पञ्चभेसज्जकथा

पञ्चभेसज्जकथायं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तानि पञ्च भेसज्जानि काले पटिग्गहेत्वा काले परिभुञ्जितु’’न्ति (महाव. २६१) वचनतो सारदिकेन आबाधेन फुट्ठानं भिक्खूनं यागुपि पीता उग्गच्छति, भत्तम्पि भुत्तं उग्गच्छति, ते तेन किसा होन्ति लूखा दुब्बण्णा उप्पण्डुप्पण्डुकजाता धमनिसन्थतगत्ता. तेसं यं भेसज्जञ्चेव अस्स भेसज्जसम्मतञ्च, लोकस्स आहारत्थञ्च फरेय्य, न च ओळारिको आहारो पञ्ञायेय्य. तत्रिमानि पञ्च भेसज्जानि. सेय्यथिदं – सप्पि नवनीतं तेलं मधु फाणितं, तानि भेसज्जानि काले पटिग्गहेत्वा काले परिभुञ्जितुं वट्टति. तत्थ ‘‘सारदिकेन आबाधेनाति सरदकाले उप्पन्नेन पित्ताबाधेन. तस्मिञ्हि काले वस्सोदकेनपि तेमेन्ति, कद्दमम्पि मद्दन्ति, अन्तरन्तरा आबाधोपि खरो होति, तेन तेसं पित्तं कोट्ठब्भन्तरगतं होति. आहारत्थञ्च फरेय्याति आहारत्थं साधेय्या’’ति अट्ठकथायं (महाव. अट्ठ. २६०) वुत्तं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. महावग्ग २.२६०) ‘‘पित्तं कोट्ठब्भन्तरगतं होतीति बहिसरीरे ब्यापेत्वा ठितं अबद्धपित्तं कोट्ठब्भन्तरगतं होति, तेन पित्तं कुपितं होतीति अधिप्पायो’’ति वुत्तं.

वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. महावग्ग २६०) ‘‘यं भेसज्जञ्चेव अस्साति परतो ‘तदुभयेन भिय्योसोमत्ताय किसा होन्ती’तिआदिना विरोधदस्सनतो निदानानपेक्खं यथालाभवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. यथानिदानं कस्मा न वुत्तन्ति चे? तदञ्ञापेक्खाधिप्पायतो. सब्बबुद्धकालेपि हि सप्पिआदीनं सत्ताहकालिकभावापेक्खोति. तथा वचनेन भगवतो अधिप्पायो. तेनेव ‘आहारत्थञ्च फरेय्य, न च ओळारिको आहारो पञ्ञायेय्या’ति वुत्तं. तथा हि काले पटिग्गहेत्वा काले परिभुञ्जितुन्ति एत्थ च कालपरिच्छेदो न कतो, कुतोयेव पन लब्भा तदञ्ञापेक्खाधिप्पायो भगवता मूलभेसज्जादीनि तानि पटिग्गहेत्वा यावजीवन्ति कालपरिच्छेदो. यं पन ‘अनुजानामि, भिक्खवे, तानि भेसज्जानि काले पटिग्गहेत्वा काले परिभुञ्जितु’न्ति (महाव. २६०) वचनं, तं ‘सन्निधिं कत्वा अपरापरस्मिं दिवसे काले एव परिभुञ्जितुं अनुजानामी’ति अधिप्पायतो वुत्तन्ति वेदितब्बं. अञ्ञथा अतिसयत्ता भगवतो ‘यं भेसज्जञ्चेव अस्सा’तिआदिवितक्कुप्पादो न सम्भवति. पणीतभोजनानुमतिया पसिद्धत्ता आबाधानुरूपसप्पायापेक्खाय वुत्तानीति चे? तञ्च न, ‘भिय्योसोमत्ताया’ति किसादिभावापत्तिदस्सनतो. यथा उच्छुरसं उपादाय फाणितन्ति वुत्तं, तथा नवनीतं उपादाय सप्पीति वत्तब्बतो नवनीतं विसुं न वत्तब्बन्ति चे? न विसेसदस्सनाधिप्पायतो. यथा फाणितग्गहणेन सिद्धेपि परतो उच्छुरसो विसुं अनुञ्ञातो उच्छुसामञ्ञतो गुळोदकट्ठाने ठपनाधिप्पायतो, तथा नवनीते विसेसविधिदस्सनाधिप्पायतो नवनीतं विसुं अनुञ्ञातन्ति वेदितब्बं. विसेसविधि पनस्स भेसज्जसिक्खापदट्ठकथावसेन (पारा. अट्ठ. २.६१९-६२१) वेदितब्बो. वुत्तञ्हि तत्थ ‘पचित्वा सप्पिं कत्वा परिभुञ्जितुकामेन अधोतम्पि पचितुं वट्टती’ति. तत्थ सप्पि पक्काव होति, नापक्का, तथा फाणितम्पि. नवनीतं अपक्कमेवा’’तिआदि.