३४. पकिण्णकविनिच्छयकथा
एवं कम्माकम्मविनिच्छयकथं कथेत्वा इदानि पकिण्णकविनिच्छयकथं कथेतुं ‘‘इदानि पकिण्णककथा वेदितब्बा’’तिआदिमाह. तत्थ पकारेन किण्णाति पकिण्णा, दिवासेय्याति कथा विय विसुं विसुं अप्पवत्तित्वा एकस्मिंयेव परिच्छेदे करणवसेन पवत्ता गणभोजनकथादयो. पकिण्णका सकत्थे क-पच्चयवसेन.
तत्रायं पकिण्णकमातिका –
गणभोजनकथा च, परम्परा च भोजना;
अनापुच्छा पंसुकूलं, ततो अच्छिन्नचीवरं.
पटिभानचित्तं विप्प-कतभोजनमेव च;
उद्दिसन्तुद्दिसापेन्ता, तिवस्सन्तरिका तथा.
दीघासनं गिलानुप-ट्ठानं मरणवण्णकं;
अत्तपातनमप्पच्च-वेक्खित्वा निसिन्नं तथा.
दवाय सिलाविज्झनं, दायाळिम्पनकं तथा;
मिच्छादिट्ठिकुलाभतं, गोपकदानमेव च.
धम्मिकायाचना चेव, उच्चारादीन छड्डनं;
न्हाने रुक्खघंसनानि, वलिकादीन धारणं.
दीघकेसा आदासादि, नच्चाद्यङ्गच्छेदादि च;
पत्तो सब्बपंसुकूलं, परिस्सवन नग्गियं.
गन्धपुप्फं आसित्तकं, मळोरिकेकभाजनं;
चेलपति पादघंसी, बीजनी छत्तमेव च.
नखालोमा कायबन्धा, निवासनपारुपना;
काज दन्तकट्ठञ्चेव, रुक्खारोहनकम्पि च.
छन्दारोपा लोकायता, खिपितं लसुणं तथा;
न अक्कमितब्बादीनि, अवन्दिया च वन्दिया.
वन्दनाकारकथा च, आसन्दादिकथापि च;
उच्चासनमहासनं, पासादपरिभोगकं.
उपाहनं यानञ्चेव, चीवरं छिन्नचीवरं;
अकप्पियचीवरञ्च, चीवरस्स विचारणा.
दण्डकथिनकञ्चेव, गहपतिचीवरं तथा;
छचीवरं रजनादि, अतिरेकञ्च चीवरं.
अट्ठवरं निसीदनं, अधम्मकम्ममेव च;
ओकासो सद्धादेय्यो च, सन्तरुत्तरकोपि च.
चीवरनिक्खेपो चेव, सत्थवत्थिकम्मं तथा;
नहापितो दसभागो, पाथेय्यं पदेसोपि च.
संसट्ठं पञ्चभेसज्जं, दुतियं वसा मूलकं;
पिट्ठं कसाव पण्णञ्च, फलञ्च जतु लोणकं.
चुण्णं अमनुस्साबाधं, अञ्जनं नत्थुमेव च;
धूमनेत्तं तेलपाकं, सेदं लोहितमोचनं.
पादब्भञ्जं गण्डाबाधो, विसञ्च घरदिन्नको;
दुट्ठगहणिको पण्डु-रोगो छविदोसोपि च.
अभिसन्नदोसकायो, लोणसुवीरको तथा;
अन्तोवुत्थादिकथा च, उग्गहितपटिग्गहो.
ततो निहतकथा च, पुरेभत्तपटिग्गहो;
वनट्ठं पोक्खरट्ठञ्च, तथा अकतकप्पतं.
यागुकथा गुळकथा, महापदेसमेव च;
आनिसंसकथा चेति, पकिण्णकम्हि आगता.
गणभोजनकथा
१. तत्थ गणितब्बो सङ्ख्यातब्बोति गणो, यो कोचि समूहो, इध पन चतुवग्गादिगणो अधिप्पेतो. भुञ्जते भोजनं, ब्यवहरणभावसङ्खाता भोजनकिरिया, गणस्स भोजनं गणभोजनं, तस्मिं. गणभोजने पाचित्तियं होतीति एत्थ जनकहेतुम्हि भुम्मवचनं. अञ्ञत्र समयाति गिलानादिसत्तविधं समयं ठपेत्वा. इमस्स सिक्खापदस्स विञ्ञत्तिं कत्वा भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तत्ता विञ्ञत्तितो गणभोजनं वत्थुवसेनेव पाकटन्ति तं अवत्वा ‘‘गणभोजनं नाम यत्थ…पे… निमन्तिता भुञ्जन्ती’’ति निमन्तनवसेनेवस्स पदभाजने गणभोजनं वुत्तं. किञ्चि पन सिक्खापदं वत्थुअनुरूपम्पि सियाति ‘‘पदभाजने वुत्तनयेनेव गणभोजनं होती’’ति केसञ्चि आसङ्का भवेय्याति तन्निवत्तनत्थं ‘‘गणभोजनं द्वीहि आकारेहि पसवती’’ति वुत्तं. एकतो गण्हन्तीति एत्थ अञ्ञमञ्ञस्स द्वादसहत्थं अमुञ्चित्वा ठिता एकतो गण्हन्ति नामाति गहेतब्बं. ‘‘अम्हाकं चतुन्नम्पि भत्तं देही’ति वा विञ्ञापेय्यु’’न्ति वचनतो, हेट्ठा ‘‘त्वं एकस्स भिक्खुनो भत्तं देहि, त्वं द्विन्नन्ति एवं विञ्ञापेत्वा’’ति वचनतो च अत्तनो अत्थाय अञ्ञेन विञ्ञत्तम्पि सादियन्तस्स गणभोजनं होतियेवाति दट्ठब्बं. एवं विञ्ञत्तितो पसवतीति एत्थ विञ्ञत्तिया सति गणन्तस्स एकतो हुत्वा गहणे इमिना सिक्खापदेन आपत्ति, विसुं गहणे पणीतभोजनसूपोदनविञ्ञत्तीहि आपत्ति वेदितब्बा.
पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वाति एत्थ ‘‘भोजनं गण्हथाति वुत्तेपि गणभोजनं होतियेवा’’ति वदन्ति. ‘‘हेट्ठा अद्धानगमनवत्थुस्मिं, नावाभिरुहनवत्थुस्मिञ्च ‘इधेव, भन्ते, भुञ्जथा’ति वुत्ते यस्मा कुक्कुच्चायन्ता न पटिग्गण्हिंसु, तस्मा ‘भुञ्जथा’ति वुत्तेपि गणभोजनं होतियेवा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. ‘‘पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वा निमन्तेती’’ति वुत्तत्ता पन ‘‘ओदनं भुञ्जथा’’ति वा ‘‘भत्तं भुञ्जथा’’ति वा भोजननामं गहेत्वाव वुत्ते गणभोजनं होति, न अञ्ञथा. ‘‘इधेव, भन्ते, भुञ्जथा’’ति एत्थापि ‘‘ओदन’’न्ति वा ‘‘भत्त’’न्ति वा वत्वाव ते एवं निमन्तेसुन्ति गहेतब्बं. गणवसेन वा निमन्तितत्ता ते भिक्खू अपकतञ्ञुताय कुक्कुच्चायन्ता न पटिग्गण्हिंसूति अयं अम्हाकं खन्ति, वीमंसित्वा युत्ततरं गहेतब्बं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.२१७-२१८) पन ‘‘येन केनचि वेवचनेनाति वुत्तत्ता ‘भोजनं गण्हथा’तिआदिसामञ्ञनामेनपि गणभोजनं होति. यं पन पाळियं अद्धानगमनादिवत्थूसु ‘इधेव भुञ्जथा’ति वुत्तवचनस्स कुक्कुच्चायनं, तम्पि ओदनादिनामं गहेत्वा वुत्तत्ता एव कतन्ति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं.
कुरुन्दीवचने विचारेतीति पञ्चखण्डादिवसेन संविदहति. घट्टेतीति अनुवातं छिन्दित्वा हत्थेन, दण्डकेन वा घट्टेति. सुत्तं करोतीति सुत्तं वट्टेति. वलेतीति दण्डके वा हत्थे वा आवट्टेति. ‘‘अभिनवस्सेव चीवरस्स करणं इध चीवरकम्मं नाम, पुराणचीवरे सूचिकम्मं चीवरकम्मं नाम न होती’’ति वदन्ति. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.२१७-२१८) पन ‘‘आगन्तुकपट्टन्ति अच्छिन्दित्वा अन्वाधिं आरोपेत्वा करणचीवरं सन्धाय वुत्तं. ठपेतीति एकं अन्तं चीवरे बन्धनवसेन ठपेति. पच्चागतं सिब्बतीति तस्सेव दुतियअन्तं परिवत्तित्वा आहतं सिब्बति. आगन्तुकपट्टं बन्धतीति चीवरेन लग्गं करोन्तो पुनप्पुनं तत्थ तत्थ सुत्तेन बन्धति. घट्टेतीति पमाणेन गहेत्वा दण्डादीहि घट्टेति. सुत्तं करोतीति सुत्तं तिगुणादिभावेन वट्टेति. वलेतीति अनेकगुणसुत्तं हत्थेन वा चक्कदण्डेन वा वट्टेति एकत्तं करोति. परिवत्तनं करोतीति परिवत्तनदण्डयन्तकं करोति. यस्मिं सुत्तगुळं पवेसेत्वा वेळुनाळिकादीसु ठपेत्वा परिब्भमापेत्वा सुत्तकोटितो पट्ठाय आकड्ढन्ती’’ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाचित्तिय २०९-२१८) न ‘‘आगन्तुकपट्टं मोघसुत्तेन सिब्बित्वा ठपेन्ति. तत्थ अनुवाते यथा एकतलं होति, तथा हत्थेहि घट्टेति. वलेतीति आवट्टेति. परिवत्तनन्ति सुत्तं गण्हन्तानं सुखग्गहणत्थं सुत्तपरिवत्तनं करोति, पट्टं सिब्बन्तानं सुखसिब्बनत्थं पट्टपरिवत्तनञ्च, नवचीवरकारको इधाधिप्पेतो, न इतरो’’ति वुत्तं.
अनिमन्तितचतुत्थन्ति अनिमन्तितो चतुत्थो यस्स भिक्खुचतुक्कस्स, तं अनिमन्तितचतुत्थं. एवं सेसेसुपि. तेनाह ‘‘पञ्चन्नं चतुक्कान’’न्ति, ‘‘चतुत्थे आगते न यापेन्तीति वचनतो सचे अञ्ञो कोचि आगच्छन्तो नत्थि, चत्तारोयेव च तत्थ निसिन्ना यापेतुं न सक्कोन्ति, न वट्टती’’ति वदन्ति. गणभोजनापत्तिजनकनिमन्तनभावतो ‘‘अकप्पियनिमन्तन’’न्ति वुत्तं. सम्पवेसेत्वाति निसीदापेत्वा. गणो भिज्जतीति गणो आपत्तिं न आपज्जतीति अधिप्पायो. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.२२०) पन ‘‘सम्पवेसेत्वाति तेहि योजेत्वा. गणो भिज्जतीति निमन्तितसङ्घो न होतीति अत्थो’’ति वुत्तं.
‘‘यत्थ चत्तारो भिक्खू…पे… भुञ्जन्ती’’ति इमाय पाळिया संसन्दनतो ‘‘इतरेसं पन गणपूरको होती’’ति वुत्तं. अविसेसेनाति ‘‘गिलानो वा चीवरकारको वा’’ति अविसेसेत्वा सब्बसाधारणवचनेन. तस्माति अविसेसितत्ता.
अधिवासेत्वा गतेसूति एत्थ अकप्पियनिमन्तनाधिवासनक्खणे पुब्बपयोगे दुक्कटम्पि नत्थि, विञ्ञत्तितो पसवने पन विञ्ञत्तिक्खणे इतरसिक्खापदेहि दुक्कटं होतीति गहेतब्बं. भुत्वा गतेसूति एत्थ आगतेसुपि भोजनकिच्चे निट्ठिते गण्हितुं वट्टति. तानि च तेहि एकतो न गहितानीति येहि भोजनेहि विसङ्केतो नत्थि, तानि भोजनानि तेहि भिक्खूहि एकतो न गहितानि एकेन पच्छा गहितत्ता. महाथेरेति भिक्खू सन्धाय वुत्तं. निमन्तनं सादियथाति निमन्तनभत्तं पटिग्गण्हथ. यानीति कुम्मासादीनि तेहि भिक्खूहि एकेन पच्छा गहितत्ता एकतो न गहितानि. भत्तुद्देसकेन पण्डितेन भवितब्बं…पे… मोचेतब्बाति एतेन भत्तुद्देसकेन अकप्पियनिमन्तने सादिते सब्बेसम्पि सादितं होति, एकतो गण्हन्तानं गणभोजनापत्ति च होतीति दस्सेति. दूतस्स द्वारे आगन्त्वा पुन ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वचनभयेन ‘‘गामद्वारे अट्ठत्वा’’ति वुत्तं. तत्थ तत्थ गन्त्वाति अन्तरवीथिआदीसु तत्थ तत्थ ठितानं सन्तिकं गन्त्वा. भिक्खूनं अत्थाय घरद्वारे ठपेत्वा दीयमानेपि एसेव नयो. निवत्तथाति वुत्ते पन निवत्तितुं वट्टतीति ‘‘निवत्तथा’’ति विच्छिन्दित्वा पच्छा ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वुत्तत्ता वट्टति.
