति. यदि चेत्थ एतदत्थोयेव च-कारो अधिप्पेतो सिया, एवं सति न कत्तब्बोयेव पठमसद्देनेव अञ्ञासं दुतियादिसङ्गीतीनम्पि अत्थिभावस्स दीपितत्ता. दुतियादिं उपादाय हि पठमसद्दप्पयोगो दीघादिं उपादाय रस्सादिसद्दप्पयोगो विय. यथापच्चयं तत्थ तत्थ देसितत्ता पञ्ञत्तत्ता च विप्पकिण्णानं धम्मविनयानं सङ्गहेत्वा गायनं कथनं सङ्गीति. एतेन तंतंसिक्खापदानं सुत्तानञ्च आदिपरियोसानेसु अन्तरन्तरा च सम्बन्धवसेन ठपितं सङ्गीतिकारवचनं सङ्गहितं होति. महाविसयत्ता पूजनीयत्ता च महती सङ्गीति महासङ्गीति, पठमा महासङ्गीति पठममहासङ्गीति. निदानकोसल्लत्थन्ति निददाति देसनं देसकालादिवसेन अविदितं विदितं कत्वा निदस्सेतीति निदानं, तत्थ कोसल्लं निदानकोसल्लं, तदत्थन्ति अत्थो.
सत्तानं दस्सनानुत्तरियसरणादिपटिलाभहेतुभूतासु विज्जमानासुपि अञ्ञासु भगवतो किरियासु ‘‘बुद्धो बोधेय्य’’न्ति पटिञ्ञाय अनुलोमनतो वेनेय्यानं मग्गफलुप्पत्तिहेतुभूता किरिया निप्परियायेन बुद्धकिच्चन्ति आह ‘‘धम्मचक्कप्पवत्तनञ्हि आदिं कत्वा’’ति. तत्थ सद्धिन्द्रियादिधम्मोयेव पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति धम्मचक्कं. अथ वा चक्कन्ति आणा, धम्मतो अनपेतत्ता धम्मञ्च तं चक्कञ्चाति धम्मचक्कं, धम्मेन ञायेन चक्कन्तिपि धम्मचक्कं. यथाह –
‘‘धम्मञ्च पवत्तेति चक्कञ्चाति धम्मचक्कं, चक्कञ्च पवत्तेति धम्मञ्चाति धम्मचक्कं, धम्मेन पवत्तेतीति धम्मचक्कं, धम्मचरियाय पवत्तेतीति धम्मचक्क’’न्तिआदि (पटि. म. २.४०).
कतबुद्धकिच्चेति कतं परिनिट्ठापितं बुद्धकिच्चं येन, तस्मिं कतबुद्धकिच्चे भगवति लोकनाथेति सम्बन्धो. एतेन बुद्धकत्तब्बस्स कस्सचिपि असेसितभावं दस्सेति. ततोयेव हि सो भगवा परिनिब्बुतोति. ननु च सावकेहि विनीतापि विनेय्या भगवतायेव विनीता होन्ति, तथा हि सावकभासितं सुत्तं बुद्धवचनन्ति वुच्चति, सावकविनेय्या च न ताव विनीताति? नायं दोसो तेसं विनयनूपायस्स सावकेसु ठपितत्ता. तेनेवाह –
‘‘न तावाहं पापिम परिनिब्बायिस्सामि, याव न भिक्खू वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्मं देसेस्सन्ती’’तिआदि (दी. नि. २.१६८).
‘‘कुसिनाराय’’न्तिआदिना भगवतो परिनिब्बुतदेसकालविसेसदस्सनं, ‘‘अपरिनिब्बुतो भगवा’’ति गाहस्स मिच्छाभावदस्सनत्थं लोके जातसंवड्ढभावदस्सनत्थञ्च. तथा हि मनुस्सभावस्स सुपाकटकरणत्थं महाबोधिसत्ता चरिमभवे दारपरिग्गहादीनिपि करोन्तीति. कुसिनारायन्ति एवंनामके नगरे. समीपत्थे चेतं भुम्मवचनं. उपवत्तने मल्लानं सालवनेति तस्स नगरस्स उपवत्तनभूतं मल्लराजूनं सालवनुय्यानं दस्सेति. तत्थ नगरं पविसितुकामा उय्यानतो उपेच्च वत्तन्ति गच्छन्ति एतेनाति उपवत्तनन्ति सालवनं वुच्चति. यथा हि अनुराधपुरस्स थूपारामो दक्खिणपच्छिमदिसायं, एवं तं उय्यानं कुसिनाराय दक्खिणपच्छिमदिसाय होति. यथा च थूपारामतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसनमग्गो पाचीनमुखो गन्त्वा उत्तरेन निवत्तति, एवं उय्यानतो सालपन्ति पाचीनमुखा गन्त्वा उत्तरेन निवत्ता, तस्मा तं ‘‘उपवत्तन’’न्ति वुच्चति. यमकसालानमन्तरेति यमकसालानं वेमज्झे. तत्थ किर भगवतो पञ्ञत्तस्स परिनिब्बानमञ्चस्स एका सालपन्ति सीसभागे होति, एका पादभागे, तत्रापि एको तरुणसालो सीसभागस्स आसन्नो होति, एको पादभागस्स, तस्मा ‘‘यमकसालानमन्तरे’’ति वुत्तं. अपि च ‘‘यमकसाला नाम मूलक्खन्धविटपपत्तेहि अञ्ञमञ्ञं संसिब्बेत्वा ठितसाला’’तिपि महाअट्ठकथायं वुत्तं.
अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाति उपादीयते कम्मकिलेसेहीति उपादि, विपाकक्खन्धा कटत्ता च रूपं. सो पन उपादि किलेसाभिसङ्खारमारनिम्मथनेन निब्बानप्पत्तियं अनोस्सट्ठो, इध खन्धमच्चुमारनिम्मथनेन ओस्सट्ठो निसेसितोति अयं अनुपादिसेसा निब्बानधातु नत्थि एतिस्सा उपादिसेसोति कत्वा. निब्बानधातूति चेत्थ निब्बुतिमत्तं अधिप्पेतं, इत्थम्भूतलक्खणे चायं करणनिद्देसो. परिनिब्बानेति परिनिब्बानट्ठाने, निमित्तत्थे वा भुम्मवचनं, परिनिब्बानहेतु सन्निपतितानन्ति अत्थो. सङ्घस्स थेरो सङ्घत्थेरो. सो पन सङ्घो किंपरिमाणोति आह ‘‘सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सान’’न्ति. निच्चसापेक्खत्ता हि ईदिसेसु समासो होतियेव यथा ‘‘देवदत्तस्स गरुकुल’’न्ति. सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानन्ति च सङ्घत्थेरानंयेव सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानं. तदा हि ‘‘सन्निपतिता भिक्खू एत्तका’’ति पमाणरहिता. तथा हि वेळुवगामे वेदनाविक्खम्भनतो पट्ठाय ‘‘न चिरेन भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति सुत्वा ततो ततो आगतेसु भिक्खूसु एकभिक्खुपि पक्कन्तो नाम नत्थि, तस्मा गणनं वीतिवत्तो सङ्घो अहोसि. आयस्मा महाकस्सपो धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसीति सम्बन्धो.
तत्थ महाकस्सपोति महन्तेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता महन्तो कस्सपोति महाकस्सपो, अपिच कुमारकस्सपत्थेरं उपादाय अयं महाथेरो ‘‘महाकस्सपो’’ति वुच्चति. अथ किमत्थं आयस्मा महाकस्सपो धम्मविनयसङ्गायनत्थं उस्साहं जनेसीति आह ‘‘सत्ताहपरिनिब्बुते’’तिआदि. सत्त अहानि समाहटानि सत्ताहं, सत्ताहं परिनिब्बुतस्स अस्साति सत्ताहपरिनिब्बुतो, भगवा, तस्मिं सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति, भगवतो परिनिब्बानदिवसतो पट्ठाय सत्ताहे वीतिवत्तेति वुत्तं होति. सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेन वुत्तवचनं समनुस्सरन्तोति सम्बन्धो. तत्थ सुभद्दोति तस्स नामं, वुड्ढकाले पन पब्बजितत्ता वुड्ढपब्बजितोति वुच्चति. ‘‘अलं आवुसो’’तिआदिना तेन वुत्तवचनं निदस्सेति. सो हि सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति आयस्मता महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नेसु पञ्चमत्तेसु भिक्खुसतेसु अवीतरागे भिक्खू अन्तरामग्गे दिट्ठआजीवकस्स सन्तिका भगवतो परिनिब्बानं सुत्वा पत्तचीवरानि छड्डेत्वा बाहा पग्गय्ह नानप्पकारं परिदेवन्ते दिस्वा एवमाह.
