नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विनयपिटके

विनयालङ्कार-टीका (पठमो भागो)

गन्थारम्भकथा

मुत्तहारादिनयगाथा

यो लोके लोकलोको वरतरपरदो राजराजग्गजञ्ञो;

आकासाकारकारो परमरतिरतो देवदेवन्तवज्जो.

संसारासारसारो सुनरनमनतो मारहारन्तरट्ठो;

लोकालङ्कारकारो अतिसतिगतिमा धीरवीरत्तरम्मो.

सीहनिवत्तननयगाथा

संसारचक्कविद्धंसं, सम्बुद्धं तं सुमानसं;

संनमामि सुगुणेसं, संदेसितसुदुद्दसं.

अनोतत्तोदकावत्तनयगाथा

येन विद्धंसिता पापा, येन निब्बापिता दरा;

येन लोका निस्सरिसुं, येन चाहं नमामि तं.

चतुदीपचक्कवत्तननयगाथा

सङ्घं ससङ्घं नमामि, वन्तन्तवरधम्मजं;

मग्गग्गमनफलट्ठं, सुसंसं सुभमानसं.

अब्यपेतचतुपादआदियमकगाथा

विनयं विनयं सारं, सङ्गहं सङ्गहं करं;

चरियं चरियं वन्दे, परमं परमं सुतं.

ब्यपेतचतुपादआदिअन्तयमकगाथा

पकारे बहुपकारे, सागरे गुणसागरे;

गरवो मम गरवो, वन्दामि अभिवन्दामि.

वत्थुत्तये गन्थकारे, गरूसु सादरं मया;

कतेन नमक्कारेन, हित्वा सब्बे उपद्दवे.

सिक्खाकामेहि धीरेहि, जिनसासनकारिभि;

भिक्खूहि विनयञ्ञूहि, सादरं अभियाचितो.

वण्णयिस्सामि विनय-सङ्गहं पीतिवड्ढनं;

भिक्खूनं वेनयिकानं, यथासत्तिबलं अहं.

पोराणेहि कता टीका, किञ्चापि अत्थि सा पन;

अतिसङ्खेपभावेन, न साधेति यथिच्छितं.

तस्मा हि नानासत्थेहि, सारमादाय साधुकं;

नातिसङ्खेपवित्थारं, करिस्सं अत्थवण्णनं.

विनयालङ्कारं नाम, पेसलानं पमोदनं;

इमं पकरणं सब्बे, सम्मा धारेन्तु साधवोति.

गन्थारम्भकथावण्णना

विविधविसेसनयसमन्नागतं कायवाचाविनयनकरणसमत्थं लज्जिपेसलभिक्खूनं संसयविनोदनकारकं योगावचरपुग्गलानं सीलविसुद्धिसम्पापकं जिनसासनवुड्ढिहेतुभूतं पकरणमिदमारभितुकामो अयमाचरियासभो पठमं ताव रतनत्तयपणामपणामारहभावअभिधेय्यकरणहेतु करणप्पकारपकरणाभिधाननिमित्तपयोजनानि दस्सेतुं ‘‘वत्थुत्तयं नमस्सित्वा’’तिआदिमाह. एत्थ हि वत्थुत्तयं नमस्सित्वाति इमिना रतनत्तयपणामो वुत्तो पणामेतब्बपणामअत्थदस्सनतो. सरणं सब्बपाणिनन्ति इमिना पणामारहभावो पणामहेतुदस्सनतो. पाळिमुत्तविनिच्छयन्ति अभिधेय्यो इमस्स पकरणस्स अत्थभावतो. विप्पकिण्णमनेकत्थाति करणहेतु तेनेवकारणेन पकरणस्स कतत्ता. समाहरित्वा एकत्थ, दस्सयिस्समनाकुलन्ति करणप्पकारो तेनाकारेन पकरणस्स करणतो. पकरणाभिधानं पन समाहरितसद्दस्स सामत्थियतो दस्सितं समाहरित्वा दस्सनेनेव इमस्स पकरणस्स विनयसङ्गहइति नामस्स लभनतो.

निमित्तं पन अज्झत्तिकबाहिरवसेन दुविधं. तत्थ अज्झत्तिकं नाम करुणा, तं दस्सनकिरियाय सामत्थियतो दस्सितं तस्मिं असति दस्सनकिरियाय अभावतो. बाहिरं नाम सोतुजनसमूहो, तं योगावचरभिक्खूनन्ति तस्स करुणारम्मणभावतो. पयोजनं पन दुविधं पणामपयोजनपकरणपयोजनवसेन. तत्थ पणामपयोजनं नाम अन्तरायविसोसनपसादजननादिकं, तं सरणं सब्बपाणिनन्ति इमस्स सामत्थियतो दस्सितं हेतुम्हि सति फलस्स अविनाभावतो. वुत्तञ्हि अभिधम्मटीकाचरियेन ‘‘गुणविसेसवा हि पणामारहो होति, पणामारहे च कतो पणामो वुत्तप्पयोजनसिद्धिकरोव होती’’ति (ध. स. मूलटी. १). पकरणपयोजनम्पि दुविधं मुख्यानुसङ्गिकवसेन. तेसु मुख्यपयोजनं नाम ब्यञ्जनानुरूपं अत्थस्स पटिविज्झनं पकासनञ्च अत्थानुरूपं ब्यञ्जनस्स उद्दिसनं उद्देसापनञ्च, तं विनये पाटवत्थायाति इमिना वुत्तं. अनुसङ्गिकपयोजनं नाम सीलादिअनुपादापरिनिब्बानन्तो अत्थो, तं समाहरित्वा एकत्थ दस्सयिस्सन्ति इमस्स सामत्थियेन दस्सितं एकत्थ समाहरित्वा दस्सने सति तदुग्गहपरिपुच्छादिना कतपयोगस्स अनन्तरायेन तदत्थसिज्झनतोति.

किमत्थं पनेत्थ रतनत्तयपणामादयो आचरियेन कता, ननु अधिप्पेतगन्थारम्भोव कातब्बोति? वुच्चते – एत्थ रतनत्तयपणामकरणं तब्बिहतन्तरायो हुत्वा अनायासेन गन्थपरिसमापनत्थं. पणामारहभाववचनं अत्तनो युत्तपत्तकारितादस्सनत्थं, तं विञ्ञूनं तोसापनत्थं, तं पकरणस्स उग्गहणत्थं, तं सब्बसम्पत्तिनिप्फादनत्थं. अभिधेय्यकथनं विदिताभिधेय्यस्स गन्थस्स विञ्ञूनं उग्गहधारणादिवसेन पटिपज्जनत्थं. करणहेतुकथनं अकारणे कतस्स वायामस्स निप्फलभावतो तप्पटिक्खेपनत्थं. करणप्पकारकथनं विदितप्पकारस्स गन्थस्स सोतूनं उग्गहणादीसु रुचिजननत्थं. अभिधानदस्सनं वोहारसुखत्थं. निमित्तकथनं आसन्नकारणदस्सनत्थं. पयोजनदस्सनं दुविधपयोजनकामीनं सोतूनं समुस्साहजननत्थन्ति.

रतनत्तयपणामपयोजनं पन बहूहि पकारेहि वित्थारयन्ति आचरिया, तं तत्थ तत्थ वुत्तनयेनेव गहेतब्बं. इध पन गन्थगरुभावमोचनत्थं अट्ठकथाचरियेहि अधिप्पेतपयोजनमेव कथयिम्ह. वुत्तञ्हि अट्ठकथाचरियेन –

‘‘निपच्चकारस्सेतस्स;

कतस्स रतनत्तये;

आनुभावेन सोसेत्वा;

अन्तराये असेसतो’’ति. (ध. स. अट्ठ. गन्थारम्भकथा ७);

अयमेत्थ समुदायत्थो, अयं पन अवयवत्थो – अहं सब्बपाणीनं सरणं सरणीभूतं वत्थुत्तयं नमस्सामि, नमस्सित्वा योगावचरभिक्खूनं विनये पाटवत्थाय अनेकत्थविप्पकिण्णं पाळिमुत्तविनिच्छयं एकत्थ समाहरित्वा अनाकुलं कत्वा दस्सयिस्सं दस्सयिस्सामीति योजना.

तत्थ वसन्ति एत्थाति वत्थु. किं तं? बुद्धादिरतनं. तञ्हि यस्मा सरणगता सप्पुरिसा सरणगमनसमङ्गिनो हुत्वा बुद्धादिरतनं आरम्मणं कत्वा तस्मिं आरम्मणे वसन्ति आवसन्ति निवसन्ति, तस्मा ‘‘वत्थू’’ति वुच्चति. आरम्मणञ्हि आधारो, आरम्मणिकं आधेय्योति. इतो परानिपि वत्थुसद्दस्स वचनत्थादीनि आचरियेहि वुत्तानि, तानिपि तत्थ तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. इध पन गन्थवित्थारपरिहरणत्थं एत्तकमेव वुत्तन्ति वेदितब्बन्ति. तिण्णं समूहोति तयं, तयो अंसा अवयवा अस्साति वा तयं. किं तं? समुदायो. वत्थूनं तयन्ति वत्थुत्तयं. किं तं? बुद्धादिरतनत्तयं. नमस्सामीति नमस्सित्वा, अनमिन्ति नमस्सित्वा. बुद्धादिरतनञ्हि आरम्मणं कत्वा चित्तस्स उप्पज्जनकाले त्वा-पच्चयो पच्चुप्पन्नकालिको होति, तस्मा पठमो विग्गहो कतो, पाळिमुत्तविनिच्छयं एकत्थ दस्सनकाले अतीतकालिको, तस्मा दुतियो विग्गहो. तेनेव च कारणेन अत्थयोजनायपि पच्चुप्पन्नकालअतीतकालवसेन योजना कता.