परम्परभोजनकथा
२. परम्परभोजनकथायं पन परस्स परस्स भोजनं परम्परभोजनं. किं तं? पठमं निमन्तितभत्तं ठपेत्वा अञ्ञस्स भोजनकिरिया. परम्परभोजनं गणभोजनं विय विञ्ञत्तितो च निमन्तनतो च न पसवतीति आह ‘‘परम्परभोजनं पना’’तिआदि. पन-सद्दो विसेसत्थजोतको. विकप्पनावसेनेव तं भत्तं असन्तं नाम होतीति अनुपञ्ञत्तिवसेन विकप्पनं अट्ठपेत्वा यथापञ्ञत्तसिक्खापदमेव ठपितं. परिवारे (परि. ८६) पन विकप्पनायं अनुजाननम्पि अनुपञ्ञत्तिसदिसन्ति कत्वा ‘‘चतस्सो अनुपञ्ञत्तियो’’ति वुत्तं, महापच्चरियादीसु वुत्तनयं पच्छा वदन्तो पाळिया संसन्दनतो परम्मुखाविकप्पनमेव पतिट्ठापेति. केचि पन ‘‘तदा अत्तनो सन्तिके ठपेत्वा भगवन्तं अञ्ञस्स अभावतो थेरो सम्मुखाविकप्पनं नाकासि, भगवता च विसुं सम्मुखाविकप्पना न वुत्ता, तथापि सम्मुखाविकप्पनापि वट्टती’’ति वदन्ति. तेनेव मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना) ‘‘यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स ‘मय्हं भत्तपच्चासं तुय्हं दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं सम्मुखा वा ‘इत्थन्नामस्स दम्मी’ति वा ‘विकप्पेमी’ति वा एवं परम्मुखा वा पठमनिमन्तनं अविकप्पेत्वा पच्छा निमन्तितकुले लद्धभिक्खतो एकसित्थम्पि अज्झोहरति, पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं.
पञ्चहि भोजनेहि निमन्तितस्स येन येन पठमं निमन्तितो, तस्स तस्स भोजनतो उप्पटिपाटिया अविकप्पेत्वा वा परस्स परस्स भोजनं परम्परभोजनन्ति आह ‘‘सचे पन मूलनिमन्तनं हेट्ठा होति, पच्छिमं पच्छिमं उपरि, तं उपरितो पट्ठाय भुञ्जन्तस्स आपत्ती’’ति. हत्थं अन्तो पवेसेत्वा सब्बहेट्ठिमं गण्हन्तस्स मज्झे ठितम्पि अन्तोहत्थगतं होतीति आह ‘‘हत्थं पन…पे… यथा यथा वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ती’’ति. खीरस्स रसस्स च भत्तेन अमिस्सं हुत्वा उपरि ठितत्ता ‘‘खीरं वा रसं वा पिवतो अनापत्ती’’ति वुत्तं.
‘‘महाउपासकोति गेहस्सामिको. महाअट्ठकथायं ‘आपत्ती’ति वचनेन कुरुन्दियं ‘वट्टती’ति वचनं विरुद्धं विय दिस्सति. द्विन्नम्पि अधिप्पायो महापच्चरियं विभावितो’’ति महागण्ठिपदे वुत्तं.
सब्बे निमन्तेन्तीति अकप्पियनिमन्तनवसेन निमन्तेन्ति. ‘‘परम्परभोजनं नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तितो, तं ठपेत्वा अञ्ञं पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं भुञ्जति, एतं परम्परभोजनं नामा’’ति वुत्तत्ता सतिपि भिक्खाचरियाय पठमं लद्धभावे ‘‘पिण्डाय चरित्वा लद्धं भत्तं भुञ्जति, आपत्ती’’ति वुत्तं.
विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.२२९) पन ‘‘खीरं वा रसं वाति पञ्चभोजनामिस्सं भत्ततो उपरि ठितं सन्धाय वुत्तं. तञ्हि अभोजनत्ता उप्पटिपाटिया पिवतोपि अनापत्ति. तेनाह ‘भुञ्जन्तेना’तिआदी’’ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाचित्तिय २२९) पन ‘‘एत्थ ‘महाउपासको भिक्खू निमन्तेति…पे… पच्छा लद्धं भत्तं भुञ्जन्तस्स आपत्ति. पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं भुञ्जति, आपत्ती’ति अट्ठकथायं वचनतो, ‘कालस्सेव पिण्डाय चरित्वा भुञ्जिम्हा’ति पाळितो, खन्धके ‘न च, भिक्खवे, अञ्ञत्र निमन्तने अञ्ञस्स भोज्जयागु परिभुञ्जितब्बा, यो भुञ्जेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो’ति वचनतो च निमन्तेत्वा वा पवेदेतु अनिमन्तेत्वा वा, पठमगहितनिमन्तितस्स भिक्खुनो पठमनिमन्तनभोजनतो अञ्ञं यं किञ्चि परसन्तकं भोजनं परम्परभोजनापत्तिं करोति. अत्तनो सन्तकं, सङ्घगणतो लद्धं वा अगहट्ठसन्तकं वट्टति, निमन्तनतो पठमं निबद्धत्ता पन निच्चभत्तादिपरसन्तकम्पि वट्टती’’ति वुत्तं.
अनापुच्छाकथा
३. अनापुच्छाकथायं ‘‘पकतिवचनेनाति एत्थ यं द्वादसहत्थब्भन्तरे ठितेन सोतुं सक्का भवेय्य, तं पकतिवचनं नाम. आपुच्छितब्बोति ‘अहं इत्थन्नामस्स घरं गच्छामी’ति वा ‘चारित्तकं आपज्जामी’ति वा ईदिसेन वचनेन आपुच्छितब्बो. सेसमेत्थ उत्तानमेव. पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन निमन्तनसादियनं, सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा, भत्तियघरतो अञ्ञघरप्पवेसनं, मज्झन्हिकानतिक्कमो, समयस्स वा आपदानं वा अभावोति इमानि पनेत्थ पञ्च अङ्गानी’’ति सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.२९८) एत्तकमेव वुत्तं, विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पचित्तिय २.२९८) पन ‘‘परियेसित्वा आरोचनकिच्चं नत्थीति वुत्तत्ता यो अपरियेसितब्बो उपसङ्कमितुं युत्तट्ठाने दिस्सति, सो सचेपि पकतिवचनस्स सवनूपचारं अतिक्कम्म ठितो, उपसङ्कमित्वा आपुच्छितब्बो. तेनाह ‘अपिच…पे… यं पस्सति, सो आपुच्छितब्बो’तिआदि. अनापत्तिवारे चेत्थ अन्तरारामादीनञ्ञेव वुत्तत्ता विहारतो गामवीथिं अनुञ्ञातकारणं विना अतिक्कमन्तस्सापि आपत्ति होति, न पन घरूपचारं अतिक्कमन्तस्सेव. यं पन पाळियं ‘अञ्ञस्स घरूपचारं ओक्कमन्तस्स…पे… पठमपादं उम्मारं अतिक्कामेती’तिआदि वुत्तं, तं गामे पविट्ठं सन्धाय वुत्तं, तथापि अञ्ञस्स घरूपचारं अनोक्कमित्वा वीथिमज्झेनेव गन्त्वा इच्छितिच्छितघरद्वाराभिमुखे ठत्वा मनुस्से ओलोकेत्वा गच्छन्तस्सपि पाचित्तियमेव. तत्थ केचि ‘वीथियं अतिक्कमन्तस्स घरूपचारगणनाय आपत्तियो’ति वदन्ति. अञ्ञे पन ‘यानि कुलानि उद्दिस्स गतो, तेसं गणनाया’ति. पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन निमन्तनसादियनं, सन्तं भिक्खुं अनापुच्छना, भत्तियघरतो अञ्ञघरूपसङ्कमनं, मज्झन्हिकानतिक्कमो, समयापदानं अभावोति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानी’’ति. विकालगामप्पवेसनेपि ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति इमिना दुतियलेड्डुपातो इध उपचारोति दस्सेति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. सन्तं भिक्खुं अनापुच्छना, अनुञ्ञातकारणाभावो, विकाले गामप्पवेसनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.
पंसुकूलकथा
४. पंसुकूलकथायं अभिन्ने सरीरेति अब्भुण्हे अल्लसरीरे. ‘‘अब्भुण्हे’’ति इमिनापि वुत्तमेव परियायभेदमन्तरेन विभावेतुं ‘‘अल्लसरीरे’’ति वुत्तं.
विसभागसरीरेति इत्थिसरीरे. विसभागसरीरत्ता अच्चासन्नेन न भवितब्बन्ति आह ‘‘सीसे वा’’तिआदि. वट्टतीति विसभागसरीरेपि अत्तनाव वुत्तविधिं कातुं साटकञ्च गहेतुं वट्टति. केचि पन ‘‘किञ्चापि इमिना सिक्खापदेन अनापत्ति, इत्थिरूपं पन आमसन्तस्स दुक्कट’’न्ति वदन्ति. ‘‘यथाकम्मं गतोति ततो पेतत्तभावतो मतभावं दस्सेति. अब्भुण्हेति आसन्नमरणताय सरीरस्स उण्हसमङ्गितं दस्सेति, तेनेवाह ‘अल्लसरीरे’ति. कुणपसभावं उपगतम्पि भिन्नमेव अल्लभावतो भिन्नत्ता. विसभागसरीरेति इत्थिसरीरे. ‘सीसे वा’तिआदि अधक्खके उब्भजाणुमण्डले पदेसे चित्तविकारप्पत्तिं सन्धाय वुत्तं, यत्थ कत्थचि अनामसन्तेन कतं सुकतमेव. मतसरीरम्पि हि येन केनचि आकारेन सञ्चिच्च फुसन्तस्स अनामासदुक्कटमेवाति वदन्ति, तं युत्तमेव. न हि अपाराजिकवत्थुकेपि चित्तादिइत्थिरूपे भवन्तं दुक्कटं पाराजिकवत्थुभूते मतित्थिसरीरे निवत्तती’’ति विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.१३५) वुत्त.
इमस्मिं ठाने आचरियेन अवुत्तापि पंसुकूलकथा पंसुकूलसामञ्ञेन वेदितब्बा. सा हि चीवरक्खन्धके (महाव. ३४०) एवं आगता ‘‘तेन खो पन समयेन ये ते भिक्खू गहपतिचीवरं सादियन्ति, ते कुक्कुच्चायन्ता पंसुकूलं न सादियन्ति ‘एकंयेव भगवता चीवरं अनुञ्ञातं, न द्वे’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – अनुजानामि, भिक्खवे, गहपतिचीवरं सादियन्तेन पंसुकूलम्पि सादियितुं, तदुभयेनपाहं, भिक्खवे, सन्तुट्ठिं वण्णेमी’’ति. तत्थ ‘‘एकंयेव भगवता चीवरं अनुञ्ञातं, न द्वेति ते ‘किर इतरीतरेन चीवरेना’ति एतस्स ‘गहपतिकेन वा पंसुकूलेन वा’ति एवं अत्थं सल्लक्खिंसु. तत्थ पन इतरीतरेनपीति अप्पग्घेनपि महग्घेनपि येन केनचीति अत्थो’’ति अट्ठकथायं वुत्तो, तस्मा धुतङ्गं असमादियित्वा विनयपंसुकूलमत्तसादियकेन भिक्खुना गहपतिचीवरम्पि सादितब्बं होति, पंसुकूलधुतङ्गधरस्स पन गहपतिचीवरं न वट्टति ‘‘गहपतिचीवरं पटिक्खिपामि, पंसुकूलिकङ्गं समादियामी’’ति समादानतोति दट्ठब्बं.
तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कोसलेसु जनपदेसु अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. एकच्चे भिक्खू सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय, एकच्चे भिक्खू नागमेसुं. ये ते भिक्खू सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय, ते पंसुकूलानि लभिंसु. ये ते भिक्खू नागमेसुं, ते एवमाहंसु ‘‘अम्हाकम्पि, आवुसो, भागं देथा’’ति. ते एवमाहंसु ‘‘न मयं, आवुसो, तुम्हाकं भागं दस्साम, किस्स तुम्हे नागमित्था’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – अनुजानामि, भिक्खवे, नागमेन्तानं नाकामा भागं दातुन्ति. तत्थ नागमेसुन्ति याव ते सुसानतो आगच्छन्ति, ताव ते न अच्छिंसु, पक्कमिंसुयेव. नाकामा भागं दातुन्ति न अनिच्छाय दातुं. यदि पन इच्छन्ति, दातब्बो.
तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कोसलेसु जनपदेसु अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. एकच्चे भिक्खू सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय, एकच्चे भिक्खू आगमेसुं. ये ते भिक्खू सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय, ते पंसुकूलानि लभिंसु. ये ते भिक्खू आगमेसुं, ते एवमाहंसु ‘‘अम्हाकम्पि, आवुसा,ए भागं देथा’’ति. ते एवमाहंसु ‘‘न मयं, आवुसो, तुम्हाकं भागं दस्साम, किस्स तुम्हे न ओक्कमित्था’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – अनुजानामि, भिक्खवे, आगमेन्तानं अकामा भागं दातुन्ति.
तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कोसलेसु जनपदेसु अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. एकच्चे भिक्खू पठमं सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय, एकच्चे भिक्खू पच्छा ओक्कमिंसु. ये ते भिक्खू पठमं सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय, ते पंसुकूलानि लभिंसु. ये ते भिक्खू पच्छा ओक्कमिंसु, ते न लभिंसु. ते एवमाहंसु ‘‘अम्हाकम्पि, आवुसो, भागं देथा’’ति. ते एवमाहंसु ‘‘न मयं, आवुसो, तुम्हाकं भागं दस्साम, किस्स तुम्हे पच्छा ओक्कमित्था’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – अनुजानामि, भिक्खवे, पच्छा ओक्कन्तानं नाकामा भागं दातुन्ति.
तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कोसलेसु जनपदेसु अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. ते सदिसा सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय. एकच्चे भिक्खू पंसुकूलानि लभिंसु, एकच्चे भिक्खू न लभिंसु. ये ते भिक्खू न लभिंसु, ते एवमाहंसु ‘‘अम्हाकम्पि, आवुसो, भागं देथा’’ति. ते एवमाहंसु ‘‘न मयं, आवुसो, तुम्हाकं भागं दस्साम, किस्स तुम्हे न लभित्था’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – अनुजानामि, भिक्खवे, सदिसानं ओक्कन्तानं अकामा भागं दातुन्ति.
