भिक्खुनीविभङ्गवण्णना
१. पाराजिककण्डवण्णना
गन्थारम्भवण्णना
विभङ्गे विय भिक्खूनं, वित्थारमभिसङ्खतं;
अकत्वा भिक्खुनीनम्पि, वक्खे गण्ठिपदक्कमं.
यो भिक्खुनीनं विभङ्गो अस्स, तस्स संवण्णनाक्कमो पत्तोति अत्थो.
गन्थारम्भवण्णना निट्ठिता.
१. पठमपाराजिकसिक्खापदवण्णना
६५६-७. तत्थ तत्थ ठानुप्पत्तिकपञ्ञा वीमंसा. पदपटिपाटिया एवाति मातिकापदपटिपाटिया एव. ‘‘वुत्तन्ति सङ्गीतिकानं उपसङ्कप्पनानं विभाजनं वुत्त’’न्ति लिखितं.
६५८. ‘‘एहिभिक्खुनीति भिक्खुनी, तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नाति भिक्खुनी’’ति इदं पन देसनाविलासवसेन वुत्तन्ति एके. अञ्ञबुद्धकाले अत्थीति एके, तं न युत्तं विय दिस्सति अम्हाकम्पि बुद्धकाले सम्भवप्पसङ्गतो, एहिभिक्खुनिया पटिसेधछायादिस्सनतो च. यथाह धम्मपदे विसाखावत्थुस्मिं (ध. प. अट्ठ. १. विसाखावत्थु) ‘‘तस्स चीवरदानस्स निस्सन्देन इमं महालतापसाधनं लभि. इत्थीनञ्हि चीवरदानं महालतापसाधनभण्डेन मत्थकं पप्पोति, पुरिसानं इद्धिमयपत्तचीवरेना’’ति. तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नाय पन भिक्खुनिया सम्भवो अञ्ञबुद्धकाले कदाचि सिया, नत्थेव अम्हाकं बुद्धकाले. देसनाविलासेन पन भिक्खुदेसनाक्कमेनेव भिक्खुनिनिद्देसो वुत्तो, तेनेव भिक्खुसङ्घवसेन एकतोउपसम्पन्ना भिक्खुनियो विज्जमानापि तत्थ न वुत्ता. तासं अत्थिता इमाय परिवारकथाय वेदितब्बा –
‘‘उभो एकतो उपसम्पन्ना,
उभिन्नं हत्थतो चीवरं पटिग्गण्हेय्य;
सिया आपत्तियो नाना,
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४७९);
अथ वा पुथुज्जनकाले एहिभिक्खुसरणगमनेन उपसम्पन्नोव इत्थिलिङ्गपातुभावेन भिक्खुनिभावे ठिता पुरिसूपसम्पन्नं उपादाय ‘‘एहिभिक्खुनी’’ति, ‘‘तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्ना भिक्खुनी’’ति च सङ्ख्यं गच्छति. नो चे, तं वचनं विरुज्झेय्याति एके, विचारेत्वा गहेतब्बं. ‘‘विञ्ञू पटिबलो’’ति द्विन्नं अवस्सवभावस्स इज्झनतो वुत्तं. एत्थ यस्मा यं किञ्चि आमिसं पटिग्गण्हन्तीनं अग्गहत्था पुरिसानं हत्थेहि कदाचि मिस्सीभावं गच्छन्ति, वन्दन्तानं वा पुरिसानं सिरानि अग्गपादेहि मिस्सितानि कदाचि होन्ति, केसच्छेदनकाले वा सिरं पुरिसानं हत्थेहि मिस्सितं होति, चित्तं नामेतं अतिरद्धगवेसि, दुरक्खियं वा, तस्मा ‘‘मा अतिलहुं पाराजिकापत्ति भिक्खुनीनं होतू’’ति बुद्धा भगवन्तो कारुञ्ञेन पाराजिकक्खेत्तपरिच्छेदं, थुल्लच्चयक्खेत्तपरिच्छेदञ्च विसुं विसुं देसेसुन्ति वेदितब्बं.
६५९. तब्बहुलनयेन सा वुत्ताति एत्थ अयमनुगण्ठिपदक्कमो – येभुय्येन किरियसमुट्ठानत्ता ‘‘किरियसमुट्ठान’’न्ति वुत्तं. ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्या’’ति अवत्वा पन ‘‘सादियेय्या’’ति वुत्तत्ता अकिरियतोपि समुट्ठातीति वेदितब्बं. यथा चेत्थ, एवं हेट्ठा ‘‘मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्सा’’तिआदिना नयेन किरियसमुट्ठानतं वत्वा तदनन्तरं ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका…पे… सो चे पवेसनं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’तिआदिना (पारा. ५६) नयेन अकिरियसमुट्ठानतायपि वुत्तत्ता पठमपाराजिकस्सापि तब्बहुलनयेनेव किरियसमुट्ठानता वेदितब्बा. न हि पवेसनसादियनादिम्हि किरियसमुट्ठानता दिस्सति. अङ्गजातचलनञ्चेत्थ न सारतो दट्ठब्बं ‘‘सो चे पवेसनं न सादियति, पविट्ठं न सादियति, ठितं न सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. ५८) एत्थ ठित न सादियने पकतियापि परिपुण्णचलनत्ता. सादियनपच्चया हि सेवनचलनञ्चेत्थ न दिस्सतेवाति तब्बहुलनयेनेव किरियसमुट्ठानता गहेतब्बा. तत्थ तत्थ अट्ठकथासु कस्मा तब्बहुलनयो अवुत्तोति चे? ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति (पारा. ३९, ४२) मातिकायं किरियसमुट्ठानस्स सरूपेन वुत्तत्ता तदनुरूपवसेन विभङ्गनयमनोलोकेत्वा ‘‘किरियसमुट्ठान’’मिच्चेव वुत्तं. यथा चेतेसु तब्बहुलनयेन किरियसमुट्ठानता वुत्ता, तथा सुरादीनं अकुसलेनेव पातब्बता, न इतरथा ‘‘यं अकुसलेनेव आपज्जति, अयं लोकवज्जा, सेसा पण्णत्तिवज्जा’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) वुत्ते लोकवज्जपण्णत्तिवज्जानं नियमनलक्खणसिद्धि होति, तथा तं अवत्वा ‘‘यस्सा सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, अयं लोकवज्जा. सेसा पण्णत्तिवज्जा’’ति वुत्ते लोकवज्जवचनं निरत्थकं सिया वत्थुअजाननपक्खेपि अकुसलेनेव पातब्बत्ता. यस्मा तत्थ सुरापानवीतिक्कमस्स अकुसलचित्तुप्पादो नत्थि, तस्मा खन्धकट्ठकथायं (महाव. अट्ठ. १०८) ‘‘मज्जपाने पन भिक्खुनो अजानित्वापि बीजतो पट्ठाय मज्जं पिवन्तस्स पाचित्तियं, सामणेरो जानित्वा पिवन्तो सीलभेदं आपज्जति, न अजानित्वा’’ति वुत्तं, न वुत्तं ‘‘वत्थुअजाननपक्खे पाणातिपातादीनं सिद्धिकरअकुसलचित्तुप्पादसदिसे चित्तुप्पादे सतिपि सामणेरो सीलभेदं नापज्जती’’ति. अभिनिवेसवचनं पाणातिपातादीहि समानजातिकत्ता सामणेरानं सुरापानस्स. ‘‘सुरादयो पनिमे’’ति वत्थुं जानित्वा पातब्बतादिवसेन वीतिक्कमन्तस्स अकुसलस्स असम्भवो नत्थि. तेन वुत्तं ‘‘यस्स सचित्तकपक्खे’’तिआदि.