सरति हिंसतीति सरणं. किं तं? बुद्धादिरतनत्तयं. तञ्हि सरणगतानं सप्पुरिसानं भयं सन्तासं दुक्खं दुग्गतिविनिपातं संकिलेसं सरति हिंसति विनासेति, तस्मा ‘‘सरण’’न्ति वुच्चति. वुत्तञ्हि भगवता –

‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होती’’तिआदि (अ. नि. ६.१०; ११.११),

‘‘एवं बुद्धं सरन्तानं;

धम्मं सङ्घञ्च भिक्खवो;

भयं वा छम्भितत्तं वा;

लोमहंसो न हेस्सती’’ति च. (सं. नि. १.२४९);

यस्मा पन ‘‘सरण’’न्ति इदं पदं ‘‘नाथ’’न्ति पदस्स वेवचनभूतं कितसुद्धनामपदं होति, न कितमत्तपदं, तस्मा धात्वत्थो अन्तोनीतो. ‘‘सर हिंसाय’’न्ति हि वुत्तं हिंसत्थं गहेत्वा सब्बपाणीनं सरणं हिंसकं वत्थुत्तयं नमस्सित्वा विञ्ञायमाने अनिट्ठप्पसङ्गतो सब्बपाणीनं सरणं सरणीभूतं नाथभूतं वत्थुत्तयं नमस्सित्वाति विञ्ञायमानेयेव युज्जति, तेनेव च कारणेन अत्थयोजनायम्पि तथा योजना कता. सब्ब-सद्दो निरवसेसत्थवाचकं सब्बनामपदं. सह अवेन यो वत्ततीति सब्बोति कते पन सकल-सद्दो विय समुदायवाचकं समासनामपदं होति. पाणो एतेसं अत्थीति पाणिनो, पाणोति चेत्थ जीवितिन्द्रियं अधिप्पेतं. सब्बे पाणिनो सब्बपाणिनो, तेसं सब्बपाणीनं. एत्तावता वत्थुत्तयस्स सब्बलोकसरणभावं, ततोयेव च नमस्सनारहभावं, नमस्सनारहे च कतायनमस्सनकिरियाय यथाधिप्पेतत्थसिद्धिकरभावं, अत्तनो किरियाय च खेत्तङ्गतभावं दस्सेति.

एवं सहेतुकं रतनत्तयपणामं दस्सेत्वा इदानि पकरणारम्भस्स सनिमित्तं मुख्यपयोजनं दस्सेतुमाह ‘‘विनये पाटवत्थाय, योगावचरभिक्खून’’न्ति. एत्थ च विनये पाटवत्थायाति मुख्यपयोजनदस्सनं, तंदस्सनेन च अनुसङ्गिकपयोजनम्पि विभावितमेव होति कारणे सिद्धे कारियस्स सिज्झनतो. योगावचरभिक्खूनन्ति बाहिरनिमित्तदस्सनं, तस्मिं दस्सिते अज्झत्तिकनिमित्तम्पि दीपितमेव होति आरम्मणे ञाते आरम्मणिकस्स ञातब्बतो. तत्थ विविधा नया एत्थाति विनयो, दुविधपातिमोक्खदुविधविभङ्गपञ्चविधपातिमोक्खुद्देसपञ्चआपत्तिक्खन्धसत्तआपत्तिक्खन्धादयो विविधा अनेकप्पकारा नया एत्थ सन्तीति अत्थो. अथ वा विसेसा नया एत्थाति विनयो, दळ्हीकम्मसिथिलकरणपयोजना अनुपञ्ञत्तिनयादयो विसेसा नया एत्थ सन्तीति अत्थो. अथ वा विनेतीति विनयो. कायो विनेति कायवाचायो, इति कायवाचानं विनयनतो विनयो. वुत्तञ्हि अट्ठकथायं –

‘‘विविधविसेसनयत्ता;

विनयनतो चेव कायवाचानं;

विनयत्थविदूहि अयं;

विनयो ‘विनयो’ति अक्खातो’’ति. (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; ध. स. अट्ठ. निदानकथा; दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा);

को सो? विनयपिटकं. तस्मिं विनये. पटति वियत्तभावं गच्छतीति पटु. को सो? पण्डितो. पटुनो भावो पाटवं. किं तं? ञाणं. असति कारणानुरूपं भवतीति अत्थो. को सो? पयोजनं. पाटवमेव अत्थो पाटवत्थो, तस्स पाटवत्थाय, विनयपिटके कोसल्लञाणपयोजनायाति वुत्तं होति. युञ्जनं योगो, कम्मट्ठानमनसिकारो. अवचरन्तीति अवचरा, योगे अवचरा योगावचरा, कम्मट्ठानिका भिक्खू. संसारे भयं इक्खन्तीति भिक्खू, योगावचरा च ते भिक्खू चाति योगावचरभिक्खू, तेसं योगावचरभिक्खूनं. एतेन विनये पटुभावो नाम भिक्खूनंयेव अत्थो होति, न गहट्ठतापसपरिब्बाजकादीनं. भिक्खूसु च कम्मट्ठाने नियुत्तानं लज्जिपेसलभिक्खूनंयेव, न विस्सट्ठकम्मट्ठानानं अलज्जिभिक्खूनन्ति इममत्थं दस्सेति.

एवं पकरणारम्भस्स सनिमित्तं पयोजनं दस्सेत्वा इदानि सहेतुकं अभिधेय्यं दस्सेतुं ‘‘विप्पकिण्णमनेकत्थ, पाळिमुत्तविनिच्छय’’न्ति आह. तत्थ विप्पकिण्णं अनेकत्थाति इमिना पकरणारम्भस्स हेतुं दस्सेति हेतुमन्तविसेसनत्ता, इमस्स अनेकत्थविप्पकिण्णत्तायेव आचरियस्स आरम्भो होति, न अविप्पकिण्णे सति. वक्खति हि ‘‘समाहरित्वा एकत्थ दस्सयिस्स’’न्ति (वि. सङ्ग. अट्ठ. गन्थारम्भकथा). पाळिमुत्तविनिच्छयन्ति इमिना पकरणाभिधेय्यं. तत्थ किरति विक्खिपतीति किण्णो, पकारेन किण्णो पकिण्णो, विविधेन पकिण्णो विप्पकिण्णो. को सो? पाळिमुत्तविनिच्छयो, तं विप्पकिण्णं.

अनेकत्थाति एत्थ सङ्ख्यावाचको सब्बनामिको एक-सद्दो, न एको अनेके. बह्वत्थवाचको अनेकसद्दो. एकन्तएकवचनन्तोपि एक-सद्दो न-इतिनिपातेन युत्तत्ता बहुवचनन्तो जातोति. तत्थ अनेकत्थ बहूसूति अत्थो, पाराजिककण्डट्ठकथादीसु अनेकेसु पकरणेसूति वुत्तं होति. पोराणटीकायं पन अनेकत्थाति अनेकेसु सिक्खापदपदेसेसूति अत्थो दस्सितो, एवञ्च सति उपरि ‘‘समाहरित्वा एकत्था’’ति वक्खमानत्ता ‘‘अनेकत्थविप्पकिण्णं एकत्थ समाहरित्वा’’ति इमेसं पदानं सहयोगीभूतत्ता अनेकेसु सिक्खापदपदेसेसु विप्पकिण्णं एकस्मिं सिक्खापदपदेसे समाहरित्वाति अत्थो भवेय्य, सो च अत्थो अयुत्तो. कस्मा? अनेकेसु पकरणेसु विप्पकिण्णं एकस्मिं पकरणे समाहरित्वाति अत्थो अम्हेहि वुत्तो. अथ पन ‘‘एकत्था’’ति इमस्स ‘‘एकतो’’ति अत्थं विकप्पेत्वा अनेकेसु सिक्खापदपदेसेसु विप्पकिण्णं एकतो समाहरित्वाति अत्थं गण्हेय्य, सो अत्थो युत्तो भवेय्य.

पकट्ठानं आळीति पाळि, उत्तमानं वचनानं अनुक्कमोति अत्थो. अथ वा अत्तत्थपरत्थादिभेदं अत्थं पालेति रक्खतीति पाळि, लळानमविसेसो. का सा? विनयतन्ति. मुच्चतीति मुत्तो, पाळितो मुत्तो पाळिमुत्तो. छिन्दियते अनेनाति छयो, नीहरित्वा छयो निच्छयो, विसेसेन निच्छयो विनिच्छयो, खिलमद्दनाकारेन पवत्तो सद्दनयो अत्थनयो च. पाळिमुत्तो च सो विनिच्छयो चाति पाळिमुत्तविनिच्छयो, तं पाळिमुत्तविनिच्छयं. इदञ्च ‘‘आनगरा खदिरवन’’न्तिआदीसु विय येभुय्यनयवसेन वुत्तं कत्थचि पाळिविनिच्छयस्सपि दिस्सनतो. पोराणटीकायं पन पाळिविनिच्छयो च पाळिमुत्तविनिच्छयो च पाळिमुत्तविनिच्छयोति एवं एकदेससरूपेकसेसवसेन वा एतं वुत्तन्ति दट्ठब्बन्ति दुतियनयोपि वुत्तो, एवञ्च सति पाळिविनिच्छयपाळिमुत्तविनिच्छयेहि अञ्ञस्स विनिच्छयस्स अभावा किमेतेन गन्थगरुकरेन पाळिमुत्तग्गहणेन. विसेसनञ्हि सम्भवब्यभिचारे च सति सात्थकं सियाति पठमनयोव आराधनीयो होति.

एवं सहेतुकं अभिधेय्यं दस्सेत्वा इदानि करणप्पकारं दस्सेति ‘‘समाहरित्वा’’तिआदिना. दुविधो हेत्थ करणप्पकारो एकत्थसमाहरणअनाकुलकरणवसेन. सो दुविधोपि तेन पकारेन पकरणस्स कतत्ता ‘‘करणप्पकारो’’ति वुच्चति. तत्थ समाहरिस्सामीति समाहरित्वा, सं-सद्दो सङ्खेपत्थो, तस्मा सङ्खिपिय आहरिस्सामीति अत्थो. अनागतकालिकवसेन पच्चमानेन ‘‘दस्सयिस्स’’न्ति पदेन समानकालत्ता अनागतकालिको इध त्वा-पच्चयो वुत्तो. एकत्थाति एकस्मिं इध विनयसङ्गहप्पकरणे. एकत्थाति वा एकतो. दस्सयिस्सन्ति दस्सयिस्सामि, ञापयिस्सामीति अत्थो. आकुलति ब्याकुलतीति आकुलो, न आकुलो अनाकुलो, पुब्बापरब्याकिण्णविरहितो पाळिमुत्तविनिच्छयो. अनाकुलन्ति पन भावनपुंसकं, तस्मा करधातुमयेन कत्वासद्देन योजेत्वा दस्सनकिरियाय सम्बन्धितब्बं.