तत्थ आगमेसुन्ति उपचारे अच्छिंसु. तेनाह भगवा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आगमेन्तानं अकामा भागं दातु’’न्ति. उपचारेति सुसानस्स आसन्नप्पदेसे. यदि पन मनुस्सा ‘‘इधागता एव गण्हन्तू’’ति देन्ति, सञ्ञाणं वा कत्वा गच्छन्ति ‘‘सम्पत्ता गण्हन्तू’’ति. सम्पत्तानं सब्बेसम्पि पापुणाति. सचे छड्डेत्वा गता, येन गहितं, सो एव सामी. सदिसा सुसानं ओक्कमिंसूति सब्बे समं ओक्कमिंसु, एकदिसाय वा ओक्कमिंसूतिपि अत्थो.
तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कोसलेसु जनपदेसु अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. ते कतिकं कत्वा सुसानं ओक्कमिंसु पंसुकूलाय. एकच्चे भिक्खू पंसुकूलानि लभिंसु, एकच्चे भिक्खू न लभिंसु. ये ते भिक्खू न लभिंसु, ते एवमाहंसु ‘‘अम्हाकम्पि, आवुसो, भागं देथा’’ति. ते एवमाहंसु ‘‘न मयं, आवुसो, तुम्हाकं भागं दस्साम, किस्स तुम्हे न लभित्था’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – अनुजानामि, भिक्खवे, कतिकं कत्वा ओक्कन्तानं अकामा भागं दातुन्ति. तत्थ ते कतिकं कत्वाति ‘‘लद्धं पंसुकूलं सब्बे भाजेत्वा गण्हिस्सामा’’ति बहिमेव कतिकं कत्वा. छड्डेत्वा गताति किञ्चि अवत्वायेव छड्डेत्वा गता. एतेन ‘‘भिक्खू गण्हन्तू’’ति छड्डिते एव अकामा भागदानं विहितं, केवलं छड्डिते पन कतिकाय असति एकतो बहूसु पविट्ठेसु येन गहितं, तेन अकामा भागो न दातब्बोति दस्सेति. समाना दिसा पुरत्थिमादिभेदा एतेसन्ति सदिसाति आह ‘‘एकदिसाय वा ओक्कमिंसू’’ति.
अच्छिन्नचीवरकथा
५. अच्छिन्नचीवरकथायं अनुपुब्बकथाति अनुपुब्बेन विनिच्छयकथा. सेसपरिक्खारानं सद्धिविहारिकेहि गहितत्ता निवासनपारुपनमेव अवसिट्ठन्ति आह ‘‘निवासनपारुपनमत्तंयेव हरित्वा’’ति. सद्धिविहारिकानं ताव आगमनस्स वा अनागमनस्स वा अजाननताय वुत्तं ‘‘थेरेहि नेव ताव…पे… भुञ्जितब्ब’’न्ति. परेसम्पि अत्थाय लभन्तीति अत्तनो चीवरं ददमाना सयं साखाभङ्गेन पटिच्छादेन्तीति तेसं अत्थायपि भञ्जितुं लभन्ति. ‘‘तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्ब’’न्ति वचनतो ईदिसेसु भूतगामपातब्यतापि अनुञ्ञातायेव होतीति आह ‘‘नेव भूतगामपातब्यताय पाचित्तियं होती’’ति. न तेसं धारणे दुक्कटन्ति तेसं तित्थियधजानं धारणेपि दुक्कटं नत्थि.
यानि च नेसं वत्थानि देन्तीति सम्बन्धो. थेरानं सयमेव दिन्नत्ता वुत्तं ‘‘अच्छिन्नचीवरट्ठाने ठितत्ता’’ति. यदि लद्धिं गण्हाति, तित्थियपक्कन्तको नाम होति. तस्मा वुत्तं ‘‘लद्धिं अग्गहेत्वा’’ति. ‘‘नो चे होति, सङ्घस्स विहारचीवरं वा…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इमिना अन्तरामग्गे पविट्ठविहारतो निक्खमित्वा अञ्ञत्थ अत्तनो अभिरुचितट्ठानं गच्छन्तस्स दुक्कटं वुत्तं, इमिना च ‘‘यं आवासं पठमं उपगच्छती’’ति वुत्तं अन्तरामग्गे ठितविहारम्पि सचे नग्गो हुत्वा गच्छति, दुक्कटमेवाति वेदितब्बं. यदि एवं तत्थ कस्मा न वुत्तन्ति चे? अनोकासत्ता. तत्थ हि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अच्छिन्नचीवरस्स वा…पे… चीवरं विञ्ञापेतु’’न्ति इमिना सम्बन्धेन सङ्घिकम्पि चीवरं निवासेतुं पारुपितुञ्च अनुजानन्तो ‘‘यं आवासं पठमं…पे… गहेत्वा पारुपितु’’न्ति आह, तस्मा तत्थ अनोकासत्ता दुक्कटं न वुत्तं.
विहारचीवरन्ति सेनासनचीवरं. चिमिलिकाहीति पटपिलोतिकाहि. तस्स उपरीति भूमत्थरणस्स उपरि. विदेसगतेनाति अञ्ञं चीवरं अलभित्वा विदेसगतेन. एकस्मिं…पे… ठपेतब्बन्ति एत्थ सेसेन गहेत्वा आगतत्ता ठपेन्तेन च सङ्घिकपरिभोगवसेनेव ठपितत्ता अञ्ञस्मिं सेनासने नियमितम्पि अञ्ञत्थ ठपेतुं वट्टतीति वदन्ति. परिभोगेनेवाति अञ्ञं चीवरं अलभित्वा परिभुञ्जनेन.
परिभोगजिण्णन्ति यथा तेन चीवरेन सरीरं पटिच्छादेतुं न सक्का, एवं जिण्णं. कप्पियवोहारेनाति कयविक्कयापत्तितो मोचनत्थं वुत्तं. ‘‘विञ्ञापेन्तस्सा’’ति इमस्सेव अत्थं विभावेति ‘‘चेतापेन्तस्स परिवत्तापेन्तस्सा’’ति. अत्तनो धनेन हि विञ्ञापनं नाम परिवत्तनमेवाति अधिप्पायो. सङ्घवसेन पवारितानं विञ्ञापने वत्तं दस्सेति ‘‘पमाणमेव वट्टती’’ति. सङ्घवसेन हि पवारिते सब्बेसं साधारणत्ता अधिकं विञ्ञापेतुं न वट्टति. यं यं पवारेतीति यं यं चीवरादिं दस्सामीति पवारेति. विञ्ञापनकिच्चं नत्थीति विना विञ्ञत्तिया दीयमानत्ता विञ्ञापेत्वा किं करिस्सतीति अधिप्पायो. अञ्ञस्सत्थायाति एत्थपि ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति इदं अनुवत्ततियेवाति आह ‘‘अत्तनो ञातकपवारिते’’तिआदि. विकप्पनुपगचीवरता, समयाभावो, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.५१५) पन पाळियं धम्मनिमन्तनाति समणेसु वत्तब्बाचारधम्ममत्तवसेन निमन्तना, दातुकामताय कतनिमन्तना न होतीति अत्थो. तेनेव ‘‘विञ्ञापेस्सती’’ति वुत्तं. अञ्ञातकअप्पवारिततो हि विञ्ञत्ति नाम होति.
‘‘तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्ब’’न्ति इमिना भूतगामविकोपनं अनुञ्ञातन्ति आह ‘‘नेवभूतगामपातब्यताया’’तिआदि. पठमं सुद्धचित्तेन लिङ्गं गहेत्वा पच्छा लद्धिं गण्हन्तोपि तित्थियपक्कन्तको एवाति आह ‘‘निवासेत्वापि लद्धि न गहेतब्बा’’ति.
यं आवासं पठमं उपगच्छतीति एत्थपि विहारचीवरादिअत्थाय पविसन्तेनपि तिणादीहि पटिच्छादेत्वाव गन्तब्बं, ‘‘न त्वेव नग्गेन आगन्तब्ब’’न्ति सामञ्ञतो दुक्कटस्स वुत्तत्ता. चिमिलिकाहीति पटपिलोतिकाहि. परिभोगेनेवाति अञ्ञं चीवरं अलभित्वा परिभुञ्जनेन. परिभोगजिण्णन्ति यथा तं चीवरं परिभुञ्जियमानं ओभग्गविभग्गताय असारुप्पं होति, एवं जिण्णं.
अञ्ञस्सत्थायाति एत्थपि ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति इदं अनुवत्ततेवाति आह ‘‘अत्तनो ञातकपवारिते’’तिआदि. इध पन अञ्ञस्स अच्छिन्ननट्ठचीवरस्स अत्थाय अञ्ञातकअप्पवारिते विञ्ञापेन्तस्स निस्सग्गियेन अनापत्तीति अत्थो गहेतब्बो, इतरथा ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति इमिना विसेसो न भवेय्य, तेनेव अनन्तरसिक्खापदे वक्खति ‘‘अट्ठकथासु (पारा. अट्ठ. २.५२६) पन ञातकपवारितट्ठाने…पे… पमाणमेव वट्टतीति वुत्तं, तं पाळिया न समेती’’ति च ‘‘यस्मा पनिदं सिक्खापदं अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापनवत्थुस्मिंयेव पञ्ञत्तं, तस्मा इध ‘अञ्ञस्सत्थाया’ति न वुत्त’’न्ति च. विकप्पनुपगचीवरता, समयाभावो, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
‘‘तञ्चे अञ्ञातको गहपति वा गहपतानी वा बहूहि चीवरेहि अभिहट्ठुं पवारेय्य, सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्बं, ततो चे उत्तरि सादियेय्य, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति इमस्मिं तदुत्तरिसिक्खापदे (पारा. ५२३) अभिहट्ठुन्ति एत्थ अभीति उपसग्गो, हरितुन्ति अत्थो, गण्हितुन्ति वुत्तं होति. पवारेय्याति इच्छापेय्य, इच्छं रुचिं उप्पादेय्य वदेय्य निमन्तेय्याति अत्थो. अभिहट्ठुं पवारेन्तेन पन यथा वत्तब्बं. तं आकारं दस्सेतुं ‘‘यावत्तकं इच्छसि, तावत्तकं गण्हाही’’ति एवमस्स पदभाजनं वुत्तं. अथ वा यथा ‘‘नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो’’ति एत्थ दिस्वाति अत्थो, एवमिधपि अभिहट्ठुं पवारेय्याति अभिहरित्वा पवारेय्याति अत्थो. तत्थ कायाभिहारो वाचाभिहारोति दुविधो अभिहारो. कायेन वा हि वत्थादीनि अभिहरित्वा पादमूले ठपेत्वा ‘‘यत्तकं इच्छसि, तत्तकं गण्हाही’’ति वदन्तो पवारेय्य, वाचाय वा ‘‘अम्हाकं दुस्सकोट्ठागारं परिपुण्णं, यत्तकं इच्छसि, तत्तकं गण्हाही’’ति वदन्तो पवारेय्य, तदुभयम्पि एकज्झं कत्वा ‘‘अभिहट्ठुं पवारेय्या’’ति वुत्तं.
सन्तरुत्तरपरमन्ति सअन्तरं उत्तरं परमं अस्स चीवरस्साति सन्तरुत्तरपरमं, निवासनेन सद्धिं पारुपनं उक्कट्ठपरिच्छेदो अस्साति वुत्तं होति. ततो चीवरं सादितब्बन्ति ततो अभिहटचीवरतो एत्तकं चीवरं गहेतब्बं, न इतो परन्ति अत्थो. यस्मा पन अच्छिन्नसब्बचीवरेन तेचीवरिकेनेव भिक्खुना एवं पटिपज्जितब्बं, अञ्ञेन अञ्ञथापि, तस्मा तं विभागं दस्सेतुं ‘‘सचे तीणि नट्ठानि होन्ती’’तिआदिना नयेनस्स पदभाजनं वुत्तं.
तत्रायं विनिच्छयो – यस्स तीणि नट्ठानि, तेन द्वे सादितब्बानि, एकं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा अञ्ञं सभागट्ठानतो परियेसिस्सति. यस्स द्वे नट्ठानि, तेन एकं सादितब्बं. सचे पकतियाव सन्तरुत्तरेन चरति, द्वे सादितब्बानि, एवं एकं सादियन्तेनेव समो भविस्सति. यस्स तीसु एकं नट्ठं, न सादितब्बं. यस्स पन द्वीसु एकं नट्ठं, एकं सादितब्बं. यस्स एकंयेव होति, तञ्च नट्ठं, द्वे सादितब्बानि. भिक्खुनिया पन पञ्चसुपि नट्ठेसु द्वे सादितब्बानि, चतूसु नट्ठेसु एकं सादितब्बं, तीसु नट्ठेसु किञ्चि न सादितब्बं, को पन वादो द्वीसु वा एकस्मिं वा. येन केनचि हि सन्तरुत्तरपरमताय ठातब्बं, ततो उत्तरि न लब्भतीति इदमेत्थ लक्खणं.