किञ्चेत्थ युत्तिवचनेन अरहन्तानं अप्पविसनतो सचित्तकाचित्तकपक्खेसु अकुसलनियमोति चे? न, धम्मतावसेन सेक्खानम्पि अप्पविसनतो. अचित्तकपक्खे अकुसलनियमाभावदस्सनत्थं सुपन्तस्स मुखे पक्खित्तजलबिन्दुमिव सुराबिन्दुआदयो उदाहरितब्बाति. तब्बहुलनयेन हि अत्थे गहिते पुब्बेनापरं अट्ठकथाय समेति. ‘‘सद्धिं पाळिया अविसेसत्थो परतो आवि भविस्सतीति अपरे’’ति वुत्तं. इदमेत्थ विचारेतब्बं. यदि वत्थुजाननपक्खे विना अकुसलेन मज्जपानं सिया, कस्मा नाळिमज्झं नातिक्कमति अरियानं पानकादिसञ्ञीनन्ति? सीलभेदवत्थुवीतिक्कमो विनापि चित्तेन अरियानं धम्मतावसेनेव न सम्भवतीति चे, न, चक्खुपालत्थेरवत्थु (ध. प. अट्ठ. १.१) आदिविरोधतोति. अपिच भिक्खुनोपि सामणेरस्स विय सुरापानं सचित्तकमेव कस्मा न जातन्ति? अप्पतिरूपत्ताति चे, सामणेरानम्पि अप्पतिरूपमेव. सहधम्मिका एव हि ते. महासावज्जत्ताति चे? सामणेरानम्पि तादिसमेव. सामणेरानं सचित्तकमेव पाराजिकं, इतरं दण्डकम्मवत्थूति चे? भिक्खूनम्पि मज्जपाने नत्थि. एत्थ तिकपाचित्तियेन न भवितब्बं. मज्जे अमज्जसञ्ञिस्स दुक्कटापत्ति पञ्ञापेतब्बा सिया. भिक्खुस्स पाचित्तियवत्थु सामणेरानं पाराजिकं होति तिरच्छानगतसामणेरानं वियाति चे? अचित्तकम्पि मज्जपानादीनं सामणेरानं पाराजिकं पञ्ञापेतब्बं सिया. नाचित्तकं पाराजिकं सम्भवतीति चे? न, पण्णत्तिवज्जम्पि पाराजिकं सम्भवतीति. निकायन्तरपक्खे अयमेव दोसो. अम्हाकञ्हि लोकवज्जमेव मज्जपानन्ति. कस्मा पनेत्थ सुरापानमेव धम्मतावसेन अरिया न करोन्तीति? न केवलं सुरापानमेव धम्मतावसेन अरिया न करोन्ति, पाणेसुपि कोधवसेन पाणसञ्ञिताय सीसच्छेदनादीनि न करोन्ति, सदारसञ्ञाय परदारं न वीतिक्कमन्ति, अनत्थभञ्जकसञ्ञाय अत्थभञ्जकमुसा न वदन्ति, सम्मादिट्ठिसञ्ञाय मिच्छादिट्ठिं न पटिपज्जन्तीति वेदितब्बा. आचरियापि सुरापाने अकुसलनियमाभावमेव वदन्ति, तस्मा एव मातिकाट्ठकथाय गण्ठिपदे लोकवज्जपण्णत्तिवज्जाधिकारे ‘‘सचित्तकपक्खेअकुसलन्ति सुरापानादिसङ्गहत्थं, इतरथा यस्स अकुसलमेवाति वदेय्या’’ति लिखितं. किरियसमुट्ठानता पनस्स तब्बहुलनयमेव, न पठमपाराजिके. कथं? कायसंसग्गसिक्खापदं पठमपाराजिकसमुट्ठानं. एत्थ भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च कायसंसग्गभावे सति भिक्खुनी कायङ्गमचोपयमानापि चित्तेनेव अधिवासेन्ती आपज्जति, न एवं भिक्खु. भिक्खु पन चोपयमानोव आपज्जति, एवमेव पठमपाराजिकेपि चोपने सति एव आपज्जति, नासति. पवेसनं सादियतीति एत्थ पवेसनसादियनं नाम सेवनचित्तस्सुप्पादनन्ति, एवं सन्तेपि ‘‘वीमंसित्वा गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं.
पठमपाराजिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. दुतियपाराजिकसिक्खापदवण्णना
‘‘किस्स पन त्वं अय्ये जानं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्न’’न्ति वचनतो, ‘‘अट्ठन्नं पाराजिकानं अञ्ञतरं पाराजिकं अज्झापन्न’’न्ति (पाचि. ६६६) वचनतो, अन्ते ‘‘उद्दिट्ठा खो अय्यायो अट्ठ पाराजिका धम्मा’’तिआदिवचनतो (पाचि. ६७७), परिवारे ‘‘साधारणपञ्ञत्ति उभतोपञ्ञत्ती’’ति (परि. २०१) वचनतो च भिक्खुनिविभङ्गं पत्वा भगवा साधारणानि सिक्खापदानि भिक्खूनं उप्पन्नवत्थुस्मिंयेव ‘‘या पन भिक्खुनी छन्दसो मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य अन्तमसो तिरच्छानगतेनपि पाराजिका होति असंवासा’’तिआदिना नयेन सविसेसम्पि अविसेसम्पि मातिकं निक्खिपित्वा अनुक्कमेन पदभाजनं, आपत्तिभेदं, तिकच्छेदं, अनापत्तिवारञ्च अनवसेसं वत्वा वित्थारेसि. सङ्गीतिकारकेहि पन असाधारणपञ्ञत्तियोयेव इध वित्थारिताति वेदितब्बा.
६६६. तत्थ ‘‘अट्ठन्नं पाराजिकान’’न्ति इदं केवलं सङ्गीतिकारकानंयेव नयतो निक्खित्तवचनं इतो पुब्बे छट्ठसत्तमट्ठमानं पाराजिकानं अपञ्ञत्तत्ता. भगवता पन इदं पञ्ञापितमादिसिक्खापदम्पि उपादाय ‘‘छन्नं पाराजिकान’’न्ति वुत्तं सिया. इतो उद्धं पञ्ञत्तानिपि उपादाय ‘‘अट्ठन्नं पाराजिकान’’न्ति वचनं अपरभागे उप्पन्नन्ति एकच्चे आचरिया. अट्ठकथायं पन ‘‘इदञ्च पाराजिकं पच्छा पञ्ञत्तं, तस्मा ‘अट्ठन्न’न्ति विभङ्गे वुत्त’’न्तिआदि वुत्तं, तस्मा अट्ठकथाचरियानं मतेन सिद्धमेतं यथापञ्ञत्तानुक्कमवसेनेव सङ्गीतानीति. ‘‘अञ्ञासि’’न्ति पाठो. अञ्ञासीति न गहेतब्बो. ‘‘दुट्ठुल्लसिक्खापदे वुत्तनयेनेवा’’ति वचनतो वज्जपटिच्छादिकं या पटिच्छादेति, सापि वज्जपटिच्छादिकआयेवाति सिद्धं. किञ्चापि वज्जपटिच्छादनं पेमवसेन होति, तथापि सिक्खापदवीतिक्कमचित्तं दोमनस्सिकमेव होतीति कत्वा ‘‘दुक्खवेदन’’न्ति वुत्तं.
दुतियपाराजिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. ततियपाराजिकसिक्खापदवण्णना
६६९. इमं अधिप्पायमत्तन्ति ‘‘चोदेत्वा सारेत्वा’’ति एतं. एत्थायं विचारणा – यो भिक्खु उक्खित्तकभिक्खुना समानदिट्ठिको लद्धिनानासंवासको होति, सो अवन्दनीयो, कम्माकम्मे उक्खित्तको विय न गणपूरणो, सहसेय्यम्पि न लभति, न तथा भिक्खुनी. सा हि याव न समनुभट्ठा, ताव गणपूरका च होति, संवासञ्च लभति. लद्धिनानासंवासिकानुवत्तिकापि उक्खित्तानुवत्तिकाव होति. उक्खित्तो चे कालङ्कतो, तदनुवत्तको भिक्खु लद्धिनानासंवासको होतियेव. तथा विब्भन्तेपि तस्मिं तित्थियपक्कन्तकेपि सिक्खं पच्चक्खाय सामणेरभूमियं ठितेपीति एके. तेसं मतेन उक्खित्तके तथाभूतेपि भिक्खुनी तदनुवत्तिका समनुभासितब्बावाति आपज्जति. समनुभासनकम्मं सङ्घायत्तं, सङ्घेन सञ्चिच्च पुरिमकापत्तिं अपनेतुं न युत्तं विय खायति. उक्खेपनीयकम्मञ्च आपत्तिअदस्सनमत्ते, अप्पटिकम्ममत्ते, कुदिट्ठिअप्पटिनिस्सज्जनमत्ते च करियति, तस्स अनुवत्तनमत्तेन समनुभासित्वा सासनतो चावेतब्बानीति न युत्तन्ति चे? न वत्तब्बमेव, इदं अपाराजिकवत्थूसुपि तप्पसङ्गतो, अनञ्ञविसयत्ता च विनयस्स.
ततियपाराजिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. चतुत्थपाराजिकसिक्खापदवण्णना
६७५. ‘‘लोकस्सादसङ्खातस्स मित्तसन्थवस्स वसेन तं दस्सेतुं कायसंसग्गरागेनाति वुत्त’’न्ति लिखितं. तिस्सित्थियोति तीसु इत्थीसु, तिस्सो वा इत्थियो. तं न सेवेति तासु न सेवति. अनरियाति उभतोब्यञ्जना. ब्यञ्जनस्मिन्ति अत्तनो ब्यञ्जने. न सेवेति न सेवति. न चाचरेति नाचरति. वण्णावण्णोति द्वीहिपि सुक्कविस्सट्ठि. गमनुप्पादनन्ति सञ्चरित्तं.
६७६. ‘‘निवत्थं वा पारुतं वा’’ति एत्थ निवत्थस्स वा पारुतस्स वा वत्थस्स गहणं सादियतीति अत्थो.
चतुत्थपाराजिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
पाराजिककण्डवण्णना निट्ठिता.
२. सङ्घादिसेसकण्डवण्णना
१. पठमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
६८१. आहतकोति आनीतो, नियतकोति अधिप्पायो. अकप्पियअड्डो नाम सङ्घस्स वा आरामिकपुग्गलस्स वा वत्थुस्स कारणा सङ्घस्स वारिकभावेन सयमेव वा अधिकरणट्ठानं गन्त्वा ‘‘अम्हाकं एसो दासो, दासी, वापी, खेत्तं, आरामो, आरामवत्थु, गावो, गावी, महिंसी, अजा, कुक्कुटा’’तिआदिना वोहरति, अकप्पियं. ‘‘अयं अम्हाकं आरामिको आरामिका, अयं वापी इत्थन्नामेन सङ्घस्स हत्थे दोहनत्थाय दिन्ना. इतो खेत्ततो आरामतो उप्पज्जनकचतुपच्चया इतो गावितो महिंसितो अजातो उप्पज्जनकगोरसा इत्थन्नामेन सङ्घस्स दिन्ना’’ति पुच्छिते वा अपुच्छिते वा वत्तुं वट्टति. ‘‘कत’’न्ति अवत्वा ‘‘करोन्ती’’ति वचनेन किर अनेनकतं आरब्भ आचिक्खिता नाम होति. गीवाति केवलं गीवा एव होति, न पाराजिकं. कारापेत्वा दातब्बाति एत्थ सचे आवुधभण्डं होति, तस्स धारा न कारेतब्बा, अञ्ञेन पन आकारेन सञ्ञापेतब्बं. ‘‘तिचित्तं तिवेदन’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘मानुस्सयवसेन कोधुस्सयवसेना’’ति तब्बहुलनयेन वुत्तन्ति वेदितब्बं.
पठमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. दुतियसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
६८३. भटिपुत्तकानं कुमारभटिकानं गणा भटिपुत्तगणा. कप्पन्ति कप्पियं. कप्पगतिकन्ति कप्पियसभावं. पक्कन्तासुपीति अत्तनो परिसं ठपेत्वा इतरासु पक्कन्तासु. पण्णत्तिं अजानन्ता अरियापि वुट्ठापेन्तीति कत्वा वा कम्मवाचापरियोसाने आपत्तिक्खणे विपाकाब्याकतसमङ्गितावसेन वा ‘‘तिचित्त’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘पब्बाजने न दुक्कट’’न्ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं.
दुतियसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. ततियसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
६८७. भद्दाकापिलानी महाकस्सपस्स पुराणदुतिया किर. ञातीनं कुलं यस्मिं गामके, तदेतं गामकं ञातिकुलं, कुलसन्निहितं गामकं अगमासीति अत्थो. ‘‘अजं गामं नेती’’तिआदीसु विय वा द्विकम्मिकं कत्वा गामकं अगमासि ञातिकुलं अगमासीतिपि युज्जति.
६९२. ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कामेन्तिया’’ति वचनेनपि एवं वेदितब्बं – विकालगामप्पवेसने द्विन्नं लेड्डुपातानंयेव वसेन उपचारो परिच्छिन्दितब्बो, इतरथा यथा एत्थ परिक्खेपारहट्ठानं परिक्खेपं विय कत्वा ‘‘अतिक्कामेन्तिया’’ति वुत्तं, एवं तत्थापि ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्सा’’ति वदेय्य. यस्मा पन तत्थ परिक्खेपारहट्ठानतो उत्तरि एको लेड्डुपातो उपचारोति अधिप्पेतो, तस्मा तदत्थदीपनत्थं ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्सा’’ति वुत्तं. यं पन अन्धकट्ठकथायं ‘‘परिक्खेपारहट्ठानंयेव ‘उपचार’न्ति सल्लक्खेत्वा परिक्खेपपरिक्खेपारहट्ठानानं निन्नानाकारणदीपनत्थं ‘उपचारं ओक्कमन्तस्सा’ति वुत्तं पाळिविसेसमसल्लक्खेत्वाव अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्स इध उपचारो परिक्खेपो यथा भवेय्य, तं उपचारं पठमं पादं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्स. दुतियं पादं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्तं, तं न गहेतब्बमेव पाळिया विसेससब्भावतोति. ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तियातिपि एकच्चेसु दिस्सति, तं न गहेतब्बन्ति अपरे’’ति वुत्तं. तत्थ ‘‘पाळिविसेसमसल्लक्खेत्वा’’ति दुवुत्तं, कस्मा? विकालगामप्पवेसनसिक्खापदेपि कत्थचि ‘‘उपचारं अतिक्कमन्तस्सा’’ति पाठो दिस्सतीति, सो अन्धकट्ठकथापाठतो गहितोति आचरियो. अपरिक्खित्तस्स उपचारोक्कमनमेव पाठो युज्जति, न अतिक्कमनं. कस्मा? बहूसु ठानेसु पाळिया अट्ठकथाहि विरुज्झनतो, इमस्मिं वापि सिक्खापदे विरुज्झति. कथं? गणम्हा ओहीयमानाय अरञ्ञे आपत्ति होति, न गामे. अथ च पन निदस्सनम्पि ‘‘सिक्खापदा बुद्धवरेना’’ति (परि. ४७९) गाथा दस्सिता, तस्मा उपचारोक्कमनपरियापन्ननदिं अतिक्कामेन्तिया होति. किञ्च भिय्यो ‘‘गच्छन्तस्स चतस्सो आपत्तियो, ठितस्स चापि तत्तकातिआदीनं (परि. ४७५) परिवारगाथानं अट्ठकथाहि उपचारोक्कमनमेव पाठोति निट्ठं गन्तब्ब’’न्ति च वुत्तं, सुट्ठु सल्लक्खेत्वा कथेतब्बं.
‘‘पदसा गमनमेव हि इधाधिप्पेतं, तेनेव पठमं पादं अतिक्कामेन्तियातिआदिमाहा’’ति एत्थ विकालगामप्पवेसनसिक्खापदादीसु तदभावा यानेन वा इद्धिया वा पविसतो, अद्धानं गच्छतो च आपत्तीति दीपेति. तत्थ असारुप्पत्ता आपत्तिमोक्खो नत्थीति एके, विचारेत्वा गहेतब्बं. भिक्खुनीविहारभूमि ‘‘गामन्तर’’न्ति न वुच्चति गामन्तरपरियापन्नायपि कप्पियभूमित्ता. ‘‘परतो ‘सचे भिक्खुनीसु महाबोधियङ्गणं पविसन्तीसु एका बहि तिट्ठति, तस्सा आपत्ती’तिआदिवचनतो भिक्खुविहारो न कप्पियभूमीति सिद्धं, तस्मा कञ्चिनगरे खन्धधम्मविहारो विय, कावीरपट्टने सारीधम्मविहारो विय च अञ्ञोपि सो विहारो, तस्मा सीमबद्धसुखत्थं गामन्तरभावे निरन्तरा अधिट्ठानत्थं पविसन्तिया, निक्खमन्तियापि गामन्तरापत्ति होतीति अपरे’’ति वुत्तं. चतुगामसाधारणत्ताति एत्थ एवंविधे विहारे सीमं बन्धन्तेहि चत्तारोपि ते गामा सोधेतब्बाति वेदितब्बा. संविदहित्वा भिक्खुनिया वा मातुगामेन वा थेय्यसत्थेन वा सद्धिं तं विहारं ओक्कमन्तिया चतस्सो आपत्तियो एकतोव होन्ति. ‘‘गामन्तरे गामन्तरे आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्ताति एके.