एवं रतनत्तयपणामादिकं पुब्बकरणं दस्सेत्वा इदानि ये पाळिमुत्तविनिच्छये दस्सेतुकामो, तेसं अनुक्कमकरणत्थं मातिकं ठपेन्तो ‘‘तत्रायं मातिका’’तिआदिमाह. मातिकाय हि असति दस्सितविनिच्छया विकिरन्ति विधंसेन्ति यथा तं सुत्तेन असङ्गहितानि पुप्फानि. सन्तिया पन मातिकाय दस्सितविनिच्छया न विकिरन्ति न विधंसेन्ति यथा तं सुत्तेन सङ्गहितानि पुप्फानि. तं तं अत्थं जानितुकामेहि मातिकानुसारेन गन्त्वा इच्छितिच्छितविनिच्छयं पत्वा सो सो अत्थो जानितब्बो होति, तस्मा सुखग्गहणत्थं मातिका ठपिता. तत्थ तत्राति तस्मिं पाळिमुत्तविनिच्छये. अयन्ति अयं मया वक्खमाना. माता वियाति मातिका. यथा हि पुत्ता मातितो पभवन्ति, एवं निद्देसपदानि उद्देसतो पभवन्ति, तस्मा उद्देसो मातिका वियाति ‘‘मातिका’’ति वुच्चति.

दिवासेय्यातिआदीसु दिवासेय्या दिवासेय्यविनिच्छयकथा. परिक्खारो परिक्खारविनिच्छयकथा…पे… पकिण्णकं पकिण्णकविनिच्छयकथाति योजना. तेनेव वक्खति ‘‘दिवासयनविनिच्छयकथा समत्ता’’तिआदि. इति-सद्दो इदमत्थो वा निदस्सनत्थो वा परिसमापनत्थो वा. तेसु इदमत्थे का सा? दिवासेय्या…पे… पकिण्णकं इति अयन्ति. निदस्सनत्थे कथं सा? दिवासेय्या…पे… पकिण्णकं इति दट्ठब्बाति. परिसमापनत्थे सा कित्तकेन परिसमत्ता? दिवासेय्या…पे… पकिण्णकं इति एत्तकेन परिसमत्ताति अत्थो. इमेसं पन दिवासेय्यादिपदानं वाक्यविग्गहं कत्वा अत्थे इध वुच्चमाने अतिपपञ्चो भविस्सति, सोतूनञ्च दुस्सल्लक्खणीयो, तस्मा तस्स तस्स निद्देसस्स आदिम्हियेव यथानुरूपं वक्खाम.

गन्थारम्भकथावण्णना निट्ठिता.

१. दिवासेय्यविनिच्छयकथा

१. एवं पाळिमुत्तविनिच्छयकथानं मातिकं ठपेत्वा इदानि यथाठपितमातिकानुक्कमेन निद्दिसन्तो ‘‘तत्थ दिवासेय्याति दिवानिपज्जन’’न्तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तेसु मातिकापदेसु समभिनिविट्ठस्स ‘‘दिवासेय्या’’ति पदस्स ‘‘दिवानिपज्जन’’न्ति अत्थो दट्ठब्बोति योजना. तत्थ दिवा-सद्दो अहवाचको आकारन्तो निपातो. वुत्तञ्हि अभिधानप्पदीपिकायं ‘‘आनुकूल्येतु सद्धञ्च, नत्तं दोसो दिवा त्वहे’’ति. सयनं सेय्या, करजकायगतरूपानं उद्धं अनुग्गन्त्वा दीघवसेन वित्थारतो पवत्तनसङ्खातो इरियापथविसेसो. दिवाकालस्मिं सेय्या दिवासेय्या. अरुणुग्गमनतो पट्ठाय याव सूरियत्थङ्गमना, एतस्मिं काले सयनइरियापथकरणन्ति. तेनाह ‘‘दिवानिपज्जनन्ति अत्थो’’ति.

तत्राति तस्मिं दिवासयने अयं वक्खमानो विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. ‘‘अनुजानामि…पे… वचनतो’’ति (पारा. ७७) अयं पठमपाराजिकसिक्खापदस्स विनीतवत्थूसु आगतो भगवता आहच्चभासितो ञापकपाठो. तत्थ दिवा पटिसल्लीयन्तेनाति दिवा निपज्जन्तेन. द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितुन्ति द्वारं पिदहित्वा निपज्जितुं. ‘‘दिवा…पे… निपज्जितब्बन्ति ञाप्यं. ननु पाळियं ‘‘अयं नाम आपत्ती’’ति न वुत्ता, अथ कथमेत्थ आपत्ति विञ्ञायतीति चोदनं सन्धायाह ‘‘एत्थ च किञ्चापी’’तिआदि. तत्थ एत्थाति एतस्मिं दिवानिपज्जने. च-सद्दो वाक्यारम्भजोतको, किञ्चापि-सद्दो निपातसमुदायो, यदिपीत्यत्थो. पाळियं अयं नाम आपत्तीति किञ्चापि न वुत्ता, पन तथापि असंवरित्वा निपज्जन्तस्स अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. १.७७) दुक्कटं यस्मा वुत्तं, तस्मा एत्थ आपत्ति विञ्ञायतीति योजना. एवं सन्तेपि असति भगवतो वचने कथं अट्ठकथायं वुत्तं सियाति आह ‘‘विवरित्वा…पे… अनुञ्ञातत्ता’’ति. एतेन भगवतो अनुजाननम्पि तं अकरोन्तस्स आपत्तिकारणं होतीति दस्सेति.

तत्थ ‘‘उप्पन्ने वत्थुम्हीति इत्थिया कतअज्झाचारवत्थुस्मि’’न्ति विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.७७) वुत्तं, सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. २.७७) पन ‘‘मेथुनवत्थुस्मिं उप्पन्ने’’ति वुत्तं, पोराणटीकायम्पि तमेव गहेत्वा ‘‘उप्पन्ने मेथुनवत्थुस्मि’’न्ति वुत्तं, तदेतं विचारेतब्बं मेथुनलक्खणस्स अभावा. ननु सिक्खापदपञ्ञापनं नाम बुद्धविसयो, अथ कस्मा अट्ठकथायं दुक्कटं वुत्तन्ति आह ‘‘भगवतो’’तिआदि. न केवलं उपालित्थेरादीहि एव अट्ठकथा ठपिता, अथ खो पाळितो च अत्थतो च बुद्धेन भगवता वुत्तो. न हि भगवता अब्याकतं तन्तिपदं नाम अत्थि, सब्बेसंयेव अत्थो कथितो, तस्मा सम्बुद्धेनेव तिण्णं पिटकानं अत्थवण्णनक्कमोपि भासितोति दट्ठब्बं. तत्थ तत्थ हि भगवता पवत्तिता पकिण्णकदेसनायेव अट्ठकथाति.

किं पनेत्थ एतं दिवा द्वारं असंवरित्वा निपज्जन्तस्स दुक्कटापत्तिआपज्जनं अट्ठकथायं वुत्तत्ता एव सिद्धं, उदाहु अञ्ञेनपीति आह ‘‘अत्थापत्ती’’तिआदि. एतं दुक्कटापत्तिआपज्जनं न केवलं अट्ठकथायं वुत्तत्ता एव सिद्धं, अथ खो ‘‘अत्थापत्ति दिवा आपज्जति, नो रत्ति’’न्ति (परि. ३२३) इमिना परिवारपाठेनपि सिद्धं होतीति योजना. कतरस्मिं पन वत्थुस्मिं इदं सिक्खापदं वुत्तन्ति? ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु वेसालियं महावने कूटागारसालायं दिवा विहारगतो द्वारं विवरित्वा निपन्नो अहोसि. तस्स अङ्गमङ्गानि वातुपत्थद्धानि अहेसुं. तेन खो पन समयेन सम्बहुला इत्थियो गन्धञ्च मालञ्च आदाय विहारं आगमिंसु विहारपेक्खिकायो. अथ खो ता इत्थियो तं भिक्खुं पस्सित्वा अङ्गजाते अभिनिसीदित्वा यावदत्थं कत्वा ‘पुरिसुसभो वताय’न्ति वत्वा गन्धञ्च मालञ्च आरोपेत्वा पक्कमिंसु. भिक्खू किलिन्नं पस्सित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. पञ्चहि, भिक्खवे, आकारेहि अङ्गजातं कम्मनियं होति रागेन, वच्चेन, पस्सावेन, वातेन, उच्चालिङ्गपाणकदट्ठेन. इमेहि खो, भिक्खवे, पञ्चहाकारेहि अङ्गजातं कम्मनियं होति. अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं तस्स भिक्खुनो रागेन अङ्गजातं कम्मनियं अस्स, अरहं सो, भिक्खवे, भिक्खु, अनापत्ति भिक्खवे तस्स भिक्खुनो. अनुजानामि भिक्खवे दिवा पटिसल्लीयन्तेन द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितु’’न्ति (पारा. ७७) एतस्मिं वत्थुस्मिं इदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

२. इदानि द्वारविसेसं दस्सेतुं ‘‘कीदिस’’न्तिआदिमाह. तत्थ परिवत्तकद्वारमेवाति संवरणविवरणवसेन इतो चितो च परिवत्तनयोग्गद्वारमेव. रुक्खसूचिकण्टकद्वारन्ति रुक्खसूचिद्वारं कण्टकद्वारञ्च. ‘‘रुक्खसूचिद्वारकण्टकद्वार’’मिच्चेव वा पाठो. यं उभोसु पस्सेसु रुक्खत्थम्भे निखनित्वा तत्थ विज्झित्वा मज्झे द्वे तिस्सो रुक्खसूचियो पवेसेत्वा करोन्ति, तं रुक्खसूचिद्वारं नाम. पवेसननिक्खमनकाले अपनेत्वा थकनयोग्गं एकाय, बहूहि वा कण्टकसाखाहि कतं कण्टकद्वारं नाम. गामद्वारस्स पिधानत्थं पदरेन वा कण्टकसाखादीहि वा कतस्स कवाटस्स उदुक्खलपासकरहितताय एकेन संवरितुं विवरितुञ्च असक्कुणेय्यस्स हेट्ठा एकं चक्कं योजेन्ति, येन परिवत्तमानककवाटं सुखथकनकं होति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्कलकयुत्तद्वार’’न्ति. चक्कमेव हि लातब्बत्थेन संवरणविवरणत्थाय गहेतब्बत्थेन चक्कलकं, तेन युत्तकवाटम्पि चक्कलकं नाम, तेन युत्तद्वारं चक्कलकयुत्तद्वारं.

