महावग्गवण्णना
१. महाखन्धकवण्णना
बोधिकथावण्णना
यं खन्धके लीनपदादिभेद-पकासनं दानि सुपत्तकालं;
तस्मा अपुब्बं विनयत्थमेव, वक्खामि सङ्खेपगहणत्थं.
तत्थ केनट्ठेनायं खन्धकोति? खन्धानं समूहत्ता विभङ्गो विय. ते पन कथन्ति? खन्धानं पकासनतो दीपनतो. खन्धाति चेत्थ पब्बज्जादिविनयकम्मसङ्खाता, चारित्तवारित्तसिक्खापदसङ्खाता च पञ्ञत्तियो अधिप्पेता. पब्बज्जादीनि हि भगवता पञ्ञत्तत्ता ‘‘पञ्ञत्तियो’’ति वुच्चन्ति. पञ्ञत्तियञ्च खन्ध-सद्दो दिस्सति ‘‘दारुक्खन्धो अग्गिक्खन्धो उदकक्खन्धो’’तिआदीसु विय. तेसं पञ्ञत्तिसङ्खातानं खन्धानं पकासनतो वण्णनतो पब्बज्जक्खन्धकादयो वीसति ‘‘खन्धका’’ति वुत्ता, अवसाने द्वे तंसदिसत्ता वेलाय सदिसत्ता सीलस्स वेलाति वचनं विय. अपिच भागरासत्थतापेत्थ युज्जते तेसं पञ्ञत्तीनं भागतो च रासितो च विभत्तत्ता. किं पनेतेसं खन्धकानं अनुपुब्बकारणन्ति? नायं पुच्छा सम्भवति, अञ्ञथा वुत्तेसुपि तप्पसङ्गानतिक्कमनतो. अथ वा पब्बज्जुपसम्पदापुब्बङ्गमत्ता सासनप्पवेसनस्स तदत्थसङ्गहको महाखन्धको पठमं वुत्तो. केनाति चे? धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि. भगवता पन तत्थ तत्थ उप्पन्नवत्थुं पटिच्च तथा तथा वुत्तानि, न इमिना अनुक्कमेन. थेरा पन तं तं पयोजनं पटिच्च समानजातिके एकज्झं कत्वा अनुक्कमेन सज्झायिंसु. सेसानं पयोजनं तत्थ तत्थेव आवि भविस्सति.
खन्धकोविदाति पञ्ञत्तिभागरासट्ठेन नेसं खन्धत्थकोविदा, निरुत्तिपटिसम्भिदापारप्पत्ताति अत्थो. तेसं अनुत्तानत्थानं पदानं संवण्णना. कस्मा पनेवं विसेसितन्ति? ततो सेसभागा युत्ता. मातिकाट्ठुप्पत्तिग्गहणम्पेत्थ पदभाजनियग्गहणेनेव वेदितब्बं. येहि अत्था येसं पदविसेसानं अट्ठकथायं पकासिता, तेसं ते पदविसेसे पुन इध वदेय्याम, वण्णनाय परियोसानं कदा भवे ते ते अत्थेति वुत्तं, तं तस्स निद्देसेन युज्जति. उत्ताना चेव या पाळि, तस्सा संवण्णनाय किन्ति वत्तब्बं? न हि अत्था उत्तानाति सम्भवति. अधिप्पायानुसन्धीहीतिआदिवचनेहिपि तं वचनं सम्भवतीति चे? न, अत्थग्गहणेन चेत्थ पदविसेसानं गहितत्ता. ते हि अत्थतो अनपेतत्थेन, अभिधानत्थेन वा अत्थोपचारेन वा अत्थाति वेदितब्बा. संवण्णनानयोति संवण्णना नाम अवुत्तेसु उहापोहक्कमनिदस्सनतो ‘‘नयो’’ति वुत्तो.