सेसकं आहरिस्सामीति द्वे चीवरानि कत्वा सेसं पुन आहरिस्सामीति अत्थो. न अच्छिन्नकारणाति बाहुसच्चादिगुणवसेन देन्ति. ञातकानन्तिआदीसु ञातकानं देन्तानं सादियन्तस्स, पवारितानं देन्तानं सादियन्तस्स, अत्तनो धनेन सादियन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. अट्ठकथासु पन ‘‘ञातकपवारितट्ठाने पकतिया बहुम्पि वट्टति, अच्छिन्नकारणा पमाणमेव वट्टती’’ति वुत्तं, तं पाळिया न समेति. यस्मा पनिदं सिक्खापदं अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापनवत्थुस्मिंयेव पञ्ञत्तं, तस्मा इध ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति न वुत्तं. सेसं उत्तानत्थमेव. समुट्ठानादीसु इदम्पि छसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मवचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
सत्तमे पाळियं पग्गाहिकसालन्ति दुस्सवाणिजकानं आपणं, ‘‘पग्गाहितसाल’’न्तिपि पठन्ति. अभीति उपसग्गोति तस्स विसेसत्थाभावं दस्सेति. तेनाह ‘‘हरितुन्ति अत्थो’’ति. वरसद्दस्स इच्छायं वत्तमानत्ता आह ‘‘इच्छापेय्या’’ति. दट्ठु खेमतोति एत्थ गाथाबन्धवसेन अनुनासिकलोपो दट्ठब्बो. सअन्तरन्ति अन्तरवासकसहितं. उत्तरन्ति उत्तरासङ्गं. अस्स चीवरस्साति सादितब्बचीवरस्स. अच्छिन्नसब्बचीवरेनाति अच्छिन्नानि सब्बानि तीणि चीवरानि अस्साति अच्छिन्नसब्बचीवरो, तेनाति अत्थो. यस्स हि अच्छिन्दनसमये तीणि चीवरानि सन्निहितानि होन्ति, तानि सब्बानि अच्छिन्नानीति सो ‘‘अच्छिन्नसब्बचीवरो’’ति वुच्चति. तेनेव ‘‘अच्छिन्नसब्बचीवरेन तेचीवरिकेना’’ति वुत्तं. तेचीवरिकेनाति हि अच्छिन्दनसमये तिचीवरस्स सन्निहितभावं सन्धाय वुत्तं, न पन विनये तेचीवरिकाभावं, धुतङ्गतेचीवरिकभावं वा सन्धाय. एवं पटिपज्जितब्बन्ति ‘‘सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्ब’’न्ति वुत्तविधिना पटिपज्जितब्बं. अञ्ञेनाति अच्छिन्नअसब्बचीवरेन. यस्स तीसु चीवरेसु एकं वा द्वे वा चीवरानि अच्छिन्नानि होन्ति, तेनाति अत्थो. अञ्ञथापीति ‘‘सन्तरुत्तरपरम’’न्ति वुत्तविधानतो अञ्ञथापि. यस्स हि तीसु द्वे चीवरानि अच्छिन्नानि होन्ति, एकं सादितब्बं, एकस्मिं अच्छिन्ने न सादितब्बन्ति न तस्स सन्तरुत्तरपरमसादियनं सम्भवति. अयमेव च अत्थो पदभाजनेन विभावितो. तेनाह ‘‘तं विभागं दस्सेतु’’न्ति.
केचि पन ‘‘तेचीवरिकेनाति वुत्तत्ता तिचीवरं परिक्खारचोळवसेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जतो तस्मिं नट्ठे बहूनिपि गहेतुं लभती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. पदभाजनस्स हि अधिप्पायं दस्सेन्तेन यस्मा पन ‘‘अच्छिन्नसब्बचीवरेन…पे… तं विभागं दस्सेतु’’न्ति वुत्तं, पदभाजने च न तादिसो अत्थो उपलब्भति, तस्मा तं न गहेतब्बमेव. यम्पि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘यस्स अधिट्ठिततिचीवरस्स तीणि नट्ठानी’’ति, तत्थपि अधिट्ठितग्गहणं सरूपकथनमत्तन्ति गहेतब्बं, न पन तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठितचीवरस्सेवाति एवमत्थो गहेतब्बो पाळियं अट्ठकथायञ्च तथा अत्थस्सासम्भवतो. न हि तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठितचीवरस्सेव इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति सक्का विञ्ञातुं. पुरिमसिक्खापदेन हि अच्छिन्नचीवरस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिया अनुञ्ञातत्ता पमाणं अजानित्वा विञ्ञापनवत्थुस्मिं पमाणतो सादियनं अनुजानन्तेन भगवता इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तस्मा परिक्खारचोळिकस्स बहुम्पि सादितुं वट्टतीति अयमत्थो नेव पाळिया समेति, न च भगवतो अधिप्पायं अनुलोमेति.
यस्स तीणि नट्ठानि, तेन द्वे सादितब्बानीति एत्थ यस्स तिचीवरतो अधिकम्पि चीवरं अञ्ञत्थ ठितं अत्थि, तदा तस्स चीवरस्स अलब्भनीयभावतो तेनपि सादितुं वट्टतीति वेदितब्बं. पकतियाव सन्तरुत्तरेन चरतीति सासङ्कसिक्खापदवसेन वा अविप्पवाससम्मुतिवसेन वा ततियस्स अलाभेन वा चरति. ‘‘द्वे नट्ठानी’’ति अधिकारत्ता वुत्तं ‘‘द्वे सादितब्बानी’’ति. एकं सादियन्तेनेव समो भविस्सतीति तिण्णं चीवरानं द्वीसु नट्ठेसु एकं सादियन्तेन समो भविस्सति उभिन्नम्पि सन्तरुत्तरपरमताय अवट्ठानतो. यस्स एकंयेव होतीति अञ्ञेन केनचि कारणेन विनट्ठसेसचीवरं सन्धाय वुत्तं.
‘‘सेसकं तुम्हेव होतूति देन्ती’’ति वुत्तत्ता ‘‘पमाणयुत्तं गण्हिस्साम, सेसकं आहरिस्सामा’’ति वत्वा गहेत्वा गमनसमयेपि ‘‘सेसकम्पि तुम्हाकंयेव होतू’’ति वदन्ति, लद्धकप्पियमेव. पवारितानन्ति अच्छिन्नकालतो पुब्बेयेव पवारितानं. पाळिया न समेतीति सन्तरुत्तरपरमतो उत्तरि सादियने अनापत्तिदस्सनत्थं ‘‘अनापत्ति ञातकानं पवारितान’’न्ति वुत्तत्ता न समेति. सन्तरुत्तरपरमं सादियन्तस्स हि आपत्तिप्पसङ्गोयेव नत्थि, सति च सिक्खापदेन आपत्तिप्पसङ्गे अनापत्ति युत्ता दस्सेतुन्ति अधिप्पायो. केचि पन ‘‘पमाणमेव वट्टतीति इदं सल्लेखदस्सनत्थं वुत्त’’न्ति वदन्ति.
यस्मा पनिदं…पे… न वुत्तन्ति एत्थायमधिप्पायो – ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति वुच्चमाने अञ्ञेसं अत्थाय पमाणं अतिक्कमित्वापि गण्हितुं वट्टतीति आपज्जति, तञ्च अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तत्ता वत्थुना संसन्दियमानं न समेति. न हि यं वत्थुं निस्साय सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तस्मिंयेव अनापत्तिवचनं युत्तन्ति. गण्ठिपदेसु पन तीसुपि ‘‘इमस्स सिक्खापदस्स अत्तनो सादियनपटिबद्धतावसेन पवत्तत्ता ‘अञ्ञस्सत्थाया’ति वत्तुं ओकासोयेव नत्थि, तस्मा न वुत्त’’न्ति कथितं. इध ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति अवुत्तत्ता अञ्ञेसं अत्थाय ञातकपवारितेसु अधिकं विञ्ञापेन्तस्स आपत्तीति चे? न, तत्थ पुरिमसिक्खापदेनेव अनापत्तिसिद्धितो. ततुत्तरिता, अच्छिन्नादिकारणता, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.५२२-५२४) पन ‘‘पाळियं पग्गाहिकसालन्ति दुस्सापणं. तञ्हि वाणिजकेहि दुस्सानि पग्गहेत्वा दस्सनट्ठानताय ‘पग्गाहिकसाला’ति वुच्चति. अस्स चीवरस्साति सादितब्बचीवरस्स. तेचीवरिकेनाति इमिना अच्छिन्नतिचीवरतो अञ्ञस्स विहारादीसु निहितस्स चीवरस्स अभावं दस्सेति. यदि भवेय्य, विञ्ञापेतुं न वट्टेय्य, तावकालिकं निवासेत्वा अत्तनो चीवरं गहेतब्बं. तावकालिकम्पि अलभन्तस्स भूतगामविकोपनं कत्वा तिणपण्णेहि छदनं विय विञ्ञापनम्पि वट्टति एव. अञ्ञेनाति अच्छिन्नअसब्बचीवरेन. ‘द्वे नट्ठानी’ति अधिकारतो वुत्तं ‘द्वे सादितब्बानी’ति. पाळिया न समेतीति ‘अनापत्ति ञातकानं पवारितान’न्ति (पारा. ५२६) इमाय पाळिया न समेति ततुत्तरि विञ्ञापनआपत्तिप्पसङ्गे एव वुत्तत्ता. अञ्ञस्सत्थायाति न वुत्तन्ति इदं अञ्ञस्सत्थाय ततुत्तरि विञ्ञापने निस्सग्गियं पाचित्तियं होतीति इममत्थं दीपेति. तञ्च पाचित्तियं येसं अत्थाय विञ्ञापेति, तेसं वा सिया विञ्ञापकस्सेव वा, न ताव तेसं, तेहि अविञ्ञापितत्ता, नापि विञ्ञापकस्स, अत्तानं उद्दिस्स अविञ्ञत्तत्ता. तस्मा अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापेन्तस्सपि निस्सग्गियं पाचित्तियं न दिस्सति. पाळियं पन इमस्स सिक्खापदस्स अत्तनो सादियनपटिबद्धतावसेन पवत्तत्ता ‘अञ्ञस्सत्थाया’ति अनापत्तिवारे न वुत्तन्ति वदन्ति, तञ्च युत्तं विय दिस्सति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. ततुत्तरिचीवरता, अच्छिन्नादिकारणता, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानी’’ति.
इदं ततुत्तरिसिक्खापदविनिच्छयं आचरियेन अवुत्तम्पि अच्छिन्नचीवराधिकारेयेव पवत्तत्ता अम्हेहि गहितं, अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदस्स समयेसु अच्छिन्नचीवरकाले अञ्ञातकानं विञ्ञापेतब्बभावो भगवता वुत्तो, तेहि दिन्नचीवरस्स मत्तसो गहितभावो ततुत्तरिसिक्खापदेन वुत्तो. तस्मा अच्छिन्नचीवरअधिकारोयेव होतीति.
चीवरअच्छिन्दनविनिच्छयकथा
इतो परं अच्छिन्दनसामञ्ञेन चीवरअच्छिन्दनविनिच्छयं वक्खाम – तत्थ यम्पि त्याहन्ति यम्पि ते अहं. सो किर ‘‘मम पत्तचीवरउपाहनपच्चत्थरणानि वहन्तो मया सद्धिं चारिकं पक्कमिस्सती’’ति अदासि. तेनेवमाह ‘‘मया सद्धिं जनपदचारिकं पक्कमिस्सती’’ति. अच्छिन्दीति बलक्कारेन अग्गहेसि, सकसञ्ञाय गहितत्ता पनस्स पाराजिकं नत्थि, किलमेत्वा गहितत्ता आपत्ति पञ्ञत्ता.
सयं अच्छिन्दति, निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति एकं चीवरं एकाबद्धानि च बहूनि अच्छिन्दतो एका आपत्ति, एकतो अबद्धानि विसुं विसुं ठितानि बहूनि अच्छिन्दतो, ‘‘सङ्घाटिं आहर, उत्तरासङ्गं आहरा’’ति एवं आहरापयतो च वत्थुगणनाय आपत्तियो. ‘‘मया दिन्नानि सब्बानि आहरा’’ति वदतोपि एकवचनेनेव सम्बहुला आपत्तियो.
अञ्ञं आणापेति, आपत्ति दुक्कटस्साति ‘‘चीवरं गण्हा’’ति आणापेति, एकं दुक्कटं. आणत्तो बहूनि गण्हाति, एकं पाचित्तियं. ‘‘सङ्घाटिं गण्ह, उत्तरासङ्गं गण्हा’’ति वदतो वाचाय वाचाय दुक्कटं. ‘‘मया दिन्नानि सब्बानि गण्हा’’ति वदतो एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियो.
अञ्ञं परिक्खारन्ति विकप्पनुपगपच्छिमं चीवरं ठपेत्वा यं किञ्चि अन्तमसो सूचिम्पि. वेठेत्वा ठपितसूचीसुपि वत्थुगणनाय दुक्कटानि. सिथिलवेठितासु एवं. गाळ्हं कत्वा बद्धासु पन एकमेव दुक्कटन्ति महापच्चरियं वुत्तं. सूचिघरे पक्खित्तासुपि एसेव नयो. थविकाय पक्खिपित्वा सिथिलबद्धगाळ्हबद्धेसु तिकटुकादीसु भेसज्जेसुपि एसेव नयो.
सो वा देतीति ‘‘भन्ते, तुम्हाकंयेव इदं सारुप्प’’न्ति एवं वा देति. अथ वा पन ‘‘आवुसो, मयं तुय्हं ‘वत्तपटिपत्तिं करिस्सति, अम्हाकं सन्तिके उपज्झं गण्हिस्सति, धम्मं परियापुणिस्सती’ति चीवरं अदम्हा, सोदानि त्वं न वत्तं करोसि, न उपज्झं गण्हासि, न धम्मं परियापुणासी’’ति एवमादीहि वुत्तो ‘‘भन्ते, चीवरत्थाय मञ्ञे भणथ, इदं वो चीवर’’न्ति देति, एवम्पि सो वा देति. दिसापक्कन्तं वा पन दहरं ‘‘निवत्तेथ न’’न्ति भणति, सो न निवत्तति. ‘‘चीवरं गहेत्वा रुन्धथा’’ति एवं चे निवत्तति, साधु. सचे ‘‘पत्तचीवरत्थाय मञ्ञे तुम्हे भणथ, गण्हथ न’’न्ति देति, एवम्पि सोयेव देति. विब्भन्तं वा दिस्वा ‘‘मयं तुय्हं ‘वत्तं करिस्सती’ति पत्तचीवरं अदम्हा, सोदानि त्वं विब्भमित्वा चरसी’’ति वदति, इतरो ‘‘गण्हथ तुम्हाकं पत्तचीवर’’न्ति देति, एवम्पि सो वा देति. ‘‘मम सन्तिके उपज्झं गण्हन्तस्सेव ते देमि, अञ्ञत्थ गण्हन्तस्स न देमि. वत्तं करोन्तस्सेव देमि, अकरोन्तस्स न देमि. धम्मं परियापुणन्तस्सेव देमि, अपरियापुणन्तस्स न देमि. अविब्भमन्तस्सेव देमि, विब्भमन्तस्स न देमी’’ति एवं पन दातुं न वट्टति, ददतो दुक्कटं, आहरापेतुं पन वट्टति. चजित्वा दिन्नं अच्छिन्दित्वा गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अयं समन्तपासादिकतो उद्धटविनिच्छयो.