महाद्वारेसु पन द्वे तीणि चक्कलकानि योजेतीति आह ‘‘फलकेसू’’तिआदि. किटिकासूति वेळुपेसिकादीहि कण्टकसाखादीहि च कतथकनकेसु. संसरणकिटिकद्वारन्ति चक्कलकयन्तेन संसरणकिटिकायुत्तमहाद्वारं. गोप्फेत्वाति आवुणित्वा, रज्जूहि गन्थेत्वा वा. एकं दुस्ससाणिद्वारमेवाति एत्थ किलञ्जसाणिद्वारम्पि सङ्गहं गच्छति. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक ७६-७७) पन ‘‘दुस्सद्वारं साणिद्वारञ्च दुस्ससाणिद्वारं. दुस्ससाणि किलञ्जसाणीतिआदिना वुत्तं सब्बम्पि दुस्ससाणियमेव सङ्गहेत्वा वुत्तं, एकसदिसत्ता एकन्ति वुत्त’’न्ति वुत्तं.

३. एवं द्वारविसेसं दस्सेत्वा इदानि यत्तकेन द्वारं संवुतं होति, तं पमाणं दस्सेतुं ‘‘कित्तकेन’’त्यादिमाह. तत्थ सूचीति मज्झे छिद्दं कत्वा पवेसिता. घटिकाति उपरि योजिता. इदानि यत्थ द्वारं संवरित्वा निपज्जितुं न सक्का होति, तत्थ कातब्बविधिं दस्सेतुं ‘‘सचे बहूनं वळञ्जनट्ठानं होती’’तिआदि वुत्तं. बहूनं अवळञ्जनट्ठानेपि एकं आपुच्छित्वा निपज्जितुं वट्टतियेव. अथ भिक्खू…पे… निसिन्ना होन्तीति इदं तत्थ भिक्खूनं सन्निहितभावदस्सनत्थं वुत्तं, न सेसइरियापथसमङ्गितानिवत्तनत्थं, तस्मा निपन्नेपि आभोगं कातुं वट्टति. निपज्जित्वा निद्दायन्ते पन आभोगं कातुं न वट्टति. असन्तपक्खे ठितत्ता रहो निसज्जाय विय द्वारसंवरणं नाम मातुगामानं पवेसनिवारणत्थं अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘केवलं भिक्खुनिं वा’’तिआदि.

एत्थ च तं युत्तं, एवं सब्बत्थपि यो यो थेरवादो वा अट्ठकथावादो वा पच्छा वुच्चति, सो सोव पमाणन्ति गहेतब्बन्ति इदं अट्ठकथावचनतो अतिरेकं आचरियस्स वचनं. इतो पुब्बापरवचनं अट्ठकथावचनमेव. तत्थ तं युत्तन्ति ‘‘कुरुन्दट्ठकथायं पन…पे… न वत्तती’’ति यं वचनं अट्ठकथाचरियेहि वुत्तं, तं वचनं युत्तन्ति अत्थो. एवं…पे… गहेतब्बन्ति यथा चेत्थ कुरुन्दियं वुत्तवचनं युत्तं, एवं सब्बत्थपि विनिच्छये यो यो थेरवादो वा अट्ठकथावादो वा पच्छा वुच्चति, सो सोव पमाणन्ति गहेतब्बं, पुरे वुत्तो थेरवादो वा अट्ठकथावादो वा पमाणन्ति न गहेतब्बन्ति अधिप्पायो. इदं वचनं अट्ठाने वुत्तं विय दिस्सति. कथं? यं ताव वुत्तं, तं युत्तन्ति. तं इमस्मिं आपुच्छनआभोगकरणविनिच्छये अञ्ञस्स अयुत्तस्स अट्ठकथावादस्स वा थेरवादस्स वा अभावा वत्तुं न सक्का. न हि पुब्बवाक्ये ‘‘भिक्खू एवा’’ति अवधारणं कतं, अथ खो आसन्नवसेन वा पट्ठानवसेन वा ‘‘भिक्खू चीवरकम्मं’’इच्चादिकंयेव वुत्तं. यम्पि वुत्तं ‘‘एवं सब्बत्थपी’’त्यादि, तम्पि अनोकासं. इमस्मिं विनिच्छये अञ्ञस्स अट्ठकथावादस्स वा आचरियवादस्स वा अवचनतो पुरे पच्छाभावो च न दिस्सति, अयं ‘‘पमाण’’न्ति गहेतब्बो, अयं ‘‘न गहेतब्बो’’ति वत्तब्बभावो च.

उपरि पन ‘‘को मुच्चति, को न मुच्चती’’ति इमस्स पञ्हस्स विस्सज्जने महापच्चरिवादो च कुरुन्दिवादो च महाअट्ठकथावादो चाति तयो अट्ठकथावादा आगता, एको महापदुमत्थेरवादो, तस्मा तत्थेव युत्तायुत्तभावो च पमाणापमाणभावो च गहेतब्बागहेतब्बभावो च दिस्सति, तस्मा तस्मिंयेव ठाने वत्तब्बं सिया, सुविमलविपुलपञ्ञावेय्यत्तियसमन्नागतेन पन आचरियासभेन अवत्तब्बट्ठाने वुत्तं न सिया, तस्मा उपरि अट्ठकथावादसंसन्दनावसाने महापदुमत्थेरेन वुत्तन्ति इमस्स वचनस्स पच्छतो वुत्तं सिया, तं पच्छा लेखकेहि परिवत्तेत्वा लिखितं भवेय्य, पाराजिककण्डट्ठकथायञ्च इदं वचनं वुत्तं. टीकायञ्च इमस्मिं ठाने न वुत्तं, उपरियेव वुत्तं, ‘‘यो च यक्खगहितको, यो च बन्धित्वा निपज्जापितो’’ति इमस्स अट्ठकथावादस्स पच्छिमत्ता सोयेव पमाणतो गहेतब्बो. तथा च वक्खति ‘‘सब्बत्थ यो यो अट्ठकथावादो वा थेरवादो वा पच्छा वुच्चति, सो सोयेव पमाणतो दट्ठब्बो’’ति, तस्मा इदमेत्थ विचारेत्वा गहेतब्बं.

४. इदानि द्वारं संवरणस्स अन्तराये सति असंवरित्वापि निपज्जितुं वट्टतीति दस्सेतुं ‘‘अथ द्वारस्स’’त्यादिमाह. निस्सेणिं आरोपेत्वाति उपरिमतलं आरोपेत्वा विसङ्खरित्वा भूमियं पातेत्वा, छड्डेत्वा वा निपज्जितुं वट्टति. इदं एकाबद्धताय वुत्तं. द्वेपि द्वारानि जग्गितब्बानीति एत्थ सचे एकस्मिं द्वारे कवाटं वा नत्थि, हेट्ठा वुत्तनयेन संवरितुं वा न सक्का, इतरं द्वारं असंवरित्वा निपज्जितुं वट्टति. द्वारपालस्साति द्वारकोट्ठके महाद्वारे, निस्सेणिमूले वा ठत्वा द्वारजग्गनकस्स. पच्छिमानं भारोति एकाबद्धवसेन आगच्छन्ते सन्धाय वुत्तं. असंवुतद्वारे अन्तोगब्भे वाति योजेतब्बं. बहि वाति गब्भतो बहि. निपज्जनकालेपि…पे… वट्टतियेवाति एत्थ द्वारजग्गनकस्स तदधीनत्ता तदा तस्स तत्थ सन्निहितासन्निहितभावं अनुपधारेत्वापि आभोगं कातुं वट्टतियेवाति वदन्ति.

येन केनचि परिक्खित्तेति एत्थ परिक्खेपस्स उब्बेधतो पमाणं सहसेय्यप्पहोनके वुत्तसदिसमेव. वुत्तञ्हि समन्तपासादिकायं (पाचि. अट्ठ. ५१) ‘‘यञ्हि सेनासनं उपरि पञ्चहि छदनेहि अञ्ञेन वा केनचि सब्बमेव पटिच्छन्नं, अयं सब्बच्छन्ना नाम सेय्या…पे… यं पन सेनासनं भूमितो पट्ठाय याव छदनं आहच्च पाकारेन वा अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनपि परिक्खित्तं, अयं सब्बपरिच्छन्ना नाम सेय्या. छदनं अनाहच्च सब्बन्तिमेन परियायेन दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारादिना परिक्खित्तापि सब्बपरिच्छन्नायेवाति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्त’’न्ति. ‘‘दियड्ढहत्थुब्बेधो वड्ढकिहत्थेन गहेतब्बो’’ति सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.५१) विमतिविनोदनियञ्च (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.५०-५१) वुत्तं. महापरिवेणन्ति महन्तं अङ्गणं. तेन बहुजनसञ्चरणट्ठानं दस्सेति. तेनाह ‘‘महाबोधी’’तिआदि.

अरुणे उग्गते वुट्ठाति, अनापत्ति अनापत्तिखेत्तभूताय रत्तिया सुद्धचित्तेन निपन्नत्ता. पबुज्झित्वा पुन सुपति, आपत्तीति अरुणे उग्गते पबुज्झित्वा अरुणुग्गमनं ञत्वा वा अञत्वा वा अनुट्ठहित्वा सयितसन्तानेन सुपति, उट्ठहित्वा कत्तब्बस्स द्वारसंवरणादिनो अकतत्ता अकिरियसमुट्ठाना आपत्ति होति अनापत्तिखेत्ते कतनिपज्जनकिरियाय अनङ्गत्ता. अयञ्हि आपत्ति ईदिसे ठाने अकिरिया, दिवा द्वारं असंवरित्वा निपज्जनक्खणे किरियाकिरिया च अचित्तका चाति वेदितब्बा. पुरारुणा पबुज्झित्वापि याव अरुणुग्गमना सयन्तस्सपि पुरिमनयेन आपत्तियेव.