१. उरुवेलाति यथावुत्तवालिकरासिवसेन लद्धनामको गामो, तस्मा समीपत्थे एतं भुम्मं. तथाभावदस्सनत्थं ‘‘नज्जा नेरञ्जराय तीरे’’तिआदि वुत्तं. अञ्ञथा तस्मिं वालिकरासिम्हि विहरतीति आपज्जति, ‘‘उरुवेलं पिण्डाय पाविसीति येन उरुवेलसेनानिगमो’’तिआदिवचनविरोधो च. अट्ठकथायं पन मूलकारणमेव दस्सितं. तत्थ तं सन्धाय वुत्तं…पे… दट्ठब्बोति निगमनवचनं. तं किमत्थन्ति चे? गामं सन्धाय यथावुत्तपदत्थसम्भवदस्सनत्थं. ‘‘सो पन गामो तदुपचारेन एवं नामं लभती’’ति वचनं पन अवुत्तसिद्धन्ति कत्वा न वुत्तन्ति वेदितब्बं, अथ वा यस्स ‘‘उरुवेला’’ति यथावुत्तवालिकरासिस्स, तस्स समीपगामस्सपि नामं. तत्थ आयस्मा उपालित्थेरो न इध गामं सन्धाय ‘‘उरुवेलायं विहरती’’ति आह गोचरगामपयोजनाभावतो. न हि भगवा तं गामं गोचरं कत्वा तदा तत्थ विहासि, तस्मा एत्थ वालिकरासिस्स समीपे बोधिरुक्खमूले विहारं सन्धाय सो एवमाहाति दस्सेतुकामो अट्ठकथाचरियो एवमाहाति वेदितब्बं, तस्मा भगवतो गामतो दूरतरे अरञ्ञे अभिसम्बोधिदीपनेन दुतियुप्पत्तिट्ठाननियमं तीहि पदेहि अकासि थेरोति वेदितब्बं, अञ्ञथा पदत्तयवचनपयोजनाभावतो. तत्थ नदन्ता गच्छतीति नदी. नेलञ्जलायाति वत्तब्बे ल-कारस्स र-कारं कत्वा ‘‘नेरञ्जराया’’ति वुत्तं, कद्दमसेवालविरहितत्ता निद्दोसजलायाति अत्थो, नीलजलायाति तस्सा नाममेव वा एतं.
बोधिरुक्खमूलेति एत्थ च बोधि वुच्चति अभिसम्बोधो. सो च अत्थतो भगवतो चतुत्थमग्गञाणं होति ‘‘विमोक्खन्तिकमेतं नाम’’न्ति (पटि. म. १.१६२) पटिसम्भिदावचनतो. किञ्चापि तं नामकरणभूतं चतुत्थफलञाणम्पि वत्तुं सम्भवति, कत्तब्बकिच्चानं पन करणतो तं चतुत्थमग्गञाणमेव एत्थ बोधीति वेदितब्बं. तेनेव पाळियं ‘‘ततियविज्जाय आसवानं खयञाणाया’’ति तदेव दस्सितं. अट्ठकथायं पन ‘‘बोज्झङ्गा’’ति, ‘‘बोधिपक्खिया धम्मा’’ति च. तत्थ यस्मा चतूसु मग्गेसु ञाणं ‘‘बोधी’’ति वुच्चति, तस्मा सामञ्ञतो वत्तुकामताधिप्पायवसेन ‘‘बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाण’’न्ति (चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १२१) वुत्तं इधाधिप्पेतञाणस्सपि तदन्तोगधत्ता. अथ वा पाळियं भगवतो आदिमग्गत्तयवचनस्स वुत्तट्ठानाभावा चतुत्थमग्गञाणमेव भगवतो उप्पन्नं, न भगवा सोतापन्नादिभावं पत्वा बुद्धो जातोति समयन्तरप्पसङ्गनिवारणत्थं ‘‘चतूसू’’ति वुत्तं आदित्तयस्स चतुत्थउपनिस्सयसम्भवेन बोधिपरियायसिद्धितो. ‘‘पुग्गलोपि सेनासनम्पि उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.९ पच्चयनिद्देस) वचनतो फलहेतुको फलजनको रुक्खो फलरुक्खोति विय बोधिहेतुरुक्खो बोधिरुक्खोति वेदितब्बो. एत्थ ‘‘यस्मा केवलं बोधीति रुक्खस्सपि नामं, तस्मा बोधी’’ति परतो वुत्तं. निग्रोधादिरुक्खतो अस्स विसेसनवचनं पन तदञ्ञबोधिमूलप्पसङ्गनिवारणत्थं. मग्गञाणञ्हि कुसलमूलत्ता बोधि च तं मूलञ्चाति सङ्ख्यं लभेय्य. पठमाभिसम्बुद्धो निसीदतीति सम्बन्धो. तेन अभिसम्बुद्धदिवसेन सद्धिं अट्ठाहं एकपल्लङ्केन निसिन्नभावं दस्सेति. एत्थ एक-सद्दो तस्स निसज्जासङ्खातस्स पब्बज्जानुयोगानुरूपस्स पल्लङ्कस्स अञ्ञेन इरियापथेन अनन्तरियभावं अथस्स अकोपितभावं दस्सेति. विमुत्तिसुखन्ति एत्थ विमुत्तियं वा सुखन्ति न सम्भवति. पञ्चमज्झानिकत्ता भगवतो फलसमापत्तिसङ्खाता विमुत्ति एव अनुजङ्घनट्ठेन निब्बानसुखन्ति विमुत्तिसुखं, तं समापज्जनेन पटिसंवेदी अनुभवन्तो निसीदि. वेनेय्यकालानतिक्कमनतो तं अपेक्खमानो निसीदि, न विमुत्तिसुखसङ्गेन.