दुतियपादुद्धारे सङ्घादिसेसोति एत्थ सचे दुतियो पादुद्धारो कप्पियभूमियं होति, न सङ्घादिसेसो, अकप्पियभूमियं एव सङ्घादिसेसो. ‘‘उभयतीरेसु विचरन्ति, वट्टतीति दस्सनूपचारस्सेत्थ सम्भवा’’ति लिखितं, तं युत्तं. सवनूपचारो हेत्थ नदीपारे, गामन्तरे वा अप्पमाणन्ति. अन्धकट्ठकथायं पन ‘‘परतीरतो नदिं ओतरित्वा दस्सनूपचारतो दारूनि, पण्णानिवा मग्गित्वा आनेति, अनापत्ति. तिचीवरानि परतीरे ओतापेति, अनापत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘ओरिमतीरमेव आगच्छति, आपत्ती’’ति अतिक्कमितुकामताय पविट्ठत्ता वुत्तं. ‘‘न्हायनादिकिच्चेन पविट्ठानं कत्थेवालयसम्भवा वट्टती’’ति वुत्तं. गामन्तरे पमाणन्ति अट्ठकथायं परतीरतो नदिं ओतरित्वा दस्सनूपचारतो दारूनि पण्णानि सकगामतो थोकम्पि तरणवारेन न वट्टति किर निक्खमित्वा पविसितुं.
अगामके अरञ्ञेति अगामलक्खणे अरञ्ञेति अत्थो. इमिना आपत्तिखेत्तं दस्सितं. यस्मा इदं आपत्तिखेत्तं, तस्मा या भिक्खुनुपस्सयतो गामस्स इन्दखीलं अतिक्कमति, सा असन्ते गामे गणम्हा ओहीयनापत्तिं आपज्जति. दस्सनसवनूपचाराभावेपि पगेव गामे इन्दखीलातिक्कमनक्खणेयेव आपज्जति. सचे तत्थ एका भिक्खुनी अत्थि, तस्सा दस्सनसवनूपचारातिक्कमनक्खणे आपज्जति, अरञ्ञमग्गगमनकाले एवायं विधीति न गहेतब्बं. गामतो पन निक्खमन्ती इतो पट्ठाय आपज्जतीति दस्सनत्थं ‘‘अगामकं अरञ्ञ’’न्ति वुत्तं. वुत्तञ्हेतं ‘‘आराधिका च होन्ति सङ्गाहिका लज्जिनियो, ता कोपेत्वा अञ्ञत्थ न गन्तब्बं. गच्छति चे, गामन्तरनदीपाररत्तिविप्पवासगणम्हा ओहीयनापत्तीहि न मुच्चती’’तिआदि. तत्थ ‘‘गणम्हा ओहीयनापत्ति सकिंयेवापज्जति. इतरा गामे गामे पारे पारे अरुणे अरुणे चाति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं. तत्थ ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदीनि असाधकानि यथासम्भवं गहेतब्बत्ता. ‘‘महाबोधियङ्गणन्तिआदि एवं गामस्स आसन्नट्ठानेपि इमं आपत्तिं आपज्जतीति दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति लिखितं.
ततियसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. चतुत्थसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
६९४. पटिवत्ताति पटिवचनं देन्ति. कम्मदोसन्ति ‘‘अनञ्ञाय गणस्स छन्दन्ति एवमादी’’ति लिखितं. कत्तब्बट्ठानदोसन्ति पोराणा. कारकगणस्साति कारकसङ्घस्स. ‘‘भिक्खुनिसङ्घं सन्निपातेत्वा’ति वुत्तत्ता कारकसङ्घोपि अयमेवाति चे? पठममेव कारकसङ्घं न आमन्तेत्वा बलक्कारेनायं थुल्लनन्दा तं भिक्खुनिं ओसारेसी’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं, तस्मा कारकभिक्खूनं सम्मुखापि तेसं अनुमतिं पठमं अग्गहेत्वा तं कम्मं न पटिप्पस्सम्भेतब्बन्ति सिद्धं होति, पटिप्पस्सद्धं बलक्कारेन न कातब्बमेवाति अधिप्पायो. ‘‘भिक्खुनीपि दिट्ठाविकम्मं कातुं लभती’’ति च तत्थ वुत्तं.
६९८. असन्ते कम्मकारकसङ्घे ओसारेति, अनापत्तीति एत्थ कित्तावता असन्तो नाम होतीति? इदं सब्बत्थ न विचारितं. कारकानं कालकिरियायाति एके. एकस्सपि अभावेनाति एके. एकस्मिं रज्जेति एके. एकरट्ठेति एके. एकगामेति एके. एकस्मिं आवासेति एके. यत्थ सक्का अपलोकेतुन्ति एके. अन्तोअद्धयोजनेति एके. तत्थ तस्मिं आवासे असन्ते कारकसङ्घे ओसारेति, अनापत्तीति इदं पसंसन्ति आचरिया. यत्थ सक्का अपलोकेतुन्ति सामीचि.
चतुत्थसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पञ्चमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
७०१. एतं न वुत्तन्ति भिक्खुनिया अवस्सुतभावो दट्ठब्बोति एतं नियमनं न वुत्तं. तं अवचनं पाळिया समेति. कतरपाळियाति? ‘‘अनवस्सुतोति जानन्ती पटिग्गण्हाती’’ति इमाय. यदि हि पुग्गलस्स अवस्सुतभावो न पमाणं, किं इमाय पाळिया पयोजनं, ‘‘अनापत्ति उभो अनवस्सुता होन्ति, अनवस्सुता पटिग्गण्हाती’’ति एत्तकमेव वत्तब्बं सिया. अत्तनो हि अनवस्सुतभावोयेव पमाणन्ति. इमस्स पन अनापत्तिवारस्स अयमत्थो – उभो चे अनवस्सुता, सब्बथापि अनापत्ति. अथ भिक्खुनी अनवस्सुता समाना अवस्सुतम्पि ‘‘अनवस्सुतो’’ति सञ्ञाय तस्स हत्थतो पटिग्गण्हाति, एवम्पि अनापत्तीति. अथ सा अनवस्सुतापि अञ्ञं अनवस्सुतं वा अवस्सुतं वा ‘‘अवस्सुतो’’ति जानाति, दुक्कटमेव. वुत्तञ्हेतं अनन्तरसिक्खापदे ‘‘किस्स त्वं अय्ये न पटिग्गण्हासीति. अवस्सुतो अय्येति…पे… नाहं अवस्सुता’’ति.
पञ्चमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. छट्ठसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
७०५. तेनाति तस्मा. यस्मा उय्योजिका न देति न पटिग्गण्हाति, तस्मा पटिग्गहो न विज्जतीति अत्थो. इतरिस्सा परिभोगपच्चया. ‘‘अकुसलचित्त’’न्ति बाहुल्लेन वुत्तं. ‘‘वट्टतीति सञ्ञाय वदन्तियापि आपत्ती’’ति वदन्ति.