अरुणे उग्गते वुट्ठहिस्सामीति…पे… आपत्तियेवाति एत्थ कदा अस्स आपत्तीति? वुच्चते – न ताव रत्तियं, ‘‘दिवा आपज्जति, नो रत्ति’’न्ति (परि. ३२३) वुत्तत्ता अनादरियदुक्कटा न मुच्चतीति वुत्तदुक्कटं पन दिवासयनदुक्कटमेव न होति अनादरियदुक्कटत्ता एव. ‘‘अरुणुग्गमने पन अचित्तकं अकिरियसमुट्ठानं आपत्तिं आपज्जतीति वेदितब्ब’’न्ति विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.७७) वुत्तं, सारत्थदीपनियम्पि (सारत्थ. टी. पाराजिक २.७७) ‘‘यथापरिच्छेदमेव वुट्ठातीति अरुणे उग्गतेयेव उट्ठहति. तस्स आपत्तीति असुद्धचित्तेनेव निपन्नत्ता निद्दायन्तस्सपि अरुणे उग्गते दिवापटिसल्लानमूलिका आपत्ति. ‘एवं निपज्जन्तो अनादरियदुक्कटापि न मुच्चती’ति वुत्तत्ता असुद्धचित्तेन निपज्जन्तो अरुणुग्गमनतो पुरेतरं उट्ठहन्तोपि अनुट्ठहन्तोपि निपज्जनकालेयेव अनादरियदुक्कटं आपज्जति, दिवापटिसल्लानमूलिकं पन दुक्कटं अरुणेयेव आपज्जती’’ति वुत्तं, तस्मा एवं निपज्जन्तस्स द्वे दुक्कटानि आपज्जन्तीति वेदितब्बं.

सचे द्वारं संवरित्वा अरुणे उग्गते उट्ठहिस्सामीति निपज्जति, द्वारे च अञ्ञेहि अरुणुग्गमनकाले विवटेपि तस्स अनापत्तियेव द्वारपिदहनस्स रत्तिदिवाभागेसु विसेसाभावा. आपत्तिआपज्जनस्सेव कालविसेसो इच्छितब्बो, न तप्परिहारस्साति गहेतब्बं. ‘‘द्वारं संवरित्वा रत्तिं निपज्जती’’ति (पारा. अट्ठ. १.७७) हि वुत्तं. दिवा संवरित्वा निपन्नस्स केनचि विवटेपि द्वारे अनापत्तियेव, अत्तनापि अनुट्ठहित्वाव सति पच्चये विवटेपि अनापत्तीति वदन्ति, इदम्पि विमतिविनोदनियमेव (वि. वि. टी. १.७७) वुत्तं.

यथापरिच्छेदमेव वुट्ठातीति अरुणे उग्गतेयेव वुट्ठाति, आपत्तियेवाति मूलापत्तिं सन्धाय वुत्तं. अनादरियआपत्ति पन पुरारुणा उट्ठितस्सपि तस्स होतेव ‘‘दुक्कटा न मुच्चती’’ति वुत्तत्ता. दुक्कटा न मुच्चतीति च पुरारुणा उट्ठहित्वा मूलापत्तिया मुत्तोपि अनादरियदुक्कटा न मुच्चतीति अधिप्पायो.

५. निद्दावसेन निपज्जतीति निद्दाभिभूतताय एकपस्सेन निपज्जति. ‘‘निद्दावसेन निपज्जती’’ति वोहारवसेन वुत्तं, पादानं पन भूमितो अमोचितत्ता अयं निपन्नो नाम होतीति तेनेव अनापत्ति वुत्ता. अपस्साय सुपन्तस्साति कटिट्ठितो उद्धं पिट्ठिकण्टके अप्पमत्तकं पदेसं भूमिं अफुसापेत्वा सुपन्तस्स. कटिट्ठिं पन भूमिं फुसापेन्तस्स सयनं नाम न होति. पिट्ठिपसारणलक्खणा हि सेय्या दीघा, वन्दनादीसुपि तिरियं पिट्ठिकण्टकानं पसारितत्ता निपज्जनमेवाति आपत्ति परिहरितब्बाव. वन्दनापि हि पादमूले निपज्जतीतिआदीसु निपज्जनमेव वुत्ता. सहसा वुट्ठातीति पक्खलिता पतितो विय सहसा वुट्ठाति, तस्सपि अनापत्ति पतनक्खणे अविसयत्ता, विसये जाते सहसा वुट्ठितत्ता च. यस्स पन विसञ्ञिताय पच्छापि अविसयो एव, तस्स अनापत्तियेव पतनक्खणे विय. तत्थेव सयति, न वुट्ठातीति इमिना विसयेपि अकरणं दस्सेति, तेनेव तस्स आपत्तीति वुत्तं.

इदानि अट्ठकथावादसंसन्दनं कातुं ‘‘को मुच्चति, को न मुच्चती’’तिआदिमाह. तत्थ महापच्चरियन्तिआदीसु पच्चरीति उळुम्पं वुच्चति, तस्मिं निसीदित्वा कतत्ता तमेव नामं जातं. कुरुन्दिवल्लिविहारो नाम अत्थि, तत्थ कतत्ता कुरुन्दीति नामं जातं. महाअट्ठकथा नाम सङ्गीतित्तयमारुळ्हा तेपिटकस्स बुद्धवचनस्स अट्ठकथा. या महामहिन्दत्थेरेन तम्बपण्णिदीपं आभता, तम्बपण्णियेहि थेरेहि पच्छा सीहळभासाय अभिसङ्खता च होति. एकभङ्गेनाति एकपस्सभञ्जनेन पादे भूमितो अमोचेत्वा एकपस्सेन सरीरं भञ्जित्वा निपन्नोति वुत्तं होति. महाअट्ठकथायं पन महापदुमत्थेरेन वुत्तन्ति सम्बन्धो. तेन महाअट्ठकथाय लिखितमहापदुमत्थेरवादे ‘‘अय’’न्ति दस्सेति. ‘‘मुच्छित्वा पतितत्ता अविसयत्ता आपत्ति न दिस्सती’’ति थेरेन वुत्तं. आचरिया पन यथा यक्खगहितको बन्धित्वा निपज्जापितो च परवसो होति, एवं अपरवसत्ता मुच्छित्वा पतितो कञ्चिकालं जानित्वा निपज्जतीति अनापत्तिं न वदन्ति, विसञ्ञिते पन सति अनापत्तियेव.

द्वे जनातिआदि महाअट्ठकथायमेव वचनं, तदेव पच्छा वुत्तत्ता पमाणं. यक्खगहितग्गहणेनेव चेत्थ विसञ्ञिभूतोपि सङ्गहितो, एकभङ्गेन निपन्नो पन अनिपन्नत्ता आपत्तितो मुच्चतियेवाति गहेतब्बं. सारत्थदीपनियञ्च (सारत्थ. टी. २.७७) ‘‘यो च यक्खगहितको, यो च बन्धित्वा निपज्जापितो’’ति इमस्स अट्ठकथावादस्स पच्छिमत्ता सोयेव पमाणतो गहेतब्बो, तथा च वक्खति ‘‘सब्बत्थ यो यो अट्ठकथावादो वा पच्छा वुच्चति, सो सोयेव पमाणतो गहेतब्बो’’ति. इमस्मिं ठाने इमस्स अट्ठकथापाठस्स आनीतत्ता इमस्मिं विनयसङ्गहप्पकरणेपि इमस्मिंयेव ठाने सो पाठो वत्तब्बोति नो खन्ति. एत्थ च ‘‘रत्तिं द्वारं विवरित्वा निपन्नो अरुणे उग्गते उट्ठाति, अनापत्ती’’तिआदिवचनतो अरुणुग्गमने संसयविनोदनत्थं अरुणकथा वत्तब्बा. तत्रिदं वुच्चति –

‘‘को एस अरुणो नाम;

केन सो अरुणो भवे;

कीदिसो तस्स वण्णा तु;

सण्ठानं कीदिसं भवे.

‘‘किस्मिं काले च देसे च, अरुणो समुगच्छति;

किं पच्चक्खसिद्धो एसो, उदाहु अनुमानतो’’ति.

तत्थ को एस अरुणो नामाति एत्थ एस अरुणो नाम सूरियस्स पभाविसेसो. वुत्तञ्हेतं अभिधानप्पदीपिकायं –

‘‘सूरस्सोदयतो पुब्बुट्ठितरंसि सियारुणो’’ति;

तट्टीकायञ्च ‘‘सूरस्स उदयतो पुब्बे उट्ठितरंसि अरुणो नाम सिया’’ति. विमतिविनोदनीनामिकायं विनयटीकायञ्च (वि. वि. टी. १.४६३) ‘‘अरुणोति चेत्थ सूरियुग्गमनस्स पुरेचरो वड्ढनघनरत्तो पभाविसेसोति दट्ठब्बो’’ति वुत्तं, तस्मा सूरियप्पभायेव अरुणो नाम, न अञ्ञोति दट्ठब्बं. केन सो अरुणो भवेति एत्थ अरुणो वण्णो अस्साति अरुणो, किञ्चिरत्तवण्णसमन्नागतोति अत्थो. अथ वा अरति गच्छति रत्तवण्णभावेन पवत्ततीति अरुणो. वुत्तञ्हेतं अभिधानप्पदीपिकाटीकायं ‘‘अरुणवण्णताय अरति गच्छतीति अरुणो’’ति. कीदिसो तस्स वण्णोति एत्थ अब्यत्तरत्तवण्णो तस्स वण्णो भवे. वुत्तञ्हि अभिधानप्पदीपिकायं ‘‘अरुणो किञ्चिरत्तोथा’’ति. तट्टीकायञ्च ‘‘किञ्चिरत्तो अब्यत्तरत्तवण्णो अरुणो नाम यथा मच्छस्स अक्खी’’ति. विमतिविनोदनियञ्च (वि. वि. टी. १.४६३) ‘‘वड्ढनघनरत्तो पभाविसेसो’’ति, तस्मा सूरियस्स रत्तप्पभायेव अरुणो नाम, न सेतप्पभादयोति दट्ठब्बं. यदि एवं पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकवण्णनाय विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. चूळवग्ग २.३८३) ‘‘पाळियं पन नन्दिमुखियाति ओदातदिसामुखताय तुट्ठमुखिया’’ति वुत्तं, तं कथं युज्जेय्याति, नो न युज्जेय्य. तत्थ हि अरुणुग्गतकाले अरुणोभासेन ओदातदिसामुखभावो वुत्तो, न अरुणोभासस्स ओदातभावो. वुत्तञ्हेतं उदानट्ठकथायं (उदा. अट्ठ. २३) ‘‘नन्दिमुखियाति अरुणस्स उग्गतत्ता एव अरुणोभाय सूरियालोकूपजीविनो सत्ते नन्दापनमुखिया रत्तिया जाताय विभायमानायाति अत्थो’’ति.