कस्मा पन सो एवमाह? भगवति आघातेन. अयं किर सो खन्धके (महाव. ३०३) आगते आतुमावत्थुस्मिं नहापितपुब्बको वुड्ढपब्बजितो भगवति कुसिनारतो निक्खमित्वा अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि सद्धिं आतुमं गच्छन्ते ‘‘भगवा आगच्छती’’ति सुत्वा आगतकाले ‘‘यागुदानं करिस्सामी’’ति सामणेरभूमियं ठिते द्वे पुत्ते एतदवोच ‘‘भगवा किर ताता आतुमं आगच्छति महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि, गच्छथ तुम्हे ताता खुरभण्डं आदाय नाळियावापकेन अनुघरकं अनुघरकं आहिण्डथ, लोणम्पि तेलम्पि तण्डुलम्पि खादनीयम्पि संहरथ, भगवतो आगतस्स यागुदानं करिस्सामी’’ति. ते तथा अकंसु. अथ भगवति आतुमं आगन्त्वा भुसागारकं पविट्ठे सुभद्दो सायन्हसमयं गामद्वारं गन्त्वा मनुस्से आमन्तेत्वा ‘‘हत्थकम्ममत्तं मे देथा’’ति हत्थकम्मं याचित्वा ‘‘किं भन्ते करोमा’’ति वुत्ते ‘‘इदञ्चिदञ्च गण्हथा’’ति सब्बूपकरणानि गाहापेत्वा विहारे उद्धनानि कारेत्वा एकं काळकं कासावं निवासेत्वा तादिसमेव पारुपित्वा ‘‘इदं करोथ, इदं करोथा’’ति सब्बरत्तिं विचारेन्तो सतसहस्सं विस्सज्जेत्वा भोज्जयागुञ्च मधुगोळकञ्च पटियादापेसि. भोज्जयागु नाम भुञ्जित्वा पातब्बयागु, तत्थ सप्पिमधुफाणितमच्छमंसपुप्फफलरसादि यं किञ्चि खादनीयं नाम अत्थि, तं सब्बं पविसति, कीळितुकामानं सीसमक्खनयोग्गा होति सुगन्धगन्धा.
अथ भगवा कालस्सेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो पिण्डाय चरितुं आतुमाभिमुखो पायासि. मनुस्सा तस्स आरोचेसुं ‘‘भगवा पिण्डाय गामं पविसति, तया कस्स यागु पटियादिता’’ति. सो यथानिवत्थपारुतेहेव तेहि काळककासावेहि एकेन हत्थेन दब्बिञ्च कटच्छुञ्च गहेत्वा ब्रह्मा विय दक्खिणजाणुमण्डलं भूमियं पतिट्ठापेत्वा वन्दित्वा ‘‘पटिग्गण्हतु मे भन्ते भगवा यागु’’न्ति आह. ततो ‘‘जानन्तापि तथागता पुच्छन्ती’’ति खन्धके (महाव. ३०३) आगतनयेन भगवा पुच्छित्वा च सुत्वा च तं वुड्ढपब्बजितं विगरहित्वा तस्मिं वत्थुस्मिं अकप्पियसमादापनसिक्खापदं खुरभण्डपरिहरणसिक्खापदञ्चाति द्वे सिक्खापदानि पञ्ञपेत्वा ‘‘भिक्खवे अनेककप्पकोटियो भोजनं परियेसन्तेहेव वीतिनामिता, इदं पन तुम्हाकं अकप्पियं, अधम्मेन उप्पन्नभोजनं इमं परिभुञ्जित्वा अनेकानि अत्तभावसहस्सानि अपायेस्वेव निब्बत्तिस्सन्ति, अपेथ मा गण्हथा’’ति भिक्खाचाराभिमुखो अगमासि, एकभिक्खुनापि न किञ्चि गहितं.
सुभद्दो अनत्तमनो हुत्वा ‘‘अयं ‘सब्बं जानामी’ति आहिण्डति, सचे न गहेतुकामो पेसेत्वा आरोचेतब्बं अस्स, पक्काहारो नाम सब्बचिरं तिट्ठन्तो सत्ताहमत्तं तिट्ठेय्य, इदञ्च मम यावजीवं परियत्तं अस्स, सब्बं तेन नासितं, अहितकामो अयं मय्ह’’न्ति भगवति आघातं बन्धित्वा दसबले धरमाने किञ्चि वत्तुं नासक्खि. एवं किरस्स अहोसि ‘‘अयं उच्चकुला पब्बजितो महापुरिसो, सचे किञ्चि वक्खामि, ममंयेव सन्तज्जेस्सती’’ति. स्वायं अज्ज महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं आगच्छन्तो ‘‘परिनिब्बुतो भगवा’’ति सुत्वा लद्धस्सासो विय हट्ठतुट्ठो एवमाह. थेरो पन तं सुत्वा हदये पहारं विय मत्थके पतितसुक्कासनिं विय मञ्ञि, धम्मसंवेगो चस्स उप्पज्जि ‘‘सत्ताहमत्तपरिनिब्बुतो भगवा, अज्जापिस्स सुवण्णवण्णं सरीरं धरतियेव, दुक्खेन भगवता आराधितसासने नाम एवं लहुं महन्तं पापकसटं कण्टको उप्पन्नो, अलं खो पनेस पापो वड्ढमानो अञ्ञेपि एवरूपे सहाये लभित्वा सासनं ओसक्कापेतु’’न्ति.