छट्ठसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. सत्तमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
७१२-४. कम्मवाचतो पुब्बे आपन्नापत्तियो न पटिप्पस्सम्भन्ति. ञत्तिया दुक्कटथुल्लच्चया पटिप्पस्सम्भन्ति सङ्घादिसेसे पत्तेति पोराणा. तं ‘‘अज्झापज्जन्तिया’’ति पाळिया समेति. ‘‘सुत्वा न वदन्ती’’ति एत्थ सचे जीवितब्रह्मचरियन्तरायभया न वदन्ति, अनापत्ति. ‘‘अधम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञा आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता ‘‘अनापत्ति असमनुभासन्तिया’’ति सङ्घादिसेसं सन्धाय वुत्तं.
सत्तमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अट्ठमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
७१५. पच्चाकताति पराजिता. कुलदूसकसिक्खापदस्स, इमस्स च निदानमत्तमेव नानाकरणं. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘तस्स वचनस्स पटिनिस्सग्गाय एव वचनीयो, न कुलदूसननिवारणत्थाया’’ति. एवं सन्ते उभोपेता आपत्तियो अञ्ञमञ्ञं सभागत्था, तस्मा इदं तस्स अनुपञ्ञत्तिसदिसं आपज्जति, ततो इदं निरत्थकमेव आपज्जतीति? न एवं दट्ठब्बं. वत्थुविसेसतो, कम्मवाचाविसेसतो च उभिन्नं नानाकरणं.
अट्ठमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. नवमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
७२३. ‘‘कायिकवाचसिकेन संसग्गेना’’ति पाठसेसो.
नवमसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
सङ्घादिसेसकण्डवण्णना निट्ठिता.
३. निस्सग्गियकण्डवण्णना
१. पठमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७३३. पठमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदं उत्तानमेव.
२. दुतियनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७४०. वत्थुसम्पत्तत्ता वा न तस्सा अनापन्नकामताय वा अनाणत्तिकताय वा अकालचीवरमदंसु. यथादाने एव उपनेतब्बं, न भाजेतब्बं पुग्गलिकत्ताति अधिप्पायो. अत्थतो हि इतरम्पि यथादाने एव उपनेतब्बमेव. गण्ठिपदे पन ‘‘अय्याय दम्मीति एवं पटिलद्धन्ति निस्सट्ठपटिलद्धं. यथादानेति दायकेहि परिच्चत्तविधानेन. उपनेतब्बन्ति अकालचीवरभावेन भाजेतब्बन्ति अधिप्पायो. इध भाजापिताय लद्धचीवरमेव निस्सग्गियं होति, तं विनयकम्मं कत्वापि अत्तना न लभती’’ति लिखितं. यदि निस्सट्ठपटिलद्धं सन्धाय इदं वुत्तं सिया, ‘‘निस्सज्जितब्बं सङ्घस्स वा गणस्स वा पुग्गलस्स वा ददेय्य, ददेय्युं, अय्याय दम्मी’’ति वुत्तत्ता तीणिपेतानि पदानि वत्तब्बानि सियुं, तस्मा न केवलं निस्सट्ठपटिलद्धमेव यथादाने उपनेतब्बं, अञ्ञाहि भिक्खुनीहि लद्धकोट्ठासम्पि यथादानेयेव उपनेतब्बं.
७४१. ‘‘अकालचीवरे कालचीवरसञ्ञाय अनापत्ती’’ति पन भाजनपच्चया आपज्जितब्बापत्तिं नापज्जतीति एत्तकमेव दीपेति, न पटिलद्धं, न यथादाने दातब्बन्ति इममत्थं दीपेति. लेसेन पन गण्हाति चे, भण्डग्घेन कारेतब्बा.
दुतियनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. ततियनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७४४. सकसञ्ञाय गहितत्ता पाचित्तियं, दुक्कटञ्च वुत्तं. इतरथा भण्डग्घेन कारेतब्बं.
ततियनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. चतुत्थनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७५२. लेसेन गहेतुकामता, अञ्ञस्स विञ्ञुस्स विञ्ञापनं, पटिलाभोति तीणि अङ्गानि, तस्मा पठमं विञ्ञत्तं अलभित्वा अञ्ञं ततो ऊनतरम्पि लभेय्य, निस्सग्गियमेव अङ्गसम्पत्तितो. एस नयो अञ्ञत्थापि.
चतुत्थनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पञ्चमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७५३. ‘‘तेलं गोपेत्वा सप्पिम्पि मे अत्तनो कुलघरा’’ति किर पाठो.
पञ्चमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. छट्ठनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७५८-७६२. पावारिकस्साति दुस्सवाणिजकस्स. याय चेतापितं, तस्सा निस्सग्गियं, निस्सट्ठपटिलाभो च. ‘‘इतरासं पन जानित्वा वस्सग्गेन पत्तकोट्ठासं सादियन्तीनम्पि न निस्सग्गियं, केवलं यथादाने एव ताहिपि उपनेतब्ब’’न्ति वदन्ति. ‘‘निस्सट्ठं पटिलभित्वापि यथादाने उपनेतब्ब’न्ति वुत्तत्ता सेसाहि गहितं सुग्गहित’’न्ति वदन्ति. एत्थ गिलानायपि न मोक्खो.
छट्ठनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. सत्तमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७६४. सत्तमे ‘‘सयं याचितकेना’’ति किञ्चापि अविसेसेन वुत्तं. तथापि अञ्ञदत्थिकेन अत्तुद्देसिकेन सञ्ञाचिकेनाति अत्थो वेदितब्बो. अयमत्थो ‘‘भिक्खुनियो तेन च परिक्खारेन सयम्पि याचित्वा भेसज्जं चेतापेत्वा परिभुञ्जिंसू’’ति इमिस्सा पाळिया अत्थेन संसन्दित्वा वेदितब्बो. तस्सायमत्थो – तेन परिक्खारेन भेसज्जं चेतापेत्वा च-सद्देन सञ्ञाचिकेन च भेसज्जं चेतापेत्वाति इममत्थं दीपेन्तो ‘‘सयम्पि याचित्वा भेसज्जं चेतापेत्वा’’ति आह. अञ्ञथा ‘‘तेन परिक्खारेन भेसज्जं चेतापेत्वा सयम्पि याचित्वा परिभुञ्जिंसू’’ति इमिना अनुक्कमेन पाळि वत्तब्बा सिया.
पदभाजने पन ‘‘संयाचिकेनाति सयं याचित्वा’’ति तस्सेव पदस्स अधिप्पायमत्तं वुत्तं. सा हि पदभाजनधम्मता. ‘‘सङ्घिकं लाभं परिणत’’न्तिआदिपदानं भाजने पन सा पाकटा. अञ्ञथा संयाचिकपदेन को अञ्ञो अतिरेकत्थो सङ्गहितो सिया, सो न दिस्सतीति तदेव पदं निप्पयोजनं, इदञ्च सिक्खापदं पुरिमेन निन्नानाकरणं सिया. अत्तनो हि सन्तकं यथाकामं करणीयन्ति. एत्थ च सङ्घस्स याचनाय वसेन एकतो हुत्वा याचनाय लद्धं संयाचिकन्ति वेदितब्बं. अञ्ञथा इतो परेन संयाचिक-सद्देन इदं निब्बिसेसं आपज्जतीति ‘‘पुग्गलिकेन संयाचिकेना’’ति इदञ्च सिक्खापदं विसुं न वत्तब्बं सिया इधेव तेन आपज्जितब्बापत्तिया सङ्गहितत्ता, न च सङ्गहिता आपत्तिद्वयभावतो. मिस्सेत्वा चेतापितत्ता हि एकमेव आपत्तीति चे? न, संयाचिकपदस्स निप्पयोजनभावप्पसङ्गतो, एवं सङ्घिकमहाजनिकपुग्गलिकानि मिस्सित्वा चेतापने एकापत्तिभावप्पसङ्गतो च.
सत्तमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अट्ठमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७६९. गणस्साति आभिधम्मिकादिगणस्स, ऊनचतुवग्गस्स च.
अट्ठमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. नवमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७७४. सञ्ञाचिकेनाति गणयाचनाय लद्धेनेव, न अञ्ञेन.
नवमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दसमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७७९. दसमे पन ‘‘या पन भिक्खुनी अञ्ञदत्थिकेन परिक्खारेन अञ्ञुद्दिसिकेन पुग्गलिकेन अञ्ञं चेतापेय्य, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति एवंविधेन भवितब्बं, ‘‘पुग्गलिकेन संयाचिकेना’’ति इमिना एकादसमेन भवितब्बं सिया यथाक्कमेन सम्भवतो. काममेव चेतं अट्ठुप्पत्तिया अभावतो न वुत्तं, अत्थतो पन गहेतब्बमेव. एत्थ पन सङ्घगणपुग्गलानं पवारितट्ठाने, पुग्गलस्सेव ञातकट्ठाने च अनापत्तिछाया दिस्सति, इदं सब्बं अम्हाकं तक्कानुसारवसेनेव वुत्तन्ति कत्वा न सारतो दट्ठब्बं. विचारेत्वा यथा निच्चलकारणं दिस्वा यं वा विनयक्कमकोविदा अनुजानन्ति, तं तदेव गहेतब्बं. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘आपदासुपि अञ्ञं गरुभण्डमेव चेतापेतब्बं, इतरं न वट्टति, भिक्खुस्स पन वट्टती’’ति वुत्तं.
दसमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
११. एकादसमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना
७८४. ‘‘दुतियवग्गस्स पठमे’’ति अवत्वा ‘‘एकादसमे’’ति इध वुत्तं. कस्मा? भिक्खुनिविभङ्गे तिंसककण्डं पत्वा वग्गक्कमस्स अवुत्तत्ता. यस्मा पवारितट्ठाने विञ्ञत्ति नाम न पटिसेधेतब्बा, तस्मा भगवा अञ्ञातिकअप्पवारितट्ठाने धम्मनिमन्तनवसेन वदेय्य ‘‘येनत्थो’’ति वुत्ताय ‘‘चतुक्कंसपरमं विञ्ञापेतब्ब’’न्ति परिच्छेदं दस्सेतीति वेदितब्बं. अञ्ञथा ‘‘निदानेन सिक्खापदं न समेति, सिक्खापदेन च अनापत्तिवारो’’ति च ‘‘अकतविञ्ञत्तिया चतुक्कंसपरमं विञ्ञापेतब्ब’’न्ति च अनिट्ठं आपज्जति, तस्मा मातिकाट्ठकथायं चेतापेतब्बन्ति ठपेत्वा सहधम्मिके च ञातकपवारिते च अञ्ञेन किस्मिञ्चिदेव गुणेन, परितुट्ठेन च वदेय्य ‘‘येनत्थो’’ति वुत्तस्स ‘‘विञ्ञापेतब्ब’’न्ति वुत्तनयेन अत्थो दट्ठब्बो. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘इदं परिच्छिन्नपवारणं सन्धाय वुत्तं. अनापत्ति ञातकानं पवारितानन्ति पन सब्बप्पकारेन पवत्तं निच्चपवारणं सन्धाय वुत्तं. निच्चपवारणा नाम यदा येनत्थो, तदा तं वदेय्याथाति एवं पवत्ता. ‘हन्द सीतपावुरण’न्ति देन्तानं पन अतिरेकचतुक्कंसम्पि गहेतुं वट्टती’’ति वुत्तं. अयमेव नयो दसमेपीति.
एकादसमनिस्सग्गियपाचित्तियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
भिक्खुनीविभङ्गे तिंसकवण्णना निट्ठिता.
निस्सग्गियकण्डवण्णना निट्ठिता.
४. पाचित्तियकण्डवण्णना
१. लसुणवग्गो
१. पठमलसुणसिक्खापदवण्णना
७९३-७. अहं लसुणेनाति एत्थ ‘‘पवारेमी’’ति पाठसेसो. बदरसाळवं किर बदरफलानि सुक्खापेत्वा चुण्णेत्वा कत्तब्बा खादनीयविकति.
पठमलसुणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. दुतियसिक्खापदवण्णना
८००. संहरापेय्याति ‘‘संहरति वा संहरापेति वा’’ति पदभाजनं वेदितब्बं. किञ्चापि एत्थ आपत्तिभेदो न दस्सितो, तथापि खुरसण्डासकत्तरिआदिपरियेसनघंसनादीसु पुब्बपयोगेसु दुक्कटं युज्जति, यथा चेत्थ, एवं तलघातकादिम्हि च आपत्तिभेदो पाळियं न वुत्तो. यथासम्भवं पन पुब्बपयोगेसु दुक्कटं सम्भवति. एवं भिक्खुस्स एत्थ च लसुणे च दुक्कटं. इदं किरियाकिरियन्ति पोराणा. तत्थ ‘‘किरियाकिरिय’’न्ति न वुत्तं.
दुतियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८०२-६. ततियचतुत्थसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.
५. पञ्चमसिक्खापदवण्णना
८१२. पञ्चमे उदकसुद्धिपच्चये सतिपि फस्ससादियने यथावुत्तपरिच्छेदे अनापत्ति. तत्थ द्विन्नं पब्बानन्ति ‘‘द्विन्नं अङ्गुलानं सहपवेसने एकेकअङ्गुलस्स एकेकं पब्बं कत्वा द्वे पब्बा, एकङ्गुलप्पवेसने द्विन्नं पब्बानं उपरि न वट्टतीति वेदितब्बं. महापच्चरियम्पि अयमेव नयो दस्सितो’’ति लिखितं.
पञ्चमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८१५. छट्ठसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.
७. सत्तमसिक्खापदवण्णना
८२०-८२२. ‘‘नगरं अतिहरन्ती’’ति पाठो. ‘‘नगरद्वारे अतिहरन्ती’’ति कत्थचि, तत्थ द्वारेनाति अत्थो. अयमेव वा पाठो. तं पुब्बापरविरुद्धन्ति ‘‘पुनपि वुत्त’’न्ति वुत्तं वादं सन्धाय, न ततो पुब्बे तत्थ वुत्तं वादं. एत्थ ‘‘मातरम्पि विञ्ञापेत्वाति वचनेन विरुज्झती’’ति लिखितं, तं दुल्लिखितं, न हि तेन विरोधं सन्धाय इदं वुत्तन्ति. करणे चे पाचित्तियं, कारापनेपि पाचित्तियेनेव भवितब्बं. अथ कारापने दुक्कटं, करणेपि दुक्कटेनेव भवितब्बं. न हि करणे वा कारापने वा विसेसो अत्थि आपज्जने सतीति अधिप्पायो.