यम्पि त्याहन्ति एत्थ यन्ति कारणवचनं, तस्मा एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो – ‘‘मया सद्धिं जनपदचारिकं पक्कमिस्सतीति यं कारणं निस्साय अहं ते, आवुसो, चीवरं अदासिं, तं न करोसी’’ति कुपितो अनत्तमनो अच्छिन्दीति. यन्ति वा चीवरं परामसति. तत्थ ‘‘मया सद्धिं जनपदचारिकं पक्कमिस्सतीति यम्पि ते अहं चीवरं अदासिं, तं चीवरं गण्हिस्सामी’’ति कुपितो अनत्तमनो अच्छिन्दीति सम्बन्धितब्बं.
आणत्तो बहूनि गण्हाति, एकं पाचित्तियन्ति ‘‘चीवरं गण्हा’’ति आणत्तिया एकचीवरविसयत्ता एकमेव पाचित्तियं. वाचाय वाचाय दुक्कटन्ति एत्थ अच्छिन्नेसु वत्थुगणनाय पाचित्तियानि. एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियोति इदं अच्छिन्नेसु वत्थुगणनाय आपज्जितब्बं पाचित्तियापत्तिं सन्धाय वुत्तं, आणत्तिया आपज्जितब्बं पन दुक्कटं एकमेव.
एवन्ति इमिना ‘‘वत्थुगणनाय दुक्कटानी’’ति इदं परामसति. एसेव नयोति सिथिलं गाळ्हञ्च पक्खित्तासु आपत्तिया बहुत्तं एकत्तञ्च अतिदिसति.
आवुसो मयन्तिआदीसु गण्हितुकामताय एवं वुत्तेपि तेनेव दिन्नत्ता अनापत्ति. अम्हाकं सन्तिके उपज्झं गण्हिस्सतीति इदं सामणेरस्सपि दानं दीपेति, तस्मा किञ्चापि पाळियं ‘‘भिक्खुस्स सामं चीवरं दत्वा’’ति वुत्तं, तथापि अनुपसम्पन्नकाले दत्वापि उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दन्तस्स पाचित्तियमेवाति वेदितब्बं. अच्छिन्दनसमये उपसम्पन्नभावोयेव हेत्थ पमाणं. देतीति तुट्ठो वा कुपितो वा देति. रुद्धथाति निवारेथ. एवं पन दातुं न वट्टतीति एत्थ एवं दिन्नं न ताव ‘‘तस्स सन्तक’’न्ति अनधिट्ठहित्वाव परिभुञ्जितब्बन्ति वेदितब्बं. आहरापेतुं पन वट्टतीति एवं दिन्नं भतिसदिसत्ता आहरापेतुं वट्टति. चजित्वा दिन्नन्ति वुत्तनयेन अदत्वा अनपेक्खेन हुत्वा तस्सेव दिन्नं. भण्डग्घेन कारेतब्बोति सकसञ्ञाय विना गण्हन्तो भण्डं अग्घापेत्वा आपत्तिया कारेतब्बो. विकप्पनुपगपच्छिमचीवरता, सामं दिन्नता, सकसञ्ञिता, उपसम्पन्नता, कोधवसेन अच्छिन्दनं वा अच्छिन्दापनं वाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. अयं सारत्थदीपनीपाठो (सारत्थ. टी. २.६३५).
विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.६३१) पन ‘‘यम्पि…पे… अच्छिन्दीति एत्थ यं ते अहं चीवरं अदासिं, तं ‘मया सद्धिं पक्कमिस्सती’ति सञ्ञाय अदासिं, न अञ्ञथाति कुपितो अच्छिन्दीति एवं अज्झाहरित्वा योजेतब्बं. एकं दुक्कटन्ति यदि आणत्तो अवस्सं अच्छिन्दति, आणत्तिक्खणे एव पाचित्तियं. यदि न अच्छिन्दति, तदा एव दुक्कटन्ति दट्ठब्बं. एकवाचाय सम्बहुलापत्तियोति यदि आणत्तो अनन्तरायेन अच्छिन्दति, आणत्तिक्खणेयेव वत्थुगणनाय पाचित्तियापत्तियो पयोगकरणक्खणेयेव आपत्तिया आपज्जितब्बतो, चीवरं पन अच्छिन्नेयेव निस्सग्गियं होति. यदि सो न अच्छिन्दति, आणत्तिक्खणे एकमेव दुक्कटन्ति दट्ठब्बं. एवमञ्ञत्थपि ईदिसेसु नयो ञातब्बो. उपज्झं गण्हिस्सतीति सामणेरस्स दानं दीपेति, तेन च सामणेरकाले दत्वा उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दतोपि पाचित्तियं दीपेति. ‘‘भिक्खुस्स सामं चीवरं दत्वा’’ति इदं उक्कट्ठवसेन वुत्तं. आहरापेतुं पन वट्टतीति कम्मे अकते भतिसदिसत्ता वुत्तं. विकप्पनुपगपच्छिमचीवरता, सामं दिन्नता, सकसञ्ञिता, उपसम्पन्नता, कोधवसेन अच्छिन्दनं वा अच्छिन्दापनं वाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानी’’ति वुत्तं.
पटिभानचित्तकथा
६. पटिभानचित्तकथायं अट्ठकथायं वुत्तनयेनेव सुविञ्ञेय्यन्ति सारत्थदीपनियं न किञ्चि वुत्तं, विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. चूळवग्ग २.२९९) पन ‘‘करोहीति वत्तुं न वट्टतीति आणत्तिया एव पटिक्खित्तत्ता द्वारपालं ‘किं न करोसी’तिआदिना परियायेन वत्तुं वट्टति. जातकपकरणन्ति जातकपटिसंयुत्तं इत्थिपुरिसादि यं किञ्चि रूपं अधिप्पेतं. ‘परेहि कारापेतु’न्ति वुत्तत्ता बुद्धरूपम्पि सयं कातुं न लभती’’ति वुत्तं.
विप्पकतभोजनकथा
७. विप्पकतभोजनकथायम्पि सारत्थदीपनी विमतिविनोदनी वजिरबुद्धिटीकासु न किञ्चि वुत्तं. पठमं कतं पकतं, वि अनिट्ठितं पकतं विप्पकतं, विप्पकतं भोजनं येन सो विप्पकतभोजनो, पठमं भुञ्जित्वा अनिट्ठितभोजनकिच्चो भिक्खु. वुत्तेन भिक्खुना पविसितब्बन्ति सम्बन्धो. रित्तहत्थम्पि उट्ठापेतुं न वट्टतीति एत्थ कारणमाह ‘‘विप्पकतभोजनोयेव हि सो होती’’ति, यागुखज्जकादीसुपि पीतेसु खादितेसुपि भत्तस्स अभुत्तत्ता अनिट्ठितभोजनकिच्चो होति. पवारितो होति, तेन वत्तब्बोति पवारितेन आसना वुट्ठितेन भुञ्जितुं अलभमानत्ता अत्तनो सन्तिके उदके असन्ते वत्तब्बोति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
उद्दिसन्तउद्दिसापनकथा
८. उद्दिसन्तउद्दिसापनकथायं उद्दिसन्तेनाति उद्देसं देन्तेन, पाळिं वाचेन्तेनाति अत्थो. उद्दिसापेन्तेनाति उद्देसं गण्हन्तेन, पाळिं वाचापेन्तेनाति अत्थो. उच्चतरेपीति पि-सद्देन समानासनं सम्पिण्डेति. नीचतरेपीति एत्थापि एसेव नयो.
तिवस्सन्तरिककथा
९. तिवस्सन्तरिककथायं तीणि वस्सानि तिवस्सं, तीणि वा वस्सानि तिवस्सानि, तिवस्सानं अन्तरं तिवस्सन्तरं, तिवस्सन्तरे ठितोति तिवस्सन्तरो, तेन तिवस्सन्तरेन, अन्तर-सद्दो मज्झत्थवाचको, ण-पच्चयो ठितत्थे. तेनाह वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. चूळवग्ग ३२०) ‘‘तिवस्सन्तरेनाति तिण्णं वस्सानं अन्तो ठितेना’’ति. अट्ठकथायं (चूळव. अट्ठ. ३२०) पन सरूपमेव दस्सेन्तो ‘‘तिवस्सन्तरो नामा’’तिआदिमाह. इमे सब्बेति सब्बे तिविधा इमे समानासनिका. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
दीघासनकथा
१०. दीघासनकथायं संहारिमं वाति संहरितुं युत्तं कटसारकादि. असंहारिमं वाति संहरितुं असक्कुणेय्यं पासाणादि आसनं. तेनाह सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३२०) ‘‘दीघासनं नाम मञ्चपीठविनिमुत्तं यं किञ्चि तिण्णन्नं एकतो सुखं निसीदितुं पहोती’’ति. कस्मा पन ‘‘तिण्णन्नं पहोती’’ति वुत्तं, ननु द्विन्नं पहोनकासनम्पि दीघमेवाति चोदनं सन्धायाह ‘‘अनुजानामि…पे… एत्तकं पच्छिमं दीघासनन्ति हि वुत्त’’न्ति. द्विन्नं पहोनके हि अदीघासने समानासनिकेहेव सह निसीदितुं वट्टति, तिण्णन्नं पहोनकतो पट्ठाय गहिते दीघासने पन असमानासनिकेहिपि सह निसीदितुं वट्टति. यदि एवं पण्डकादीहिपि सह निसीदितुं वट्टेय्याति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ठपेत्वा पण्डक’’न्तिआदि. तत्थ अत्थो सुविञ्ञेय्योव.
गिलानुपट्ठानकथा
११. गिलानुपट्ठानकथायं पलिपन्नोति निमुग्गो, मक्खितोति अत्थो. उच्चारेत्वाति उक्खिपित्वा. समानाचरियकोति एत्थ ‘‘सचेपि एकस्स आचरियस्स एको अन्तेवासिको होति, एको सद्धिविहारिको, एतेपि अञ्ञमञ्ञं समानाचरियका एवा’’ति वदन्ति. भेसज्जं योजेतुं असमत्थो होतीति वेज्जेन ‘‘इदञ्चिदञ्च भेसज्जं गहेत्वा इमिना योजेत्वा दातब्ब’’न्ति वुत्ते तथा कातुं असमत्थोति अत्थो. नीहातुन्ति नीहरितुं, छड्डेतुन्ति अत्थो. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. महावग्ग २.३६५-३६६) पन ‘‘भूमियं परिभण्डं अकासीति गिलानेन निपन्नभूमियं किलिट्ठट्ठानं धोवित्वा हरितूपलित्तं कारेसीति अत्थो. भेसज्जं योजेतुं असमत्थोति परेहि वुत्तविधिम्पि कातुं असमत्थो’’ति वुत्तं.
मरणवण्णकथा
१२. मरणवण्णकथायं मरणत्थिकाव हुत्वाति इमस्स कायस्स भेदेन सग्गपापनाधिप्पायत्ता अत्थतो मरणत्थिकाव हुत्वा. मरणत्थिकभावं अजानन्ताति ‘‘एवं अधिप्पायिनो मरणत्थिका नाम होन्ती’’ति अत्तनो मरणत्थिकभावं अजानन्ता. न हि ते अत्तनो चित्तप्पवत्तिं न जानन्ति. वोहारवसेनाति पुब्बभागवोहारवसेन, मरणाधिप्पायस्स सन्निट्ठापकचेतनाक्खणे करुणाय अभावतो कारुञ्ञेन पासे बद्धसूकरमोचनं विय न होतीति अधिप्पायो. ‘‘यथायुना’’ति वुत्तमेवत्थं यथानुसन्धिनाति परियायन्तरेन वुत्तं, यथानुसन्धिना यथायुपरिच्छेदेनाति वुत्तं होति. अथ वा यथानुसन्धिनाति यथानुप्पबन्धेन, याव तस्मिं भवे सन्तानस्स अनुप्पबन्धो अविच्छिन्नपवत्ति होति, ताव ठत्वाति वुत्तं होति.
विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.१८०) ‘‘वोहारवसेनाति पुब्बभागवोहारवसेन मरणाधिप्पायस्स सन्निट्ठापकचेतनाक्खणे करुणाय अभावतो, कारुञ्ञेन पासे बद्धसूकरमोचनं विय न होतीति अधिप्पायो. ‘यथायुना’ति वुत्तमेवत्थं यथानुसन्धिनाति परियायन्तरेन वुत्त’’न्ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक १८०) पन ‘‘मरणत्थिकाव हुत्वाति इमस्स कायस्स भेदेन सग्गपापनाधिप्पायत्ता अत्थतो मरणत्थिकाव हुत्वा. ‘‘एवंअधिप्पायिनो मरणत्थिका नाम होन्ती’’ति अत्तनो मरणत्थिकभावं अजानन्ता आपन्ना पाराजिकं. न हि ते अत्तनो चित्तप्पवत्तिं न जानन्तीति वुच्चन्ति. वोहारवसेनाति पुब्बभागे वोहारवसेन, सन्निट्ठाने पनेतं नत्थि, पासे बद्धसूकरमोचने विय न होति. यथानुसन्धिनाति अन्तरा अमरित्वाति अत्थो’’ति वुत्तं.