जातकट्ठकथायञ्च –

‘‘जिघञ्ञरत्तिं अरुणस्मिमुहते;

या दिस्सति उत्तमरूपवण्णिनी;

तथूपमा मं पटिभासि देवते;

आचिक्ख मे तं कतमासि अच्छरा’’ति. (जा. अट्ठ. ५.२१.२५४);

इमस्स गाथाय अत्थवण्णनायं ‘‘तत्थ जिघञ्ञरत्तिन्ति पच्छिमरत्तिं, रत्तिपरियोसानेति अत्थो. उहतेति अरुणे उग्गते. याति या पुरत्थिमा दिसा रत्तवण्णताय उत्तमरूपधरा हुत्वा दिस्सती’’ति. एवं अरुणुग्गतसमये पुरत्थिमदिसाय रत्तवण्णता वुत्ता, तस्मा तस्मिं समये अरुणस्स उट्ठितत्ता पुरत्थिमाय दिसाय रत्तभागो सूरियालोकस्स पत्थटत्ता सेसदिसानं ओदातभावो विञ्ञायति.

सण्ठानं कीदिसं भवेति एत्थ अरुणस्स पाटेक्कं सण्ठानं नाम नत्थि रस्मिमत्तत्ता. यत्तकं पदेसं फरति, तत्तकं तस्स सण्ठानन्ति दट्ठब्बं. अथ वा पुरत्थिमदिसासण्ठानं. वुत्तञ्हि जातकट्ठकथायं (जा. अट्ठ. ५.२१.२५५) ‘‘पुरत्थिमदिसा रत्तवण्णताय उत्तमरूपधरा हुत्वा दिस्सती’’ति.

किस्मिं काले च देसे च, अरुणो समुगच्छतीति एत्थ एस अरुणो सूरियुग्गमनस्स पुरे काले पुरत्थिमदिसायं उग्गच्छति. वुत्तञ्हेतं उदानट्ठकथायं (उदा. अट्ठ. २३) ‘‘उद्धस्ते अरुणेति उग्गते अरुणे, अरुणो नाम पुरत्थिमदिसायं सूरियोदयतो पुरेतरमेव उट्ठितोभासो’’ति. अभिधानप्पदीपिकायञ्च ‘‘सूरस्सोदयतो पुब्बुट्ठितरंसी’’ति.

किं पच्चक्खसिद्धो एसो, उदाहु अनुमानतोति एत्थ अयं अरुणो नाम पच्चक्खसिद्धो एव, न अनुमानसिद्धो. कस्मा विञ्ञायतीति चे? चक्खुविञ्ञाणगोचरवण्णायतनभावतो. अक्खस्स पतीति पच्चक्खं, चक्खुरूपानं अभिमुखभावेन आपाथगतत्ता चक्खुविञ्ञाणं होति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३, ४४, ४५, सं. नि. ४.६०; कथा. ४६५, ४६७), तस्मा अयं अरुणवण्णो चक्खुना दिस्वा जानितब्बतो पच्चक्खसिद्धोयेव होति, न एवं सति एवं भवेय्याति अनुमानेन पुनप्पुनं चिन्तनेन सिद्धोति. इमं पञ्हविस्सज्जनं साधुकं मनसि करित्वा पण्डितेहि रत्तोभासोयेव अरुणोति पच्चेतब्बो सल्लक्खेतब्बोति.

कस्मा पन इमस्मिं ठाने अरुणकथा वुत्ताति? इमिस्सा अरुणकथाय महाविसयभावतो. कथं? उपोसथिका उपासका च उपासिकायो च अरुणुग्गमनं तथतो अजानन्ता अनुग्गतेयेव अरुणे उग्गतसञ्ञाय खादनीयं वा खादन्ति, भोजनीयं वा भुञ्जन्ति, मालागन्धादीनि वा धारेन्ति, ततो तेसं सीलं भिज्जति. सामणेरा तथेव विकालभोजनं भुञ्जित्वा सीलविनासं पापुणन्ति. निस्सयपटिपन्नका भिक्खू आचरियुपज्झायेहि विना बहिसीमे चरन्ता निस्सयप्पस्सम्भनं पापुणन्ति, अन्तोवस्से भिक्खू उपचारसीमतो बहिगच्छन्ता वस्सच्छेदं, तेचीवरिका भिक्खू अबद्धसीमायं चीवरेन विप्पवसन्ता निस्सग्गियपाचित्तियं, तथा सत्तब्भन्तरसीमायं, सहसेय्यप्पहोनकट्ठाने अनुपसम्पन्नमातुगामेहि सह सयन्ता पाचित्तियं, तथा यावकालिकं भुञ्जन्ता भिक्खू, पारिवासिकादयो वत्तं निक्खिपन्ता रत्तिच्छेदं. एवमादिअनेकादीनवसम्भवतो लज्जिपेसलानं भिक्खूनं तथतो अरुणुग्गमनस्स जाननत्थं वुत्ताति दट्ठब्बा.

केचि पन भिक्खू अड्ढरत्तिसमये घटिसुञ्ञत्ता अड्ढरत्तिकालं अतिक्कम्म अञ्ञदिवसो होति, तस्मा तस्मिं काले अरुणं उट्ठितं नाम होतीति मञ्ञमाना अड्ढरत्तिं अतिक्कम्म खादनीयभोजनीयादीनि भुञ्जन्ति, ते पन बुद्धसमयं अजानन्ता वेदसमयमेव मनसि करोन्ता एवं करोन्ति, तस्मा तेसं तंकरणं पमाणं न होति. बहवो पन भिक्खू अरुणस्स पच्चक्खभावं अजानन्ता अनुमानवसेन चिन्तितुञ्च असक्कोन्ता अनुस्सववसेनेव परवचनं सद्दहन्ता अम्हाकं आचरिया अरुणुग्गमनवेलायं उट्ठाय गच्छन्ता सूरियुग्गमनवेलायं द्विसहस्सदण्डप्पमाणं ठानं पापुणन्ति, तिसहस्सदण्डप्पमाणं ठानं पापुणन्तीति च वदन्ति. इमम्हा विहारा असुकं नाम विहारं असुकं नाम चेतियं असुकं नाम गामं पापुणन्तीतिआदीनि च वदन्तीति एवं अनुस्सववचनं वदन्ति, तम्पि अप्पमाणं. कस्मा? अद्धानं नाम बलवन्तस्स जवसम्पन्नस्स च रस्सं होति, दुब्बलस्स सन्तस्स च दीघं होति. वुत्तञ्हि भगवता –

‘‘दीघा जागरतो रत्ति, दीघं सन्तस्स योजनं;

दीघो बालान संसारो, सद्धम्मं अविजानत’’न्ति. (ध. प. ६०);

तस्मा अद्धानं नाम सब्बेसं एकसदिसं न होतीति अरुणुग्गमनस्स लक्खणं भवितुं न सक्का, न च ते आयस्मन्तो पिटकत्तयतो किञ्चि साधकभूतं वचनं आहरन्ति, असक्खिकं अड्डं करोन्ति विय यथाज्झासयमेव वदन्तीति पमाणं न होति.

अञ्ञे पन –

‘‘अतीतरत्तिया यामो;

पच्छिमोड्ढममुस्स वा;

भाविनियादिप्पहारो;

तदड्ढं वाज्जतेह्य होति –

कच्चायनसारप्पकरणागतं गाथं वत्वा अतीतरत्तिया पच्छिमो यामो अज्ज परियापन्नो, तस्मा पच्छिमयामस्स आदितो पट्ठाय अरुणं उग्गच्छती’’ति वदन्ति. अयं वादो सकारणसञ्ञापकत्ता पुरिमेहि बलवा होति, एवं सन्तेपि अयुत्तोयेव. कस्मा? अयञ्हि गाथा बाहिरसद्दसत्थे जङ्गदासप्पकरणे वुत्तनयेन अज्ज भवा अज्जतनीति वुत्तअज्जवोहारस्स पवत्तनकालं दस्सेतुं वुत्ता, न पिटकत्तये वुत्तस्स अरुणुग्गमनस्स कालं दस्सेतुं, तस्मा अञ्ञसाध्यस्स अञ्ञसाधकेन साधितत्ता अयुत्तोयेव.

अपरे पन ‘‘पहारो यामसञ्ञितो’’ति अभिधानप्पदीपिकायं वुत्तत्ता पहारयामसद्दानं एकत्थत्ता तत्थेव ‘‘तियामा संवरी भवे’’ति वुत्तत्ता रत्तिया च तियामभावतो पाळियञ्च (उदा. ४५; चूळव. ३८३) ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पच्छिमो यामो, उद्धस्तो अरुणो’’ति आगतत्ता इदानि रत्तिया चतूसु पहारेसु ततियप्पहारस्स अवसाने अरुणो उग्गतो, तस्मा अवसेसएकप्पहारमत्तो कालो दिवसभागं भजतीति वदेय्युं, अयं वादो ततियवादतोपि बलवतरो. कस्मा? ञापकञाप्यानं अनुरूपभावतो. तथा हि ‘‘पहारो यामसञ्ञितो’’ति अयं ञापको पहारयामानं एकत्थभावस्स अनुरूपो, ‘‘तियामा संवरीभवे’’ति अयं रत्तिया तियामभावस्स, ‘‘पाळियञ्चा’’तिआदि ततियप्पहारस्स अवसाने अरुणुग्गमनस्स, तथापि अयुत्तोयेव होति. कस्मा? ‘‘अवसेसएकप्पहारमत्तो कालो दिवसभागं भजती’’ति वचनस्स विरुद्धत्ता. मज्झिमदेसे हि दसघटिकापमाणस्स कालस्स एकप्पहारत्ता सब्बा रत्ति तियामाव होति, न चतुयामा, इदानि पन पच्चन्तविसयेसु सत्तट्ठघटिकामत्तस्स कालस्स एकप्पहारकतत्ता चतुप्पहारा भवति, तस्मा मज्झिमदेसवोहारं गहेत्वा अभिधानप्पदीपिकायञ्च ‘‘तियामा संवरी भवे’’ति वुत्तं, पाळियञ्च (उदा. ४५; चूळव. ३८३) ‘‘निक्खन्तो पच्छिमो यामो, उद्धस्तो अरुणो’’ति, तस्मा रत्तिपरियोसानेयेव अरुणो उग्गतोति दट्ठब्बो. तथा हि वुत्तं विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. महावग्ग २.२०१) ‘‘तथा पारिवासिकादीनम्पि अरुणं अनुट्ठापेत्वा वत्तं निक्खिपन्तानं रत्तिच्छेदो वुत्तो, उग्गते अरुणे निक्खिपितब्बन्ति हि वुत्त’’न्ति.