अथ खोति अधिकारन्तरारम्भे निपातद्वयं. तेन विमुत्तिसुखं पटिसंवेदयमानो न पटिच्चसमुप्पादं मनसाकासि, किन्तु ततो वुट्ठायाति दस्सेति. पटिवेधवसेनेव सुमनसिकतस्स पटिच्चसमुप्पादस्स पुनप्पुनं मनसिकरणं गम्भीरत्ता अस्सादजननतो, न अपुब्बनयदस्सनाधिप्पायतो. पच्चक्खभूतसब्बधम्मत्ता भगवतो असम्मोहतो, पटिविद्धस्स विसयतो वा मनसिकरणं पन विजितदेसपच्चवेक्खणं विय रञ्ञो अपुब्बं पीतिं जनेति. वुत्तञ्हि ‘‘अमानुसी रती होति, सम्मा धम्मं विपस्सतो’’ति (ध. प. ३७३). रत्तिया पठमं यामन्ति अच्चन्तसंयोगवसेन उपयोगवचनं, तेन तस्स विकप्पनानत्ततं दस्सेति. किञ्चापि ‘‘अनुलोमपटिलोमं मनसाकासी’’ति एकतोव वुत्तं, तथापि इमिना अनुक्कमेनाति दस्सनत्थं ‘‘अविज्जापच्चया’’तिआदि. तत्थ च किञ्चापि पवत्तिमत्तपच्चवेक्खणा अधिप्पेता कथं पञ्ञायतीति? पठमभावाय, पटिलोममनसिकरणं पन अनुलोमे पच्चयानं, पच्चयुप्पन्नानञ्च तथाभावसाधनत्थं. यस्मा अविज्जाय एव निरोधा सङ्खारनिरोधो, न अञ्ञथा, तस्मा सङ्खारानं अविज्जा पच्चयो, तस्सा च सङ्खारा फलन्ति दीपनतो. तथा निब्बानपच्चवेक्खणाय अनुलोममनसिकरणं कारणनिरोधा फलनिरोधसाधनत्थं. एत्थ च अनुभावतो निब्बानं दस्सितं. न हि तं अविज्जादिनिरोधमत्तन्ति. तत्थ ‘‘यतो खयं पच्चयानं अवेदी’’ति वचनेन अनुलोमो नाधिप्पेतोति सिद्धं. मग्गपच्चवेक्खणाय वत्तब्बं नत्थि, उभयत्थपि किच्चतो, आरम्मणतो च तस्स मग्गस्स विसयतो च तत्थ मग्गो दस्सितो.
तत्थाह – ‘‘पटिच्चसमुप्पादं पटिलोमं मनसाकासी’’ति न युज्जति, न हि पटिलोमापदेसेन निद्दिट्ठं निब्बानं पटिच्चसमुप्पादो भवितुमरहतीति? वुच्चते – न, तदत्थजाननतो. अनुलोमपटिलोमन्ति हि भावनपुंसकं. अनुलोमतो, पटिलोमतो च तं पटिच्चसमुप्पादं मनसाकासीति हि तत्थ अत्थो. अञ्ञथा निरोधस्स पटिलोमप्पसङ्गापत्तियेवापज्जति. पटिलोमे च पनेतस्मिं अनुक्कमनियमो अनुलोमे अनुक्कमनियमतो सिद्धोति वेदितब्बं. एवं सति पटिच्चसमुप्पादस्स पटिलोमो नाम अपटिच्चसमुप्पादोति सिद्धं होति. तेन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘निरोधो होतीति अनुप्पादो होती’’तिआदि. एवं सन्ते पुब्बापरविरोधो होति. कथं? पटिच्चाति हि इमिना फलस्स पच्चयपरिग्गहेन, पच्चयानञ्च पच्चयायत्तुपगमनेन तस्स उप्पादाभिमुखभावदीपनतो असमुप्पादो न सम्भवति, तस्मा अपटिच्चसमुप्पादोति एवं उभयपटिक्खेपेन पनस्स पटिलोमता वेदितब्बाति एके. तं अयुत्तं तस्स अनुलोमभावनियमनतो, अत्थातिसयाभावतो, तस्मा अप्पटिच्चसमुप्पादो तस्स पटिलोमोति वेदितब्बं. तेनेव भगवता पाळियं पच्चयपच्चयुप्पन्ननिरोधो वुत्तो. तत्थ हि ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा’’ति एवं पच्चयस्स समुच्छिन्नपच्चयभाववसेन पच्चयनिरोधं, फलस्स पच्चयपटिग्गहाभाववसेन पच्चयुप्पन्ननिरोधञ्च दीपेति. दुविधो पाळियं निरोधो अत्थतो अनुप्पादो नाम होतीति कत्वा अट्ठकथायं ‘‘निरोधो होतीति अनुप्पादो होती’’ति वुत्तं. एवं सन्ते निब्बानं पच्चयपच्चयुप्पन्नानं निरोधमत्तन्ति आपज्जतीति चे? न, तस्सानुभावदीपनाधिप्पायतो. विदितवेलायन्ति मनसिकतवेलायन्ति अत्थो, अञ्ञथा ततो पुब्बे अविदितप्पसङ्गतो.