अत्तपातनकथा
१३. अत्तपातनकथायं विभत्तिब्यत्तयेनाति विभत्तिविपरिणामेन. विसेसाधिगमोति समाधि विपस्सना च. अतिविय पाकटत्ता ‘‘हत्थप्पत्तो विय दिस्सती’’ति वुत्तं. उपच्छिन्दतीति विसेसाधिगमस्स विक्खेपो मा होतूति आहारं उपच्छिन्दति. विसेसाधिगमन्ति लोकुत्तरधम्मपटिलाभं. ब्याकरित्वाति आरोचेत्वा. उपच्छिन्दति, न वट्टतीति यस्मा सभागानं लज्जीभिक्खूनंयेव अरिया अत्तना अधिगतविसेसं तादिसे कारणे सति आरोचेन्ति, ते च भिक्खू अप्पतिरूपाय अनेसनाय पच्चयं न परियेसन्ति, तस्मा तेहि परियेसितपच्चये कुक्कुच्चं उप्पादेत्वा आहारं उपच्छिन्दितुं न वट्टतीति अत्थो. सभागानञ्हि ब्याकतत्ता उपच्छिन्दितुं न लभति. ते हि कप्पियखेत्तं आरोचेन्ति. तेनेव ‘‘सभागानञ्हि लज्जीभिक्खूनं कथेतुं वट्टतीति इदं ‘उपच्छिन्दति, न वट्टती’ति इमस्स कारणं दस्सेन्तेन वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. अथ वा विसेसाधिगमं ब्याकरित्वाति इदं विसेसस्स अधिगतभावदस्सनत्थं वुत्तं, अधिगमन्तरायं आसङ्कन्तेनेव च आहारुपच्छेदो कातब्बोति अनुञ्ञातत्ता अधिगतेन न कातब्बोति दस्सेतुं ‘‘विसेसाधिगमं ब्याकरित्वा आहारं उपच्छिन्दति, न वट्टती’’ति वुत्तं. किं पन अरिया अत्तना अधिगतविसेसं अञ्ञेसं आरोचेन्तीति इमिस्सा चोदनाय ‘‘सभागानञ्हि लज्जीभिक्खूनं कथेतुं वट्टती’’ति वुत्तं, अयमेत्थ युत्ततरोति अम्हाकं खन्ति, गण्ठिपदेपि अयमत्थो दस्सितोयेवाति.
विमतिविनोदनियम्पि (वि. वि. टी. १.१८२-१८३) ‘‘विभत्तिब्यत्तयेनाति विभत्तिविपरिणामेन. विसेसाधिगमोति समाधि विपस्सना च. विसेसाधिगमन्ति लोकुत्तरधम्मपटिलाभं. ब्याकरित्वाति आरोचेत्वा, इदञ्च विसेसस्स अधिगतभावदस्सनत्थं वुत्तं. अधिगतविसेसा हि दिट्ठानुगतिआपज्जनत्थं लज्जीभिक्खूनं अवस्सं अधिगमं ब्याकरोन्ति, अधिगतविसेसेन पन अब्याकरित्वापि आहारं उपच्छिन्दितुं न वट्टति, अधिगमन्तरायविनोदनत्थमेव आहारुपच्छेदस्स अनुञ्ञातत्ता तदधिगमे सो न कातब्बोव. किं पनाधिगमं आरोचेतुं वट्टतीति आह सभागानञ्हीतिआदी’’ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक १८१-१८३) ‘‘हत्थप्पत्तो विय दिस्सति, ‘तस्स विक्खेपो मा होतू’ति उपच्छिन्दति, विसेसाधिगमं ब्याकरित्वा तप्पभवं सक्कारं लज्जायन्तो आहारं उपच्छिन्दति सभागानं ब्याकतत्ता. ते हि कप्पियखेत्तं आरोचेन्ती’’ति वुत्तं.
अप्पच्चवेक्खित्वानिसिन्नकथा
१४. अप्पच्चवेक्खित्वा निसिन्नकथायं अप्पटिवेक्खित्वाति अनुपपरिक्खित्वा. उद्धं वा अधो वा सङ्कमन्तीति पच्छा आगतानं ओकासदानत्थं निसिन्नपाळिया उद्धं वा अधो वा गच्छन्ति. पटिवेक्खणकिच्चं नत्थीति पच्छा आगतेहि उपपरिक्खणकिच्चं नत्थि. हेट्ठा किस्मिञ्चि विज्जमाने साटकं वलिं गण्हातीति आह ‘‘यस्मिं वलि न पञ्ञायती’’ति. पटिवेक्खणञ्चेतं गिहीनं सन्तकेयेवाति दट्ठब्बं. विमतिविनोदनियम्पि (वि. वि. टी. १.१८०) ‘‘हेट्ठा किस्मिञ्चि विज्जमाने साटकं वलिं गण्हातीति आह ‘यस्मिं वलि न पञ्ञायती’ति. पटिवेक्खणञ्चेतं गिहीनं सन्तके एवाति दट्ठब्ब’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं, वजिरबुद्धिटीकायम्पि (वजिर. टी. पाराजिक १८०) ‘‘अप्पटिवेक्खित्वाति अविचारेत्वा. हेट्ठिमभागे हि किस्मिञ्चि विज्जमाने वलि पञ्ञायती’’ति एत्तकमेव.
दवायसिलाविज्झनकथा
१५. दवायसिलाविज्झनकथायं दवासद्दो हसाधिप्पायवाचको. पटिपुब्बविध-धातु पवट्टनत्थोति आह ‘‘हसाधिप्पायेन पासाणो न पवट्टेतब्बो’’ति. सिलासद्दस्स पासाणवाचकत्ता सो एव न पटिविज्झितब्बोति चोदनं सन्धायाह ‘‘न केवलञ्चा’’तिआदि. यदि एवं सब्बेसम्पि अत्थाय न वट्टेय्याति आह ‘‘चेतियादीनं अत्थाया’’तिआदि. धोवनदण्डकन्ति भण्डधोवनदण्डं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.१८२-१८३) पन ‘‘भण्डकं वा धोवन्ताति चीवरं वा धोवन्ता. धोवनदण्डकन्ति चीवरधोवनदण्ड’’न्ति वुत्तं.
दायालिम्पनकथा
१६. दायालिम्पनकथायं अल्ल…पे… पाचित्तियन्ति सुक्खट्ठानेपि अग्गिं पातेत्वा इमिना अधिप्पायेन आलिम्पेन्तस्स पाचित्तियमेव. दुक्कटन्ति सुक्खट्ठाने वा सुक्खं ‘‘असुक्ख’’न्ति अववत्थपेत्वा वा अग्गिं पातेन्तस्स दुक्कटं. कीळाधिप्पायेपि एसेव नयो, कीळाधिप्पायो च पटपटायमानसद्दस्सादवसेनेव वेदितब्बो. पटिपक्खभूतो अग्गि पटग्गि. परित्तकरणन्ति आरक्खकरणं. सयं वा उट्ठितन्ति वातेरितानं वेळुआदीनं अञ्ञमञ्ञसङ्घट्टनेन समुट्ठितं. निरुपादानोति इन्धनरहितो. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. १.१९०) पन ‘‘खिड्डाधिप्पायेनपि दुक्कटन्ति सुक्खतिणादीसु अग्गिकरणं सन्धाय वुत्तं. अल्लेसु पन कीळाधिप्पायेनपि करोन्तस्स पाचित्तियमेव. पटिपक्खभूतो, पटिमुखं गच्छन्तो वा अग्गि पटग्गि, तस्स अल्लतिणादीसुपि दानं अनुञ्ञातं. तं देन्तेन दूरतोव आगच्छन्तं दावग्गिं दिस्वा विहारस्स समन्ततो एकक्खणे अकत्वा एकदेसतो पट्ठाय विहारस्स समन्ततो सणिकं झापेत्वा यथा महन्तोपि अग्गि विहारं पापुणितुं न सक्कोति, एवं विहारस्स समन्ता अब्भोकासं कत्वा पटग्गि दातब्बो. सो डावग्गिनो पटिपथं गन्त्वा एकतो हुत्वा तेन सह निब्बाति. परित्तकरणन्ति समन्ता रुक्खतिणादिच्छेदनपरिखाखणनादिआरक्खकरणं. तेनाह ‘तिणकुटिकानं समन्ता भूमितच्छन’न्तिआदी’’ति, वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक १९०) पन ‘‘परित्तन्ति रक्खणं, तं दस्सेतुं ‘समन्ता भूमितच्छन’न्तिआदि वुत्त’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं.
मिच्छादिट्ठिकुलाभतकथा
१७. मिच्छादिट्ठिकुलाभतकथायं नत्थि सद्धा एतेसूति अस्सद्धा, मच्छरिनो, तेसु अस्सद्धेसु. मिच्छादिट्ठिया युत्तानि कुलानि मिच्छादिट्ठिकुलानि, मज्झेलोपततियातप्पुरिससमासो, ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्ताय दसवत्थुकाय मिच्छादिट्ठिया युत्तकुलानि, तेसु. मिच्छादिट्ठिकुलेसु लभित्वाति सम्बन्धो. असक्कच्चकारीनं तेसं सक्कच्चकरणेन, अप्पणीतदायीनं तेसं पणीतदानेन भवितब्बमेत्थ कारणेनाति कारणं उपपरिक्खित्वाव भुञ्जितुं युत्तन्ति आह ‘‘अनुपपरिक्खित्वा नेव अत्तना भुञ्जितब्बं, न परेसं दातब्ब’’न्ति. येन कारणेन भवितब्बं, तं दस्सेतुं ‘‘विसमिस्सम्पि ही’’तिआदि वुत्तं. न केवलं पिण्डपातमेवाति आह ‘‘यम्पी’’तिआदि. तत्थ कारणमाह ‘‘अपिहितवत्थुस्मिम्पि ही’’तिआदि. ततो अञ्ञम्पि दस्सेति गन्धहलिद्दादिमक्खितोतिआदिना. तत्थपि कारणं दस्सेतुमाह ‘‘सरीरे रोगट्ठानानी’’तिआदि.
गोपकदानकथा
१८. गोपकदानकथायं परेसं सन्तकं गोपेति रक्खतीति गोपको, तस्स दानं गोपकदानं, उय्यानपालकादीहि भिक्खूनं दातब्बदानं. तत्थ पण्णं आरोपेत्वाति ‘‘एत्तकेहेव रुक्खेहि एत्तकमेव गहेतब्ब’’न्ति पण्णं आरोपेत्वा, लिखित्वाति वुत्तं होति. निमित्तसञ्ञं कत्वाति सङ्केतं कत्वा. दारकाति तेसं पुत्तनत्तादयो दारका. अञ्ञेपि ये केचि गोपका होन्ति, ते सब्बेपि वुत्ता. सब्बत्थपि गिहीनं गोपकदाने यत्तकं गोपका देन्ति, तत्तकं गहेतब्बं. सङ्घिके पन यथापरिच्छेदमेव गहेतब्बन्ति दीपितत्ता ‘‘अत्थतो एक’’न्ति वुत्तं. विमतिविनोदनियम्पि (वि. वि. टी. १.१५६) ‘‘पण्णं आरोपेत्वाति ‘एत्तके रुक्खे रक्खित्वा ततो एत्तकं गहेतब्ब’न्ति पण्णं आरोपेत्वा. निमित्तसञ्ञं कत्वाति सङ्केतं कत्वा. दारकाति तेसं पुत्तनत्तादयो ये केचि गोपेन्ति, ते सब्बेपि इध ‘दारका’ति वुत्ता’’ति, वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक १५६) पन ‘‘आरामरक्खकाति विस्सत्थवसेन गहेतब्बं. अधिप्पायं ञत्वाति एत्थ यस्स दानं पटिग्गण्हन्तं भिक्खुं, भागं वा सामिका न रक्खन्ति न दण्डेन्ति, तस्स दानं अप्पटिच्छादेत्वा गहेतुं वट्टतीति इध सन्निट्ठानं, तम्पि ‘न वट्टति सङ्घिके’ति वुत्त’’न्ति वुत्तं.
यत्थाति यस्मिं आवासे. अञ्ञेसं अभावन्ति अञ्ञेसं आगन्तुकभिक्खूनं अभावं. तत्थाति तादिसे आवासे. भाजेत्वा खादन्तीति आगन्तुकानम्पि सम्पत्तानं भाजेत्वा खादन्तीति अधिप्पायो. चतूसु पच्चयेसु सम्मा उपनेन्तीति अम्बफलादीनि विक्किणित्वा चीवरादीसु चतूसु पच्चयेसु सम्मा उपनेन्ति. चीवरत्थाय नियमेत्वा दिन्नाति ‘‘इमेसं रुक्खानं फलानि विक्किणित्वा चीवरेसुयेव उपनेतब्बानि, न भाजेत्वा खादितब्बानी’’ति एवं नियमेत्वा दिन्ना. तेसुपि आगन्तुका अनिस्सराति पच्चयपरिभोगत्थाय नियमेत्वा दिन्नत्ता भाजेत्वा खादितुं अनिस्सरा. न तेसु…पे… ठातब्बन्ति एत्थ आगन्तुकेहि हेट्ठा वुत्तनयेन भाजेत्वा खादितब्बन्ति अधिप्पायो. तेसं कतिकाय ठातब्बन्ति ‘‘भाजेत्वा न खादितब्ब’’न्ति वा ‘‘एत्तकेसु रुक्खेसु फलानि गण्हिस्सामा’’ति वा ‘‘एत्तकानि फलानि गण्हिस्सामा’’ति वा ‘‘एत्तकानं दिवसानं अब्भन्तरे गण्हिस्सामा’’ति वा ‘‘न किञ्चि गण्हिस्सामा’’ति वा एवं कताय आवासिकानं कतिकाय आगन्तुकेहि ठातब्बं. महाअट्ठकथायं ‘‘अनिस्सरा’’ति वचनेन दीपितोयेव अत्थो महापच्चरियं ‘‘चतुन्नं पच्चयान’’न्तिआदिना वित्थारेत्वा दस्सितो. परिभोगवसेनेवाति एत्थ एव-सद्दो अट्ठानप्पयुत्तो, परिभोगवसेन तमेव भाजेत्वाति योजेतब्बं. एत्थ एतस्मिं विहारे, रट्ठेवा.