ततो थेरो चिन्तेसि ‘‘सचे खो पनाहं इमं महल्लकं इधेव पिलोतिकं निवासेत्वा छारिकाय ओकिरापेत्वा नीहरापेस्सामि, मनुस्सा ‘समणस्स गोतमस्स सरीरे धरमानेयेव सावका विवदन्ती’ति अम्हाकं दोसं दस्सेस्सन्ति, अधिवासेमि ताव. भगवता हि देसितधम्मो असङ्गहितपुप्फरासिसदिसो, तत्थ यथा वातेन पहटपुप्फानि यतो वा ततो वा गच्छन्ति, एवमेव एवरूपानं वसेन गच्छन्ते गच्छन्ते काले विनये एकं द्वे सिक्खापदानि नस्सिस्सन्ति विनस्सिस्सन्ति, सुत्ते एको द्वे पञ्हवारा नस्सिस्सन्ति, अभिधम्मे एकं द्वे भूमन्तरानि नस्सिस्सन्ति, एवं अनुक्कमेन मूले नट्ठे पिसाचसदिसा भविस्साम, तस्मा धम्मविनयसङ्गहं करिस्सामि, एवं सति दळ्हसुत्तेन सङ्गहितपुप्फानि विय अयं धम्मविनयो निच्चलो भविस्सति. एतदत्थञ्हि भगवा मय्हं तीणि गावुतानि पच्चुग्गमनं अकासि, तीहि ओवादेहि उपसम्पदं अकासि, कायतो चीवरपरिवत्तनं अकासि, आकासे पाणिं चालेत्वा चन्दोपमपटिपदं कथेन्तो मञ्ञेव सक्खिं कत्वा कथेसि, तिक्खत्तुं सकलसासनरतनं पटिच्छापेसि, मादिसे भिक्खुम्हि तिट्ठमाने अयं पापो सासने वड्ढिं मा अलत्थु, याव अधम्मो न दिप्पति, धम्मो न पटिबाहीयति, अविनयो न दिप्पति, विनयो न पटिबाहीयति, अधम्मवादिनो न बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो न दुब्बला होन्ति, अविनयवादिनो न बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो न दुब्बला होन्ति, ताव धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामि, ततो भिक्खू अत्तनो अत्तनो पहोनकं गहेत्वा कप्पियाकप्पिये कथेस्सन्ति, अथायं पापो सयमेव निग्गहं पापुणिस्सति, पुन सीसं उक्खिपितुं न सक्खिस्सति, सासनं इद्धञ्चेव फीतञ्च भविस्सती’’ति. चिन्तेत्वा सो ‘‘एवं नाम मय्हं चित्तं उप्पन्न’’न्ति कस्सचि अनारोचेत्वा भिक्खुसङ्घं समस्सासेत्वा अथ पच्छा धातुभाजनदिवसे धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि. तेन वुत्तं ‘‘आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहपरिनिब्बुते…पे… धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसी’’ति.
तत्थ अलन्ति पटिक्खेपवचनं. आवुसोति परिदेवन्ते भिक्खू आलपति. मा सोचित्थाति चित्ते उप्पन्नबलवसोकेन मा सोचित्थ. मा परिदेवित्थाति वाचाय मा परिदेवित्थ ‘‘परिदेवनं विलापो’’ति वचनतो. इदानि असोचनादीसु कारणं दस्सेन्तो ‘‘सुमुत्ता मय’’न्तिआदिमाह. तेन महासमणेनाति निस्सक्के करणवचनं, ततो महासमणतो सुट्ठु मुत्ता मयन्ति अत्थो, उपद्दुता च होम तदाति अधिप्पायो. होमाति वा अतीतत्थे वत्तमानवचनं, अहुम्हाति अत्थो, अनुस्सरन्तो धम्मसंवेगवसेनाति अधिप्पायो. धम्मसभावचिन्तावसेन पवत्तं सहोत्तप्पञाणं धम्मसंवेगो. वुत्तञ्हेतं –