सहसेय्यसिक्खापदेपि (पाचि. ५२-५४) ‘‘अनुपसम्पन्नेहि सह निवुत्थभावपरिमोचनत्थं पुरारुणा निक्खमित्वा’’तिआदि वुत्तं. एवं चीवरविप्पवासादीसु च सब्बत्थ रत्तिपरियोसाने आगमनवसेन अरुणुग्गमनं दस्सितं, न अतीतारुणवसेनाति. जातकट्ठकथायम्पि (जा. अट्ठ. ५.२१.२५५) ‘‘रत्तिपरियोसानेति अत्थो’’ति. न केवलं मज्झिमदेसेसु रत्तियायेव तिप्पहारभावो होति, अथ खो दिवसस्सपि. तथा हि वुत्तं अट्ठसालिनियं (ध. स. अट्ठ. निदानकथा) ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स अभिधम्मदेसनापरियोसानञ्च तेसं भिक्खूनं सत्तप्पकरणउग्गहणञ्च एकप्पहारेनेव होती’’ति, मूलटीकायञ्च (ध. स. मूलटी. निदानकथावण्णना) ‘‘एकप्पहारेनाति एत्थ पहारोति दिवसस्स ततियभागो वुच्चती’’ति, तस्मा एको रत्तिदिवो छप्पहारो होतीति विञ्ञायति. एवं मज्झिमदेसवोहारेन तियामसङ्खातस्स तिप्पहारस्स अवसाने सब्बरत्तिपरियोसाने उट्ठितं अरुणं पच्चन्तदेसवोहारेन तिप्पहारस्स अवसानेति गहेत्वा एकप्पहारावसेसकाले अरुणो उग्गतोति वुत्तत्ता अयम्पि वादो अयुत्तोयेव होतीति दट्ठब्बो.

बहवो पन पण्डिता ‘‘खुद्दसिक्खानिस्सये वुत्तं –

‘सेतरुणञ्च पठमं, दुतियं नन्दियावट्टं;

ततियं तम्बवण्णञ्च, चतुत्थं गद्रभं मुख’न्ति. –

इमं गाथं निस्साय एकरत्तियं अरुणो चतुक्खत्तुं उट्ठहति, तत्थ पठमं सेतवण्णं होति, दुतियं नन्दियावट्टपुप्फवण्णं होति, ततियं तम्बवण्णं होति, चतुत्थं गद्रभमुखवण्णं होती’’ति वत्वा रत्तोभासतो पुरेतरं अतीतरत्तिकालेयेव वत्तनिक्खिपनादिकम्मं करोन्ति. तेसं तं करणं अनिसम्मकारितं आपज्जति. अयञ्हि गाथा नेव पाळियं दिस्सति, न अट्ठकथायं, न टीकासु, केवलं निस्सये एव, निस्सयेसु च एकस्मिंयेव खुद्दसिक्खानिस्सये दिस्सति, न अञ्ञनिस्सयेसु, तत्थापि नेव पुब्बापरसम्बन्धो दिस्सति, न हेतुफलादिभावो, न च लिङ्गनियमोति न निस्सयकाराचरियेन ठपिता भवेय्य, अथ खो पच्छा अञ्ञेहि लेखकेहि वा अत्तनो इच्छानुरूपं लिखिता भवेय्य, तस्मा अयं गाथा कुतो आभता पाळितो वा अट्ठकथातो वा टीकातो वा विनयतो वा सुत्तन्ततो वा अभिधम्मतो वाति पभवं अपरियेसित्वा निस्सये दिट्ठमत्तमेव सारतो गहेत्वा पाळियट्ठकथाटीकासु वुत्तवचनं अनिसामेत्वा कतत्ता अनिसम्मकारितं आपज्जति.

तत्रायं पाळि ‘‘तेन खो पन समयेन बुद्धो भगवा सीतासु हेमन्तिकासु रत्तीसु अन्तरट्ठकासु हिमपातसमये रत्तिं अज्झोकासे एकचीवरो निसीदि, न भगवन्तं सीतं अहोसि. निक्खन्ते पठमे यामे सीतं भगवन्तं अहोसि, दुतियं भगवा चीवरं पारुपि, न भगवन्तं सीतं अहोसि. निक्खन्ते मज्झिमे यामे सीतं भगवन्तं अहोसि, ततियं भगवा चीवरं पारुपि, न भगवन्तं सीतं अहोसि. निक्खन्ते पच्छिमे यामे उद्धस्ते अरुणे नन्दिमुखिया रत्तिया सीतं भगवन्तं अहोसि, चतुत्थं भगवा चीवरं पारुपि, न भगवन्तं सीतं अहोसी’’ति. अयं महावग्गे (महाव. ३४६) चीवरक्खन्धकागता विनयपाळि. पाळियं नन्दिमुखियाति तुट्ठिमुखिया, पसन्नदिसामुखायाति अत्थो. अयं तंसंवण्णनाय विमतिविनोदनीपाठो (वि. वि. टी. महावग्ग २.३४६).

‘‘तेन खो पन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति पुब्बारामे मिगारमातुपासादे. तेन खो पन समयेन भगवा तदहुपोसथे भिक्खुसङ्घपरिवुतो निसिन्नो होति. अथ खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते पठमे यामे उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – अभिक्कन्ता, भन्ते रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो, उद्दिसतु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं पातिमोक्खन्ति. एवं वुत्ते भगवा तुण्ही अहोसि. दुतियम्पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते मज्झिमे यामे उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो मज्झिमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो, उद्दिसतु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं पातिमोक्खन्ति. दुतियम्पि भगवा तुण्ही अहोसि. ततियम्पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते पच्छिमे यामे उद्धस्ते अरुणे नन्दिमुखिया रत्तिया उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पच्छिमो यामो, उद्धस्तं अरुणं, नन्दिमुखी रत्ति, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो, उद्दिसतु भन्ते भगवा भिक्खूनं पातिमोक्खन्ति. अपरिसुद्धा, आनन्द, परिसा’’ति (चूळव. ३८३). अयं चूळवग्गे पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकागता अपरापि विनयपाळि.

नन्दिमुखिया रत्तियाति अरुणुट्ठितकाले पीतिमुखा विय रत्ति खायति. तेनाह ‘‘नन्दिमुखिया’’ति (चूळव. अट्ठ. ३८३) अयं तंसंवण्णनाभूतसमन्तपासादिकट्ठकथापाठो. अभिक्कन्ताति परिक्खीणा. उद्धस्ते अरुणेति उग्गते अरुणसीसे. नन्दिमुखियाति तुट्ठिमुखिया. अयं तंसंवण्णनाभूतसारत्थदीपनीपाठो (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३८३). पाळियं नन्दिमुखियाति ओदातदिसामुखिताय तुट्ठमुखिया. अयं तंसंवण्णनाय (वि. वि. टी. चूळवग्ग २.२८३) विमतिविनोदनीपाठो.

‘‘ततियम्पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्तायरत्तिया निक्खन्ते पच्छिमे यामे उद्धस्ते अरुणे नन्दिमुखिया रत्तिया उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पच्छिमो यामो, उद्धस्तो अरुणो, नन्दिमुखी रत्ति, चिरनिसिन्ना आगन्तुका भिक्खू, पटिसम्मोदतु, भन्ते, भगवा आगन्तुके भिक्खू’’ति. अयं उदानागता सुत्तन्तपाळि (उदा. ४५). उद्धस्ते अरुणेति उग्गते अरुणे. अरुणो नाम पुरत्थिमदिसायं सूरियोदयतो पुरेतरमेव उट्ठितोभासो. नन्दिमुखिया रत्तियाति अरुणस्स उग्गतत्ता एव अरुणोभाय सूरियालोकूपजीविनो सत्ते नन्दापनमुखिया रत्तिया जाताय, विभायमानायाति अत्थो. अयं तंसंवण्णनाभूता उदानट्ठकथा (उदा. अट्ठ. २३).

इति एत्तकासु विनयसुत्तन्तागतासु पाळियट्ठकथाटीकासु एकस्मिम्पिठाने अरुणो चतुक्खत्तुं उग्गतोति नत्थि, एकवारमेव वुत्तो. चतुब्बिधवण्णसमन्नागतोतिपि नत्थि, एकवण्णो एव वुत्तो. जातकट्ठकथायम्पि (जा. अट्ठ. ५.२१.२५५) रत्तवण्णो एव वुत्तो, न सेतवण्णादिको. नन्दिमुखीति च सत्ते नन्दापनदिसामुखी रत्ति एव वुत्ता, न अरुणस्स नन्दियावट्टपुप्फसदिसवण्णता. तेनाह ‘‘सत्ते नन्दापनमुखिया रत्तिया’’ति. एवं अभिधानप्पदीपिकापकरणवचनेन विरुद्धत्ता पाळियट्ठकथादीहि असंसन्दनतो दुब्बलसाधकत्ता च अयम्पि वादो अयुत्तोयेवाति दट्ठब्बो, तस्मा सम्मासम्बुद्धस्स आणं अनतिक्कन्तेन लज्जिभिक्खुना यदि केनचि अप्पटिच्छन्ने विवटोकासे होति, मच्छक्खिसमानअब्यत्तरत्तोभासस्स पञ्ञायमानकालतो पट्ठाय वत्तनिक्खिपनादिकम्मं कातब्बं.