८२३. सम्पटिच्छितुं वट्टतीति अप्पटिक्खिपित्वा ‘‘साधू’’ति वत्तुं वट्टतीति अधिप्पायो. न हि पटिग्गहेतुं वट्टति. अनामासत्ता ‘‘आमकधञ्ञं पन ञातकपवारितट्ठानेपि न वट्टती’’ति वुत्तं. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘कप्पियेन लद्धं धञ्ञं भज्जित्वा भुञ्जन्तिया दुक्कटं. अपरण्णेपि एसेव नयो’’ति च ‘‘अनापत्ति आबाधपच्चयाति वचनतो सत्त धञ्ञानिपि अनामासानीति सिद्धं, तेनेव हेट्ठा अट्ठकथायं दुक्कटवत्थुम्हि सत्त धञ्ञानिपि गहितानि अनामासानी’’ति च वुत्तानि. आमासानि कप्पियवत्थूनि च यदि भवेय्युं, यथा ञातकपवारिते सन्धाय ‘‘अपरण्णं विञ्ञापेती’’ति अविसेसेन वुत्तं, एवं ‘‘अनापत्ति ञातकानं पवारितानं अञ्ञस्स अत्थाय विञ्ञापेति, उम्मत्तिकाय आदिकम्मिकाया’’ति वत्तब्बं. यस्मा दुक्कटवत्थुत्ता च अनामासत्ता च मातरम्पि सत्तविधं धञ्ञं विञ्ञापेतुं न वट्टति, तस्मा तदत्थदीपनत्थं सत्तविधं धञ्ञं सन्धाय ‘‘अनापत्ति आबाधपच्चया’’ति वुत्तं, यथा भिक्खुनिया आबाधपच्चया वट्टति, तथा भिक्खुस्सापीति च. यथा वा पन भिक्खुनिया भज्जनादीनि कारापेतुं न वट्टति, एवं भिक्खुस्सापि. वुत्तम्पि चेतं अन्धकट्ठकथायं ‘‘अञ्ञतरो बालभिक्खु कप्पियं अजानन्तो एतदवोच ‘आमकधञ्ञं सम्पटिच्छितुं भिक्खूनं न वट्टति. एतं धञ्ञं भज्जित्वा कोट्टेत्वा पचित्वा यागुखज्जकं भत्तञ्च देथा’ति, आणापकस्सेव भिक्खुस्स आपत्ति, सब्बेसं अनापत्ती’’ति. तस्मा ‘‘सङ्घवारिकानं धञ्ञं कोट्टेथा’’ति आरामिकानं वत्तुञ्च न वट्टति. ‘‘दिवसं परिब्बयं गण्हथ, तण्डुले सम्पादेथ, त्वं एत्तके गण्ह, त्वं एत्तके’’ति एवमादीनि पन वत्तुं वट्टतीति च. यं पन ‘‘अविञ्ञत्तिया लब्भमानं पन नवकम्मत्थाय सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति वुत्तं, तम्पि हेट्ठा ‘‘इमं तळाकं खेत्तं वत्थुं विहारस्स देमा’ति वुत्ते ‘सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति वुत्तं नयं सन्धाय वुत्तत्ता सुवुत्तमेव. ‘‘नवकम्मत्थाय धञ्ञं देमा’’ति वुत्ते ‘‘साधू’’ति वत्तब्बं. यं पन हेट्ठा ‘‘तत्थ निस्सग्गियवत्थुं अत्तनो वा सङ्घगणपुग्गलचेतियानं वा अत्थाय सम्पटिच्छितुं न वट्टति…पे… दुक्कटवत्थुं सब्बेसम्पि अत्थाय सम्पटिच्छतो दुक्कटमेवा’’ति वुत्तं, तम्पि सुवुत्तमेव. कस्मा? ‘‘चेतियस्स अत्थाय धञ्ञं दातुकामोम्हि, तुम्हे भन्ते तदत्थाय सम्पटिच्छथा’’ति वुत्ते पटिग्गहेतुं अकप्पियत्ता. ‘‘इदं पन तादिसं न होती’’ति च वुत्तं. सब्बोपायं उपतिस्सत्थेरवादो किर. धम्मसिरित्थेरो पनेवमाह ‘‘पुब्बेपि नवकम्मत्थाय पटिग्गहो न वारितो, सङ्घस्सत्थाय पटिग्गहितम्पि पटिग्गाहकस्सेव अकप्पिय’’न्ति.
सत्तमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अट्ठमसिक्खापदवण्णना
८२४. पोराणा ‘‘निब्बिट्ठराजभटो’’ति पठन्ति. तस्सत्थो वारितभत्तवेतनो राजभटोति. ‘‘तञ्ञेव भटपथन्ति तंयेव भत्तवेतन’’न्ति अत्थं वदन्ति. उम्मुकन्ति अलातं.
८२६. एत्थ छड्डितं किरिया. अनोलोकनं अकिरिया.
अट्ठमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. नवमसिक्खापदवण्णना
८३२. ‘‘सामिके अपलोकेत्वा छड्डेती’’ति कत्थचि पोत्थके नत्थि, कत्थचि अत्थि, अत्थिभावोव सेय्यो किरियाकिरियत्ता सिक्खापदस्स. इध खेत्तपालका, आरामादिगोपका च सामिका एव. ‘‘सङ्घस्स खेत्ते, आरामे च तत्थ कचवरं न छड्डेतब्बन्ति कतिका चे नत्थि, भिक्खुस्स छड्डेतुं वट्टति सङ्घपरियापन्नत्ता, न भिक्खुनीनं. तासम्पि भिक्खुनिसङ्घसन्तके वुत्तनयेन वट्टति, न तत्थ भिक्खुस्स, एवं सन्तेपि सारुप्पवसेनेव कातब्ब’’न्ति वुत्तं.
नवमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दसमसिक्खापदवण्णना
८३३. साधुकीळितगीतं वाति एत्थ पाचिण्णगीतम्पि सोतुं न वट्टति. ‘‘गीतुपसञ्हितं पन धम्मं सोतुं वट्टतीति दीघनिकायट्ठकथायं वुत्त’’न्ति वुत्तं. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘धम्मगीतम्पि न वट्टती’’ति वत्वा ‘‘बुद्धस्स गायाम वादेमाति वुत्ते सम्पटिच्छितुं न वट्टति, दुक्कटं होती’’ति वुत्तं, ‘‘पूजं करोम, जातकं वा वत्थुं वा देसेमाति वुत्ते ‘साधू’ति सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति च वुत्तं.
८३६. एकपयोगो नाम एकदिवसावलोकनं. तेसंयेवाति येसं नच्चं पस्सति. ‘‘भिक्खुनी सयम्पि नच्चितुं वा गायितुं वा वादितुं वा न लभती’’तिआदि इध सिक्खापदे नत्थि. कस्मा? एळकलोमसमुट्ठानत्ता. यदि एवं कस्मा वुत्तन्ति चे? सुत्तानुलोममहापदेसतो. यदि नच्चादीनि पस्सितुं वा सोतुं वा न लभति, पगेव अत्तना कातुन्ति नयतो लब्भमानत्ता वुत्तं. इतरथा महापदेसा निरत्थका सियुं. एवमञ्ञत्थापि नयो नेतब्बो. ‘‘समुट्ठानम्पि इध वुत्तमेव अग्गहेत्वा छसमुट्ठानवसेन गहेतब्ब’’न्ति लिखितं. तं ‘‘अञ्ञे नच्च, गाय, वादेही’’ति वत्तुं न लब्भतीतिआदिवचीकम्मं सन्धाय लिखितञ्चे, तं सुलिखितं एळकलोमसमुट्ठाने वाचाय अभावतो. ‘‘सयम्पि नच्चितु’’न्तिआदिकायकम्मञ्चे सन्धाय लिखितं, दुल्लिखितं. एळकलोमसमुट्ठानञ्हि एकन्ततो कायकम्मं होति, तस्मा उद्धटं अग्गहेत्वा आदिसद्देन सङ्गहितमेव इध गहेतब्बन्ति. एतं एळकलोमसमुट्ठानत्ताति एत्थ कारणवचने सुत्तानुलोममहापदेसतोति एत्थ पन उद्धटं गहेतब्बं, एवं यथालाभवसेन तं लिखितन्ति वेदितब्बं. ‘‘आहच्चभासितसिक्खापदवसेन एळकलोमसमुट्ठान’’न्ति वुत्तन्ति उपतिस्सत्थेरो. ‘‘एळकलोमसमुट्ठानञ्चे इदं सिक्खापदं, आणापको मुच्चेय्य, न च मुच्चती’’ति वुत्तं. तं ‘‘कस्मा’’ति वुत्ते ‘‘सब्बअट्ठकथासु वुत्त’’न्ति अट्ठकथाचरियो आहाति धम्मसिरित्थेरो.
८३७. आरामे ठत्वाति न केवलं ठत्वा, ततो गन्त्वा पन सब्बिरियापथेहिपि लभति. ‘‘आरामे ठिताति पन आरामपरियापन्नाति अत्थो, इतरथा निसिन्नापि न लभेय्या’’ति लिखितं, तं सुलिखितमेव.
दसमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
लसुणवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. अन्धकारवग्गवण्णना
१. पठमसिक्खापदवण्णना
८३९. ‘‘दिवापि अन्धकारं अत्थि, तप्पटिसेधनत्थं ‘रत्तन्धकारे’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति पोराणा. सन्तिट्ठेय्याति एत्थ ठानापदेसेन चतुब्बिधोपि इरियापथो सङ्गहितो, तस्मा पुरिसस्स हत्थपासे तेन सद्धिं चङ्कमनादिं करोन्तिया पाचित्तियमेव. ‘‘सल्लपेय्य वा’’ति केवलं निदानवसेन वुत्तं विसेसाभावतो. ‘‘सल्लपेय्यवाति पुरिसस्स हत्थपासे ठिता सल्लपति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति हि वुत्तं, तं न युत्तन्ति एके. कस्मा? यस्मा तस्स पुरिसस्स हत्थपासे ठितेनेव एकं पाचित्तियं. सल्लपनेनपि अपरम्पि एकं आपज्जतीति नापज्जति, कथं पञ्ञायतीति? अङ्गवसेन. इमस्स हि रत्तन्धकारता, पुरिसस्स हत्थपासे ठानं वा सल्लपनं वा, सहायाभावो, रहोपेक्खताति इमानि चत्तारि अङ्गानि वुत्तानि. तत्थ यदि ठानपच्चया एका आपत्ति विसुं सिया, तस्सा चत्तारि अङ्गानि सियुं. यदि सल्लपनपच्चया एका, तस्सापि पञ्च अङ्गानि सियुं. तस्मा मातिकाट्ठकथायं ‘‘चत्तारि वा पञ्च वा अङ्गानी’’ति वत्तब्बं सिया, न च वुत्तं, तस्मा सल्लपनपच्चया विसुं नत्थीति. अत्थियेव, मातिकाट्ठकथावचनञ्च तदत्थमेवाति एके. कथं? सहुप्पत्तितो द्विन्नं आपत्तीनं. किं वुत्तं होति? सल्लपने सति ठानपच्चया आपज्जितब्बं चतुरङ्गिकं, सल्लपनपच्चया आपज्जितब्बं चतुरङ्गिकन्ति द्वे पाचित्तियानि सहुप्पन्नानि एकतो आपज्जन्तीति. इदं अयुत्तं पाळिविरोधतो. पाळियञ्हि ‘‘सल्लपेय्य वाति पुरिसस्स हत्थपासे ठिता सल्लपति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्तं. यदि द्वे सियुं, ‘‘आपत्ति द्विन्नं पाचित्तियान’’न्ति न वत्तब्बता सियाति. अयं नयो दुतियादीसुपि यथायोगं वेदितब्बो. एत्थ दुतियेनापि सद्धिं यदि भिक्खुनिया रहोपेक्खता अत्थि, सो चे पुरिसो, न दुतियो, पुरिसगणनाय आपत्तियो. अथ दुतिया भिक्खुनी होति, तस्सा च तेन पुरिसेन सद्धिं रहोपेक्खता अत्थि, सा च भिक्खुनी न दुतिया होति. उभिन्नम्पि आपज्जतीति एके, विचारेत्वा पन गहेतब्बं. पोराणगण्ठिपदे पन वुत्तं ‘‘हत्थपासे ठानेन दुक्कट’’न्ति, तं पाळिया विरुज्झति. ‘‘पुरिसस्स हत्थपासे तिट्ठति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति हि पाळि, किंबहुना. चतुत्थसिक्खापदे मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. दुतियिकउय्योजनसिक्खापदवण्णना) ‘‘सन्तिट्ठनादीसु तीणि पाचित्तियानी’’तिआदिवचनतो वत्थुगणनाय आपत्ति वेदितब्बा. ‘‘अङ्गानि चेत्थ चत्तारि पञ्च वा’’ति वत्तब्बन्ति सन्निट्ठानं.
पठमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२-३-४. दुतियततियचतुत्थसिक्खापदवण्णना
८४२-६. दुतियततियचतुत्थानि उत्तानानि. सब्बत्थ ‘‘सल्लपतीति यं किञ्चि तिरच्छानकथं कथेती’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं.
८५२. चतुत्थे पनायं विसेसो – ‘‘एकेनेका’’ति पठमं वुत्तत्ता दुतियिकं वा भिक्खुनीनं उय्योजेय्य, पाचित्तियं न सम्भवतीति चे? सम्भवति. कस्मा? सन्तिट्ठनादित्तयमत्तापेक्खत्ता, तस्स वचनस्सापि वा अञ्ञायपि रहोपेक्खनस्सादसम्भवे सति उभिन्नं एकत्थसम्भवतो च साधितमेतं. ‘‘हत्थपासं विजहित्वा सन्तिट्ठति वा सल्लपति वा’’ति एत्तकमेव वुत्तं. कस्मा ‘‘निकण्णिकं वा जप्पेती’’ति न वुत्तं? हत्थपासातिक्कमे असम्भवतो. तस्स ततियस्स पदस्स पच्छिन्नत्ता सम्भवन्तम्पि ‘‘दुतियिकं वा उय्योजेती’’ति न वुत्तं, तस्मा अत्थतो हत्थपासं विजहित्वा सन्तिट्ठति वा सल्लपति वा दुतियिकं वा उय्योजेति, आपत्ति दुक्कटस्साति वुत्तं होति. एस नयो यक्खेन वातिआदीसुपि. तत्थ ‘‘हत्थपासे’’ति वा ‘‘हत्थपासं विजहित्वा’’ति वा न वुत्तं उभयत्थ दुक्कटत्ता. अनापत्तिवारेपि असम्भवतो ‘‘निकण्णिकं वा जप्पेती’’ति न वुत्तन्ति चे? सम्भवति सति करणीये निकण्णिकं वा जप्पेतीति सम्भवतो. अथ कस्मा एवं न वुत्तन्ति चे? अनवज्जकथायं निकण्णिकजप्पने पयोजनाभावा, धम्मकथायम्पि उदायिं आरब्भ पटिसिद्धत्ता च.
दुतियततियचतुत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पञ्चमसिक्खापदवण्णना
८५६. ‘‘कुलं नाम चत्तारि कुलानी’’ति वुत्तत्ता तित्थियारामे कप्पति तस्स कुलवोहाराभावतोति एके. तित्थियानं खत्तियादिपरियापन्नत्ता न कप्पतीति एके. तस्स कप्पियभूमित्ता न युत्तन्ति चे? न, यथावुत्तखत्तियादीनं सम्भवतो. तथापि गोचरकुलं इधाधिप्पेतं. ‘‘उपचारो द्वादसहत्थो’’ति लिखितं.
पञ्चमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. छट्ठसिक्खापदवण्णना
८६०. ‘‘निसीदन्तिया एका, निपज्जन्तिया एका’’ति अवत्वा ‘‘निसीदित्वा गच्छन्तिया’’तिआदि न वत्तब्बं. न हि गमनपच्चया एसा आपत्तीति? न, परियोसानाधिप्पायवसेन वुत्तत्ता. ‘‘निसीदित्वा निपज्जन्तिया द्वे’’ति वचनेनपि गमनं इध नाधिप्पेतन्ति दस्सितं होति, तथा ‘‘निपज्जित्वा निसीदन्तिया द्वे’’तिपि वत्तब्बं. यदि एवं ‘‘तस्मिं अभिनिपज्जति, आपत्ति द्विन्नं पाचित्तियान’’न्ति कस्मा न वुत्तन्ति चे? अनिसीदित्वापि निपज्जनसम्भवतो. निपज्जनत्थाय निसीदित्वा निपज्जन्तिया निपज्जनकपयोगत्ता एका आपत्तीति केचि.
छट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. सत्तमसिक्खापदवण्णना
८६७. अनापत्तिवारे ‘‘धुवपञ्ञत्ते’’ति न वुत्तं ‘‘सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा’’ति वुत्तत्ता. इध छट्ठे वुत्तनयेन पकतिया पञ्ञत्ते अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, पाचित्तियमेव. अञ्ञत्थ धुवपञ्ञत्तं. इध वुत्तनयेन सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, पाचित्तियमेव. उभयत्थापि पञ्चमे वुत्तनयेन अनापुच्छा पक्कमेय्य, पाचित्तियमेव, अनापत्तिवारे मातिकायं वुत्तकालतो अञ्ञकालस्स अपरामट्ठत्ताति नो तक्कोति आचरियो. अपिच अत्थापत्तिकाले आपज्जति, नो विकालेतिआदित्तिके, अत्थापत्ति रत्तिं आपज्जति, नो दिवातिआदित्तिके च अट्ठकथायं इध पञ्चमछट्ठसत्तमसिक्खापदेहि सङ्गहितापत्तीनं अपरामट्ठत्ता यथासम्भवं तिविधकाले तिविधमेतं योजेत्वा दस्सेतुं वट्टति एव महापदेसनयानुलोमतो.
सत्तमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अट्ठमसिक्खापदवण्णना
८६९. अट्ठमे भिक्खुस्स दुक्कटं सम्भवति.