सेनासनपच्चयन्ति सेनासनञ्च तदत्थाय नियमेत्वा ठपितञ्च. लामककोटियाति लामकं आदिं कत्वा, लामकसेनासनतो पट्ठायाति वुत्तं होति. सेनासनेपि तिणादीनि लामककोटियाव विस्सज्जेतब्बानि, सेनासनपरिक्खारापि लामककोटियाव विस्सज्जेतब्बा. मूलवत्थुच्छेदं पन कत्वा न उपनेतब्बन्ति इमिना किं वुत्तं होति? तीसुपि गण्ठिपदेसु ताव इदं वुत्तं ‘‘सब्बानि सेनासनानि न विस्सज्जेतब्बानीति वुत्तं होती’’ति. लामककोटिया विस्सज्जन्तेहिपि सेनासनभूमियो न विस्सज्जेतब्बाति अयमत्थो वुत्तो होतीति नो खन्ति. वीमंसित्वा यं रुच्चति, तं गहेतब्बं.
धम्मसन्तकेन बुद्धपूजं कातुं, बुद्धसन्तकेन वा धम्मपूजं कातुं वट्टति न वट्टतीति? ‘‘तथागतस्स खो एतं, वासेट्ठ, अधिवचनं धम्मकायो इतिपी’’ति च ‘‘यो खो, वक्कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सती’’ति (सं. नि. ३.८७) च वचनतो वट्टतीति वदन्ति. केचि पन ‘‘एवं सन्ते ‘यो, भिक्खवे, मं उपट्ठहेय्य, सो गिलानं उपट्ठहेय्या’ति (महाव. ३६५) वचनतो बुद्धसन्तकेन गिलानस्सपि भेसज्जं कातुं युत्तन्ति आपज्जेय्य, तस्मा न वट्टती’’ति वदन्ति, तं अकारणं. न हि ‘‘यो, भिक्खवे, मं उपट्ठहेय्य, सो गिलानं उपट्ठहेय्या’’ति (महाव. ३६५) इमिना अत्तनो च गिलानस्स च एकसदिसता, तदुपट्ठानस्स वा समफलता वुत्ता. अयञ्हेत्थ अत्थो – ‘‘यो मं ओवादानुसासनीकरणेन उपट्ठहेय्य, सो गिलानं उपट्ठहेय्य, मम ओवादकारकेन गिलानो उपट्ठातब्बो’’ति (महाव. अट्ठ. ३६५). भगवतो च गिलानस्स च उपट्ठानं एकसदिसन्ति एवं पनेत्थ अत्थो न गहेतब्बो, तस्मा ‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति (दी. नि. २.२१६) वचनतो ‘‘अहञ्च खो पनिदानि एककोव ओवदामि अनुसासामि, मयि परिनिब्बुते इमानि चतुरासीति बुद्धसहस्सानि तुम्हे ओवदिस्सन्ति अनुसासिस्सन्ती’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.२१६) वुत्तत्ता च बहुस्सुतं भिक्खुं पसंसन्तेन च ‘‘यो बहुस्सुतो, न सो तुम्हाकं सावको नाम, बुद्धो नाम एस चुन्दा’’ति वुत्तत्ता धम्मगरुकत्ता च तथागतस्स पुब्बनयो एव पसत्थतरोति अम्हाकं खन्ति. विमतिविनोदनियम्पि ‘‘यत्थाति यस्मिं आवासे. अञ्ञेसन्ति अञ्ञेसं आगन्तुकानं. तेसुपि आगन्तुका अनिस्सराति सेनासने निरन्तरं वसन्तानं चीवरत्थाय दायकेहि, भिक्खूहि वा नियमेत्वा दिन्नत्ता भाजेत्वा खादितुं अनिस्सरा. आगन्तुकेहिपि इच्छन्तेहि तस्मिं विहारे वस्सानादीसु पविसित्वा चीवरत्थाय गहेतब्बं. तेसं कतिकाय ठातब्बन्ति सब्बानि फलाफलानि अभाजेत्वा ‘एत्तकेसु रुक्खेसु फलानि भाजेत्वा परिभुञ्जिस्साम, अञ्ञेसु फलाफलेहि सेनासनानि पटिजग्गिस्सामा’ति वा ‘पिण्डपातादिपच्चयं सम्पादेस्सामा’ति वा ‘किञ्चिपि अभाजेत्वा चतुपच्चयत्थायेव उपनेमा’ति वा एवं सम्मा उपनेन्तानं आवासिकानं कतिकाय आगन्तुकेहि ठातब्बं. महाअट्ठकथायं ‘अनिस्सरा’ति वचनेन दीपितो एव अत्थो, महापच्चरियं ‘चतुन्नं पच्चयान’न्तिआदिना वित्थारेत्वा दस्सितो. परिभोगवसेनेवाति एत्थ एव-सद्दो अट्ठानप्पयुत्तो, परिभोगवसेन तमेव भाजेत्वाति योजेतब्बं. एत्थाति एतस्मिं विहारे, रट्ठे वा. सेनासनपच्चयन्ति सेनासनञ्च तदत्थाय नियमेत्वा ठपितञ्च. ‘एकं वा द्वे वा वरसेनासनानि ठपेत्वा’ति वुत्तमेवत्थं पुन ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘मूलवत्थुच्छेदं पन कत्वा न उपनेतब्ब’न्ति वुत्तं, सेनासनसङ्खातवत्थुनो मूलच्छेदं कत्वा सब्बानि सेनासनानि न विस्सज्जेतब्बानीति अत्थो. केचि पनेत्थ ‘एकं वा द्वे वा वरसेनासनानि ठपेत्वा लामकतो पट्ठाय विस्सज्जन्तेहिपि सेनासनभूमियो न विस्सज्जेतब्बाति अयमत्थो वुत्तो’ति वदन्ति, तम्पि युत्तमेव इमस्सपि अत्थस्स अवस्सं वत्तब्बतो, इतरथा केचि सह वत्थुनापि विस्सज्जेतब्बं मञ्ञेय्यु’’न्ति.
वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाराजिक १५३) ‘‘एत्थ एतस्मिं विहारे परचक्कादिभयं आगतं. मूलवत्थुच्छेदन्ति ‘सब्बसेनासनानं एते इस्सरा’ति वचनतो इतरे अनिस्सराति दीपितं होति. अयमेव भिक्खु इस्सरोति यत्थ सो इच्छति, तत्थ अत्तञातहेतुं लभतीति किर अत्थो, अपि च ‘दहरो’ति वदन्ति. सवत्थुकन्ति सह भूमियाति वुत्तं होती’’ति.
धम्मिकारक्खयाचनकथा
१९. धम्मिकारक्खयाचनकथायं ‘‘गीवायेवाति आणत्तिया अभावतो. तेसं अनत्थकामतायाति ‘चोरो’ति वुत्तं मम वचनं सुत्वा केचि दण्डिस्सन्ति, जीविता वोरोपेस्सन्तीति एवं सञ्ञाय. एतेन केवलं भयेन वा परिक्खारग्गहणत्थं वा सहसा ‘चोरो’ति वुत्ते दण्डितेपि न दोसोति दस्सेति. राजपुरिसानञ्हि ‘चोरो अय’न्ति उद्दिस्सकथने एव गीवा. भिक्खूनं, पन आरामिकादीनं वा सम्मुखा ‘असुको चोरो एवमकासी’ति केनचि वुत्तवचनं निस्साय आरामिकादीसु राजपुरिसानं वत्वा दण्डापेन्तेसुपि भिक्खुस्स न गीवा राजपुरिसानं अवुत्तत्ता, येसञ्च वुत्तं, तेहि सयं चोरस्स अदण्डितत्ताति गहेतब्बं. ‘त्वं एतस्स सन्तकं अच्छिन्दा’ति आणत्तोपि हि सचे अञ्ञेन अच्छिन्दापेति, आणापकस्स अनापत्ति विसङ्केतत्ता. अत्तनो वचनकरन्ति इदं सामीचिवसेन वुत्तं. वचनं अकरोन्तानं राजपुरिसानम्पि ‘इमिना गहितपरिक्खारं आहरापेहि, मा चस्स दण्डं करोही’ति उद्दिस्स वदन्तस्सपि दण्डे गहितेपि न गीवा एव दण्डग्गहणस्स पटिक्खित्तत्ता ‘असुकभण्डं अवहरा’ति आणापेत्वा विप्पटिसारे उप्पन्ने पुन पटिक्खिपने (पारा. १२१) विय. दासादीनं सम्पटिच्छने विय तदत्थाय अड्डकरणे भिक्खूनम्पि दुक्कटन्ति आह ‘कप्पियअड्डो नाम, न वट्टती’ति. केनचि पन भिक्खुना खेत्तादिअत्थाय वोहारिकानं सन्तिकं गन्त्वा अड्डे कतेपि तं खेत्तादिसम्पटिच्छने विय सब्बेसं अकप्पियं न होति पुब्बे एव सङ्घसन्तकत्ता. भिक्खुस्सेव पन पयोगवसेन आपत्तियो होन्ति. दासादीनम्पि पन अत्थाय रक्खं याचितुं वोहारिकेन पुट्ठेन सङ्घस्स उप्पन्नं कप्पियक्कमं वत्तुं आरामिकादीहि च अड्डं कारापेतुं वट्टति एव. विहारवत्थादिकप्पियअड्डं पन भिक्खुना सयम्पि कातुं वट्टती’’ति विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.६७९) आगतो.
वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाचित्तिय ६८१) ‘‘गीवाति केवलं गीवा एव होति, न पाराजिकं. कारापेत्वा दातब्बाति एत्थ सचे आवुधभण्डं होति, तस्स धारा न कारापेतब्बा, अञ्ञेन पन आकारेन सञ्ञापेतब्ब’’न्ति वुत्तं.
उच्चारादिछड्डनकथा
२०. उच्चारादिछड्डनकथायं अट्ठमे उच्चारादिछड्डने ‘‘उच्चारादिभावो, अनपलोकनं, वळञ्जनट्ठानं, तिरोकुट्टपाकारता, छड्डनं वा छड्डापनं वाति इमानि पनेत्थ पञ्च अङ्गानि, नवमे हरितूपरि छड्डने सब्बेसन्ति भिक्खुस्स भिक्खुनिया च. इध खेत्तपालका आरामादिगोपका च सामिका एवा’’ति एत्तकमेव सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.८३०) वुत्तं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.८३०) पन ‘‘अट्ठमे वळञ्जियमानतिरोकुट्टादिता, अनपलोकेत्वा उच्चारादीनं छड्डनादीति द्वे अङ्गानि. नवमे ‘मत्थकच्छिन्ननाळिकेरम्पी’ति वुत्तत्ता हरितूपरि छड्डनमेव पटिक्खित्तं. तेनाह ‘अनिक्खित्तबीजेसू’तिआदि. यत्थ च छड्डेतुं वट्टति, तत्थ हरिते वच्चादिं कातुम्पि वट्टति एव. सब्बेसन्ति भिक्खुभिक्खुनीन’’न्ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. पाचित्तिय ८३२) पन ‘‘सामिके अपलोकेत्वाव छड्डेतीति कत्थचि पोत्थके नत्थि, कत्थचि अत्थि, अत्थिभावोव सेय्यो किरियाकिरियत्ता सिक्खापदस्स. इध खेत्तपालका आरामादिगोपका च सामिका एव. ‘सङ्घस्स खेत्ते आरामे च तत्थ कचवरं न छड्डेतब्बन्ति कतिका चे नत्थि, भिक्खुस्स छड्डेतुं वट्टति सङ्घपरियापन्नत्ता, न भिक्खुनीनं. तासम्पि भिक्खुनिसङ्घसन्तके वुत्तनयेन वट्टति, न तत्थ भिक्खुस्स. एवं सन्तेपि सारुप्पवसेनेव कातब्बन्ति वुत्त’’न्ति वुत्तं.
भिक्खुविभङ्गे पन सेखियवण्णनायं (पाचि. अट्ठ. ६५१) ‘‘असञ्चिच्चाति पटिच्छन्नट्ठानं गच्छन्तस्स सहसा उच्चारो वा पस्सावो वा निक्खमति, असञ्चिच्चकतो नाम, अनापत्ति. न हरितेति एत्थ यम्पि जीवरुक्खस्स मूलं पथवियं दिस्समानं गच्छति, साखा वा भूमिलग्गा गच्छति, सब्बं हरितसङ्खातमेव, खन्धे निसीदित्वा अप्पहरितट्ठाने पातेतुं वट्टति. अप्पहरितट्ठानं ओलोकेन्तस्सेव सहसा निक्खमति, गिलानट्ठाने ठितो होति, वट्टति. अप्पहरिते कतोति अप्पहरितं अलभन्तेन तिणण्डुपकं वा पलालण्डुपकं वा ठपेत्वा कतोपि पच्छा हरितं ओत्थरति, वट्टतियेव. ‘खेळेन चेत्थ सिङ्घाणिकापि सङ्गहिता’ति महापच्चरियं वुत्तं. न उदकेति एतं परिभोगउदकमेव सन्धाय वुत्तं. वच्चकुटिसमउद्दादिउदकेसु पन अपरिभोगेसु अनापत्ति. देवे वस्सन्ते समन्ततो उदकोघो होति, अनुदकट्ठानं ओलोकेन्तस्सेव निक्खमति, वट्टति. महापच्चरियं वुत्तं एतादिसे काले अनुदकट्ठानं अलभन्तेन कातुं वट्टती’’ति वुत्तं. तस्सं वण्णनायं विमतिविनोदनियञ्च (वि. वि. टी. पाचित्तिय २.६५२) ‘‘खेळेन चेत्थ सिङ्घाणिकापि सङ्गहिताति एत्थ उदकगण्डुसकं कत्वा उच्छुकचवरादिञ्च मुखेनेव हरितुं उदकेसु छड्डेतुं वट्टतीति दट्ठब्ब’’न्ति वुत्तं.