यदि पन पब्बतादिना पटिच्छन्नट्ठानं होति, यत्तकेन कालेन विवटट्ठाने रत्तोभासो पञ्ञायति, सूरियमण्डलस्स दिस्सनकालतो एकघटिकामत्तेन वा द्विघटिकामत्तेन वा तत्तकं कालं सल्लक्खेत्वा इमस्मिं काले अरुणो उग्गतो भवेय्याति तक्केत्वा कातब्बं, संसयं अनिच्छन्तेन ततोपि कञ्चिकालं अधिवासेत्वा निस्संसयकाले कत्तब्बं, अयं तत्थ सामीचि. अयं पन वादो यथावुत्तप्पकरणवचनेहि सुट्ठु संसन्दति यथा गङ्गोदकेन यमुनोदकं, तस्मा पण्डितेहि पुनप्पुनं पुब्बापरं आलोळेन्तेन मनसि कातब्बो. एवं मनसि करित्वा अरुणपटिसंयुत्तेसु ठानेसु संसयो छिन्दितब्बो, संसयं छिन्दित्वा विसारदेन हुत्वा तं तं कम्मं कातब्बन्ति.

विसुद्धत्थाय सीलस्स, भिक्खूनं पियसीलिनं;

कतारुणकथा एसा, न सारम्भादिकारणा.

तस्मा सुट्ठूपधारेत्वा, युत्तं गण्हन्तु साधवो;

अयुत्तञ्चे छड्डयन्तु, मा होन्तु दुम्मनादयोति.

इति विनयसङ्गहसंवण्णनाभूते विनयालङ्कारे

दिवासेय्यविनिच्छयकथालङ्कारो नाम

पठमो परिच्छेदो.

२. परिक्खारविनिच्छयकथा

६. एवं दिवासेय्यविनिच्छयं कथेत्वा इदानि परिक्खारविनिच्छयं कथेतुं ‘‘परिक्खारोति समणपरिक्खारो’’तिआदिमाह. तत्थ दिवासेय्यविनिच्छयकथाय आदिम्हि वुत्तं ‘‘तत्था’’ति पदं आनेत्वा तत्थ तेसु मातिकापदेसु समभिनिविट्ठस्स ‘‘परिक्खारो’’ति पदस्स ‘‘समणपरिक्खारो’’ति अत्थो दट्ठब्बोति योजना, एस नयो इतो परेपि. समणपरिक्खारो वुत्तो, न गिहिपरिक्खारोति अधिप्पायो. परिसमन्ततो करियतेति परिक्खारो, छत्तादिको. तत्राति समणपरिक्खारे. कप्पतीति कप्पियो, न कप्पियो अकप्पियो, कप्पियो च अकप्पियो च कप्पियाकप्पियो, समाहारद्वन्देपि पुल्लिङ्गमिच्छन्ति पण्डिता. कप्पियाकप्पियो च सो परिक्खारो चेति तथा, तस्स विनिच्छयो कप्पियाकप्पियपरिक्खारविनिच्छयो.

केचि तालपण्णच्छत्तन्ति इदं उपलक्खणमत्तं. सब्बम्पि हि छत्तं तथाकरियमानं न वट्टति. तेनेवाह वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक ८५) ‘‘सब्बपरिक्खारेसु वण्णमट्ठविकारं करोन्तस्स दुक्कटन्ति दीपेन्तेन न वट्टतीति वुत्तन्ति वेदितब्ब’’न्ति. न वण्णमट्ठत्थायाति इमिना थिरकरणत्थं एकवण्णसुत्तेन विनन्धियमानं यदि वण्णमट्ठं होति, तत्थ न दोसोति दस्सेति. आरग्गेनाति निखादनमुखेन. यदि न वट्टति, तादिसं छत्तदण्डं लभित्वा किं कातब्बन्ति आह ‘‘घटकं वा’’तिआदि. सुत्तकेन वा दण्डो वेठेतब्बोति यथा लेखा न पञ्ञायति, तथा वेठेतब्बो. दण्डबुन्देति दण्डमूले, छत्तदण्डस्स हेट्ठिमकोटियन्ति अत्थो. छत्तमण्डलिकन्ति छत्तस्स अन्तो खुद्दकमण्डलं, छत्तपञ्जरे मण्डलाकारेन बद्धदण्डवलयं वा. उक्किरित्वाति निन्नं, उन्नतं वा कत्वा उट्ठापेत्वा. सा वट्टतीति सा लेखा रज्जुकेहि बन्धन्तु वा मा वा, बन्धितुं युत्तट्ठानत्ता वट्टति. तेन वुत्तं आचरियबुद्धदत्तमहाथेरेन –

‘‘छत्तं पण्णमयं किञ्चि, बहि अन्तो च सब्बसो;

पञ्चवण्णेन सुत्तेन, सिब्बितुं न च वट्टति.

‘‘छिन्दितुं अड्ढचन्दं वा, पण्णे मकरदन्तकं;

घटकं वाळरूपं वा, लेखा दण्डे न वट्टति.

‘‘सिब्बितुं एकवण्णेन, छत्तं सुत्तेन वट्टति;

थिरत्थं पञ्चवण्णेन, पञ्जरं वा विनन्धितुं.

‘‘घटकं वाळरूपं वा, लेखा वा पन केवला;

छिन्दित्वा वापि घंसित्वा, धारेतुं पन वट्टति.

‘‘अहिच्छत्तकसण्ठानं, दण्डबुन्दम्हि वट्टति;

उक्किरित्वा कता लेखा, बन्धनत्थाय वट्टती’’ति.

तस्स वण्णनायम्पि छत्तं पण्णमयं किञ्चीति तालपण्णादिपण्णच्छदनं यं किञ्चि छत्तं. बहीति उपरि. अन्तोति हेट्ठा. सिब्बितुन्ति रूपं दस्सेत्वा सूचिकम्मं कातुं. पण्णेति छदनपण्णे. अड्ढचन्दन्ति अड्ढचन्दाकारं. मकरदन्तकन्ति मकरदन्ताकारं, यं ‘‘गिरिकूट’’न्ति वुच्चति. छिन्दितुं न वट्टतीति सम्बन्धो. मुखवट्टिया नामेत्वा बद्धपण्णकोटिया वा मत्थकमण्डलकोटिया वा गिरिकूटादिं करोन्ति, इमिना तं पटिक्खित्तं. दण्डेति छत्तदण्डे. घटकन्ति घटाकारो. वाळरूपं वाति ब्यग्घादिवाळानं रूपकं वा. लेखाति उक्किरित्वा वा छिन्दित्वा वा चित्तकम्मवसेन वा कतराजि. पञ्चवण्णानं सुत्तानं अन्तरे नीलादिएकवण्णेन सुत्तेन थिरत्थं छत्तं अन्तो च बहि च सिब्बितुं वा छत्तदण्डग्गाहकसलाकपञ्जरं थिरत्थं विनन्धितुं वा वट्टतीति योजना. पञ्चवण्णानं एकवण्णेन थिरत्थन्ति इमिना अनेकवण्णेहि सुत्तेहि वण्णमट्ठत्थाय सिब्बितुञ्च विनन्धितुञ्च न वट्टतीति दीपेति. पोत्थकेसु पन ‘‘पञ्चवण्णेना’’ति पाठो दिस्सति, तस्स एकवण्णेन पञ्चवण्णेन वा सुत्तेन थिरत्थं सिब्बितुं विनन्धितुं वा वट्टतीति योजना कातब्बा होति.

एत्थ च हेट्ठा वुत्तेन ‘‘पञ्चवण्णेन सुत्तेन सिब्बितुं न च वट्टती’’ति पाठेन च ‘‘केचि तालपण्णच्छत्तं अन्तो वा बहि वा पञ्चवण्णेन सुत्तेन सिब्बेत्वा वण्णमट्ठं करोन्ति, तं न वट्टति, एकवण्णे पन नीलेन वा पीतकेन वा येन केनचि सुत्तेन अन्तो वा बहि वा सिब्बितुं, छत्तदण्डग्गाहकं सलाकपञ्जरं वा विनन्धितुं वट्टति, तञ्च खो थिरकरणत्थं, न वण्णमट्ठत्थाया’’ति अट्ठकथापाठेन च विरुज्झति, तस्मा सो न गहेतब्बो.

लेखा वा पन केवलाति यथावुत्तप्पकारा सकला लेखा वा. छिन्दित्वाति उक्किरित्वा कतं छिन्दित्वा. घंसित्वाति चित्तकम्मादिवसेन कतं घंसित्वा. दण्डबुन्दम्हीति छत्तदण्डस्स पञ्जरे गाहणत्थाय फालितबुन्दम्हि, मूलेति अत्थो. अयमेत्थ निस्सन्देहे वुत्तनयो. खुद्दसिक्खागण्ठिपदे पन ‘‘छत्तपिण्डिया मूले’’ति वुत्तं. अहिच्छत्तकसण्ठानन्ति फुल्लअहिच्छत्तकाकारं. रज्जुकेहि गाहापेत्वा दण्डे बन्धन्ति, तस्मिं बन्धनट्ठाने वलयमिव उक्किरित्वाति वलयं विय उपट्ठापेत्वा. बन्धनत्थायाति वातेन यथा न चलति, एवं रज्जूहि दण्डे पञ्जरस्स बन्धनत्थाय. उक्किरित्वा कता लेखा वट्टतीति योजना. यथा वातप्पहारेन अचलनत्थं छत्तमण्डलिकं रज्जुकेहि गाहापेत्वा दण्डे बन्धन्ति, तस्मिं बन्धनट्ठाने वलयमिव उक्किरित्वा लेखं ठपेन्ति, सा वट्टतीति. सचेपि न बन्धति, बन्धनारहट्ठानत्ता वलयं उक्किरित्वा वट्टतीति गण्ठिपदे वत्तन्तीति आगतं, तस्मा पक्खरणेसु आगतनयेनेव छत्ते पटिपज्जितब्बन्ति.