५. चम्मक्खन्धकवण्णना
सोणकोळिविसवत्थुकथावण्णना
२४२. असीतिया …पे… कारेतीति ‘‘असीति गामिकसहस्सानि सन्निपातापेत्वा’’ति इमस्स कारणवचनं. तत्थ ‘‘गामानं असीतिया सहस्सेसू’’ति वत्तब्बे ‘‘असीतिया गामसहस्सेसू’’ति वुत्तं. गामप्पमुखा गामिका, तेसं सहस्सानि. ‘‘कम्मचित्तीकतानी’’ति उपचारेन वुत्तं. कम्मपच्चयउतुसमुट्ठाने हि तेसं अञ्जनवण्णभावो. ‘‘केनचिदेव करणीयेना’’ति वत्तब्बे ‘‘केनचिदेवा’’ति वुत्तं. एत्थ एवं-सद्दो ओपम्मे पवत्तति. एवमुपमानोपदेसपुच्छावधारणपटिञ्ञातओपम्मे. पुरतो पेक्खमानानन्ति अनादरत्थे सामिवचनं. ततो पन भगवतो गन्धकुटिया कवाटं सुबद्धं पस्सित्वा इच्छिताकारकुसलताय इद्धिया गन्त्वा कुटिं पविसित्वा आरोचेसि. विहारपच्छायायन्ति विहारस्स वड्ढमानच्छायायं. ‘‘अहो नूनाति अहो महन्तो’’ति लिखितं. भगवतो सम्बहुलेहि सद्धिं आहिण्डनं आयस्मतो सोणस्स वीरियारम्भनिदस्सनेन अनारद्धवीरियानं उत्तेजनत्थं, एवं सुखुमालानं पादरक्खणत्थं उपाहना अनुञ्ञाताति दस्सनत्थञ्च.
सोणस्सपब्बज्जाकथावण्णना
२४३. तत्थ च निमित्तं गण्हाहीति तेसं इन्द्रियानं आकारं उपलक्खेहि.
२४४. अधिमुत्तो होतीति पटिविज्झित्वा पच्चक्खं कत्वा ठितो होति. नेक्खम्माधिमुत्तोतिआदीहि निब्बानं, अरहत्तञ्च वुत्तं. ‘‘तञ्हि सब्बकिलेसेहि निक्खन्तत्ता ‘नेक्खम्म’न्ति च गेहतो पविवित्तत्ता ‘पविवेको’ति च ब्यापज्जाभावतो ‘अब्यापज्ज’न्ति च अरहत्तं उपादानस्स खयन्ते उप्पन्नत्ता ‘उपादानक्खयो’ति च तण्हाय खयन्ते उप्पन्नत्ता ‘तण्हक्खयो’ति च सम्मोहाभावतो ‘असम्मोहो’ति च वुच्चती’’ति वुत्तं. सब्बेहि अरहत्तं वुत्तन्ति केचि. सिया खो एवमस्साति कदाचि एवमस्स, अस्स वा आयस्मतो एवं सिया. पच्चागच्छन्तो जानन्तो. करणीयमत्तानन्ति अत्तनो. सो एव वा पाठो. नेक्खम्माधिमुत्तोति इमस्मिंयेव अरहत्तं कथितं. सेसेसु निब्बानन्ति केचि. असम्मोहाधिमुत्तोति एत्थेव निब्बानं. सेसेसु अरहत्तन्ति केचि. ‘‘सब्बेस्वेवेतेसु उभयम्पी’’ति वदन्ति. पविवेकञ्च चेतसो, अधिमुत्तस्स, उपादानक्खयस्स चाति उपयोगत्थे सामिवचनं. आयतनानं उप्पादञ्च वयञ्च दिस्वा.
सब्बनीलिकादिपटिक्खेपकथावण्णना
२४६. ‘‘रञ्जनचोळकेन पुञ्छित्वा’’ति पाठो. ‘‘खल्लकादीनि अपनेत्वा’ति वुत्तत्ता द्वे तीणि छिद्दानि कत्वा वळञ्जेतुं वट्टती’’ति वदन्तानं वादो न गहेतब्बो.
यानादिपटिक्खेपकथावण्णना
२५४. ‘‘चतुरङ्गुलाधिकानी’’ति वुत्तत्ता चतुरङ्गुलतो हेट्ठा वट्टतीति एके. उभतोलोहितकूपधानन्ति एत्थ ‘‘कासावं पन वट्टति, कुसुम्भादिरत्तमेव न वट्टती’’ति लिखितं.
सब्बचम्मपटिक्खेपादिकथावण्णना
२५५. किस्स त्यायन्ति किस्स ते अयं.
२५६. गिहिविकतन्ति गिहीनं अत्थाय कतं. ‘‘यत्थ कत्थचि निसीदितुं अनुजानामीति अत्थो’’ति लिखितं. किञ्चापि दीघनिकायट्ठकथायं ‘‘ठपेत्वा तूलिकं सब्बानेव गोनकादीनि रतनपरिसिब्बितानि वट्टन्ती’’ति वुत्तं, अथ खो विनयपरियायं पत्वा गरुके ठातब्बतो इध वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो गहेतब्बो. ‘‘तत्थ पन सुत्तन्तिकदेसनाय गहट्ठादीनम्पि वसेन वुत्तत्ता तेसं सङ्गण्हनत्थं ठपेत्वा ‘तूलिकं…पे… वट्टन्ती’ति वुत्तं विय खायतीति अपरे’’ति वुत्तं.
२५९. मिगमातुकोति तस्स नामं. वातमिगोति च तस्स नामं. ‘‘काळसीहो काळमुखो कपी’’ति लिखितं. चम्मं न वट्टतीति येन परियायेन चम्मं वट्टिस्सति, सो परतो आवि भविस्सति. ‘‘अत्तनो पुग्गलिकवसेन परिहारो पटिक्खित्तो’’ति वुत्तं. ‘‘न, भिक्खवे, किञ्चि चम्मं धारेतब्ब’’न्ति एत्तावता सिद्धे ‘‘न, भिक्खवे, गोचम्म’’न्ति इदं परतो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सब्बपच्चन्तिमेसु जनपदेसु चम्मानि अत्थरणानी’’ति एत्थ अनुमतिप्पसङ्गभया वुत्तन्ति वेदितब्बं.
चम्मक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.