इमस्मिं ठाने पण्डितेहि विचारेतब्बं अत्थि – ‘‘वच्चकुटिसमुद्दादिउदकेसु पन अपरिभोगेसु अनापत्ती’’ति अट्ठकथायं वुत्तं, एवं सन्ते नदीजातस्सरादीसु आपत्ति वा अनापत्ति वाति. तत्थ समुद्दादीति आदि-सद्देन नदीजातस्सरापि सङ्गहिताव, तस्मा अनापत्तीति चे? न चेवं दट्ठब्बं. यदि हि समुद्दादीति एत्थ आदि-सद्देन नदीजातस्सरापि सङ्गहिता, एवं सति टीकाचरिया वदेय्युं, न पन वदन्ति, अट्ठकथायञ्च ‘‘वच्चकुटिसमुद्दादिउदकेसू’’ति एत्तकमेव वदेय्य, तथा पन अवत्वा ‘‘अपरिभोगेसू’’ति हेतुमन्तविसेसनपदम्पि गहितं. तेन ञायति ‘‘आदिसद्देन अपरिभोगानि चन्दनिकादिउदकानि एव गहितानि, न परिभोगानि नदीजातस्सरादिउदकानी’’ति. तेन च वच्चकुटिसमुद्दादिउदकानि अपरिभोगत्ता अनापत्तिकरानि होन्ति, नदीजातस्सरादिउदकानि पन परिभोगत्ता आपत्तिकरानीति. कथं पन ‘‘अपरिभोगेसू’’ति इमस्स पदस्स हेतुमन्तपदभावो जानितब्बोति? युत्तितो आगमतो च. कथं युत्तितो? ‘‘वच्चकुटिसमुद्दादिउदकानि परिभोगानिपि सन्ति, अपरिभोगानिपी’’ति अब्यभिचारियभावतो. ब्यभिचारे हि सम्भवे एव सति विसेसनं सात्थकं सिया. कथं आगमतो? वुत्तञ्हेतं आचरियबुद्धदत्तत्थेरेन विनयविनिच्छये (वि. वि. १९५४) ‘‘तेसं अपरिभोगत्ता’’ति. तस्मा आदि-सद्देन अपरिभोगानियेव उदकानि गहितानि, न परिभोगानि. वुत्तञ्हेतं विनयविनिच्छयटीकायं ‘‘वच्चकुटिसमुद्दादिउदकेसूति एत्थ आदि-सद्देन सब्बं अपरिभोगजलं सङ्गय्हति, तेनेव तेसं अपरिभोगत्तमेव कारणमाहा’’ति, तस्मा मनुस्सानं परिभोगेसु नदीजातस्सरतळाकपोक्खरणियादिउदकेसु उच्चारपस्सावादिकरणं न वट्टतीति जानितब्बमेतं. ‘‘देवे वस्सन्ते समन्ततो उदकोघो होति, अनुदकट्ठानं ओलोकेन्तस्सेव निक्खमति, वट्टति. महापच्चरियं वुत्तं एतादिसे काले अनुदकट्ठानं अलभन्तेन कातुं वट्टतीति वुत्त’’न्ति अट्ठकथायं आगतत्ता महन्तेसु नदीजातस्सरादीसु नावादीहि गतकाले तादिसे कारणे सति ‘‘तीरं उपनेही’’ति वत्वा ‘‘उपनेतुं असक्कुणेय्यट्ठाने उदकेपि कातुं वट्टति, अनापत्ती’’ति अट्ठकथानुलोमतो विञ्ञायति, उपपरिक्खित्वा गहेतब्बं.
नहानेरुक्खादिघंसनकथा
२१. नहाने रुक्खादिघंसनन्ति एत्थ अट्ठपदाकारेनाति अट्ठपदफलकाकारेन, जूतफलकसदिसन्ति वुत्तं होति. मल्लकमूलकसण्ठानेनाति खेळमल्लकमूलसण्ठानेन. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. चूळवग्ग २.२४३) पन ‘‘अट्ठपदाकारेनाति जूतफलके अट्ठगब्भराजिआकारेन. मल्लकमूलसण्ठानेनाति खेळमल्लकमूलसण्ठानेन. इदञ्च वट्टाधारकं सन्धाय वुत्तं. कण्टके उट्ठापेत्वा कतवट्टकपालस्सेतं अधिवचनं. पुथुपाणिकन्ति मुट्ठिं अकत्वा विकसितहत्थतलेहि पिट्ठिपरिकम्मं वुच्चति. एतमेव सन्धाय हत्थपरिकम्म’’न्ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. चूळवग्ग २४४) पन ‘‘पुथुपाणिना कत्तब्बं कम्मं पुथुपाणिकम्म’’न्ति वुत्तं.
एवं पाळिअनुसारेनेव नहाने कत्तब्बाकत्तब्बं दस्सेत्वा इदानि नहानतित्थे नहायन्तानं भिक्खूनं नहानविधिं दस्सेन्तो ‘‘इदं पनेत्थ नहानवत्त’’न्तिआदिमाह. तत्थ पस्सन्तानं अप्पसादावहनतो, गिहिपुरिसानं कम्मं वियाति गरहितब्बभावतो च वुत्तं ‘‘यत्थ वा तत्थ वा…पे… न ओतरितब्ब’’न्ति. अञ्ञेसु सम्मुखीभूतेसु अनुदकसाटकेन नहायितुं दुक्करत्ता ‘‘सब्बदिसा पन ओलोकेत्वा विवित्तभावं ञत्वा’’ति वुत्तं. एवम्पि खाणुगुम्बलतादीहि पटिच्छन्नापि हुत्वा तिट्ठेय्युन्ति आह ‘‘खाणु…पे… उक्कासित्वा’’ति. उद्धंमुखेन चीवरापनयनं हरायितब्बं सियाति वुत्तं ‘‘अवकुज्ज…पे… अपनेत्वा’’ति. ततो कायबन्धनट्ठपनवत्तमाह ‘‘कायबन्धन’’न्त्यादिना. ततो उदकसाटिकाय सति तं निवासेत्वा ओतरितब्बं सिया, ताय असतिया किं कातब्बन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘सचे’’तिआदि. तत्थ पुब्बे ‘‘ठितकेनेव न ओतरितब्ब’’न्ति अहिरिकाकारस्स पटिसिद्धत्ता इध हिरिमन्ताकारं दस्सेति उदकन्ते उक्कुटिकं निसीदित्वा निवासनं मोचेत्वाति. उण्णट्ठाने, समट्ठाने वा पसारिते सति वा तेन अञ्ञत्थ गच्छेय्याति आह ‘‘सचे निन्नट्ठान’’न्तिआदि.
ओतरन्तेन किं कातब्बन्ति पुच्छं सन्धाय ‘‘ओतरन्तेन सणिक’’न्त्यादि. तत्थ पुब्बे ‘‘वेगेन न ओतरितब्ब’’न्ति पटिसिद्धानुरूपमाह ‘‘सणिक’’न्ति. अतिगम्भीरं गच्छन्तो उदकोघतरङ्गवातादीहि पहरन्तो चलितकायो सिया, अतिउत्ताने निसीदन्तो अप्पटिच्छन्नकायो सियाति वुत्तं ‘‘नाभिप्पमाणमत्तं ओतरित्वा’’ति. अत्तनो हत्थविकारादीहि वीचिं उट्ठापेन्तो, सद्दञ्च करोन्तो उद्धटचपलभावो सियाति वुत्तं ‘‘वीचिं अनुट्ठपेन्तेन सद्दं अकरोन्तेन निवत्तित्वा’’ति. निवत्तित्वा किं कातब्बन्ति आह आगतदिसाभिमुखेन निमुज्जितब्ब’’न्ति, अभिमुखेन हुत्वाति पाठसेसो. इदानि तप्फलं दस्सेन्तो ‘‘एव’’न्त्यादिमाह. ततो उम्मुज्जन्तेन किं कातब्बन्ति पुच्छायमाह ‘‘उम्मुज्जन्तेनपी’’तिआदि. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. चीवरं पारुपित्वाव ठातब्बं, कस्माति चे? न ताव कायतो उदकं ओतरति, तस्मा थोकं कालं उत्तरासङ्गं चीवरं उभोहि हत्थेहि अन्ते गहेत्वा पुरतो कत्वा ठातब्बं. ततो कायस्स सुक्खभावं ञत्वा चीवरं पारुपित्वा यथारुचि गन्तब्बन्ति.
वलिकादिकथा
२२. वलिकादिकथायं ‘‘मुत्तोलम्बकादीनन्ति आदि-सद्देन कुण्डलादिं सङ्गण्हाति. पलम्बकसुत्तन्ति यञ्ञोपचिताकारेन ओलम्बकसुत्त’’न्ति सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.२४५). विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. चूळवग्ग २.२४५) पन ‘‘मुत्तोलम्बकादीनन्ति आदि-सद्देन कुण्डलादिं सङ्गण्हाति. पलम्बकसुत्तन्ति ब्राह्मणानं यञ्ञोपचितसुत्तादिआकारं वुच्चति. वलयन्ति हत्थपादवलय’’न्ति वुत्तं. वजिरबुद्धिटीकायं (वजिर. टी. चूळवग्ग २४५) पन ‘‘कण्णतो निक्खन्तमुत्तोलम्बकादीनं कुण्डलादीनन्ति लिखितं. ‘कायूर’न्ति पाळिपाठो. ‘केयूरादीनी’ति आचरियेनुद्धट’’न्ति वुत्तं.
दीघकेसकथा
२३. दीघकेसकथायं सारत्थदीपनियं न किञ्चि वुत्तं. विमतिविनोदनियं (वि. वि. टी. चूळवग्ग २.२४६) पन ‘‘द्वङ्गुलेति उपयोगबहुवचनं, द्वङ्गुलप्पमाणं अतिक्कामेतुं न वट्टतीति अत्थो. एत्थ च दुमासस्स वा द्वङ्गुलस्स वा अतिक्कन्तभावं अजानन्तस्सपि केसमस्सुगणनाय अचित्तकापत्तियो होन्तीति वदन्ति. कोच्छेनाति उसीरहीरादीनि बन्धित्वा समकं छिन्दित्वा गहितकोच्छेन. चिक्कलेनाति सिलेसयुत्ततेलेन. उण्हाभितत्तरजसिरानम्पीति उण्हाभितत्तानं रजोकिण्णसिरानं. अद्दहत्थेनाति अल्लहत्थेना’’ति वुत्तं.
उपरि पन पाळियं (चूळव. २७५) ‘‘तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू मस्सुं कप्पापेन्ति. मस्सुं वड्ढापेन्ति. गोलोमिकं कारापेन्ति. चतुरस्सकं कारापेन्ति. परिमुखं कारापेन्ति. अड्ढदुकं कारापेन्ति. दाठिकं ठपेन्ति. सम्बाधे लोमं संहरापेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खीयन्ति विपाचेन्ति ‘सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – न, भिक्खवे, मस्सु कप्पापेतब्बं. न मस्सु वड्ढापेतब्बं. न गोलोमिकं कारापेतब्बं. न चतुरस्सकं कारापेतब्बं. न परिमुखं कारापेतब्बं. न अड्ढदुकं कारापेतब्बं. न दाठिका ठपेतब्बा. न सम्बाधे लोमं संहरापेतब्बं, यो संहरापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति आगतं. अट्ठकथायम्पि (चूळव. अट्ठ. २७५) ‘‘मस्सुं कप्पापेन्तीति कत्तरिया मस्सुं छेदापेन्ति. मस्सुं वड्ढापेन्तीति मस्सुं दीघं कारेन्ति. गोलोमिकन्ति हनुकम्हि दीघं कत्वा ठपितं एळकमस्सु वुच्चति. चतुरस्सकन्ति चतुकोणं. परिमुखन्ति उदरे लोमसंहरणं. अड्ढदुकन्ति उदरे लोमराजिट्ठपनं. आपत्ति दुक्कटस्साति मस्सुकप्पापनादीसु सब्बत्थ आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तं.
पुन पाळियं (चूळव. २७५) ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खू सक्खरिकायपि मधुसित्थकेनपि नासिकालोमं गाहापेन्ति, नासिका दुक्खा होन्ति. अनुजानामि, भिक्खवे, सण्डासन्ति. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू पलितं गाहापेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खीयन्ति विपाचेन्ति ‘सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – न, भिक्खवे, पलितं गाहापेतब्बं, यो गाहापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति आगतं. ‘‘सक्खरादीहि नासिकालोमग्गाहापने आपत्ति नत्थि, अनुरक्खणत्थं पन सण्डासो अनुञ्ञातो’’ति अट्ठकथायं वुत्तं. ‘‘न, भिक्खवे, पलितं गाहापेतब्बन्ति एत्थ भमुकाय वा नलाटे वा दाठिकाय वा उग्गन्त्वा बीभच्छं ठितं, तादिसं लोमं पलितं वा अपलितं वा गाहापेतुं वट्टती’’ति च वुत्तं.
आदासादिकथा
२४. आदासादिकथायं आदासो नाम मण्डनपकतिकानं मनुस्सानं अत्तनो मुखच्छायादस्सनत्थं कंसलोहादीहि कतो भण्डविसेसो. उदकपत्तो नाम उदकट्ठपनको पातिसरावादिको भाजनविसेसो. कंसपत्तादीनीति आदासभावेन अकतानि परिसुद्धभावेन आलोककरानि वत्थूनि. आदि-सद्देन सुवण्णरजतजातिफलिकादयो सङ्गण्हाति, कञ्जियादीनीति एत्थ आदि-सद्देन द्रवजातिकानि तेलमधुखीरादीनि. आबाधपच्चयाति अत्तनो मुखे उप्पन्नवणपच्चया. तेनाह ‘‘सञ्छवि नु खो मे वणो’’तिआदि. आयुं सङ्खरोतीति आयुसङ्खारो. को सो? अत्तभावो, तं आयुसङ्खारं, तं ओलोकेन्तो केनाकारेन ओलोकेय्याति पुच्छायमाह ‘‘जिण्णो नु खोम्हि नोति एव’’न्ति. तस्सत्थो – मम अत्तभावो जिण्णो नु खो वा, नो जिण्णो नु खो वाति एवं इमिना मनसिकारेन कम्मट्ठानसीसेन ओलोकेतुं वट्टति. ‘‘सोभति नु खो मे अत्तभावो, नो वा’’ति एवं पवत्तेन अत्तसिनेहवसेन ओलोकेतुं न वट्टतीति.