झायतोति एत्थ कामं लक्खणूपनिज्झानेन झायतो बोधिपक्खियधम्मा पातुभवन्ति, चतुअरियसच्चधम्मा वा पकासन्ति, तथापि पुब्बभागे समथादियानिकविभागदस्सनत्थं आरम्मणूपनिज्झानग्गहणं. चतुसच्चधम्मग्गहणं कामं अनुलोमपटिच्चसमुप्पाददस्सनाधिकारेन विरुज्झति, तथापि ‘‘यो दुक्खं परिजानाति, सो समुदयं पजहती’’ति लद्धिवसेन कतन्ति वेदितब्बं.
२. ‘‘पच्चयक्खयस्सा’’ति किच्चपरियायवसेन वुत्तं. तेन पच्चयनिब्बानं, तदुपनिस्सयनिब्बानञ्चाति दुविधं निब्बानं दस्सितं होतीति. कामञ्च तं न केवलं पच्चयक्खयमत्तं करोति, अथ खो पच्चयुप्पन्नक्खयम्पि करोति. यतो उभिन्नम्पि निरोधो दस्सितो, तथापि हेतुनिरोधा फलनिरोधोति कत्वा ‘‘पच्चयक्खयस्सा’’ति वुत्तं. वुत्तप्पकारा धम्माति एत्थ चतुसच्चग्गहणं पठमगाथायं वुत्तनयविपल्लासेन कतन्ति वेदितब्बं.
३. समुदयनिरोधसङ्खातो अत्थोति एत्थ समुदयो किच्चवसेन, निरोधो आरम्मणकिरियाय. एतेन द्विप्पकारा निरोधा दस्सिता होन्ति तस्स अनुभावस्स वसेनाति अत्थो. यस्मा पल्लङ्काभुजितट्ठानञ्च ‘‘पल्लङ्को’’ति वुच्चति, तस्मा फलाधिगमट्ठानं ‘‘पल्लङ्क’’न्ति वुत्तं.
अजपालकथावण्णना
४. सम्मोदीति हितकामताय भगवा तेन ब्राह्मणेन सद्धिं सम्मोदि. वेदेहि अन्तन्ति एत्थ निब्बानं अन्तो नाम. वेदानं वा अन्तं गतत्ताति एत्थ अरहत्तं. तत्थ पठमेन वेदन्तगू यस्मा, तस्मा एव वुसितब्रह्मचरियो. दुतियेन वेदन्तगू यस्मा, तस्मा वुसितब्रह्मचरियोति एवं योजना कातब्बा. किञ्चापि ब्राह्मणस्स चतुसच्चयुत्तं अत्थतो वुत्तं, उदानगाथायं वुत्तपटिवेधाभावं सन्धाय ‘‘धम्मचक्कप्पवत्तन’’न्ति वुच्चतीति परिहारो.
अजपालकथावण्णना निट्ठिता.
मुचलिन्दकथावण्णना
५. मुचलिन्दवत्थुम्हि एतमत्थन्ति इदानि वत्तब्बमत्थं सन्धाय वुत्तं. तं विवेकन्ति उपधिविवेकं. ‘‘अब्यापज्जं सुखं लोके’’ति इमिना पठममग्गं दस्सेति तेन सत्तेसु मारणवसेन उप्पज्जनकब्यापादप्पहानसिद्धितो. ‘‘पाणभूतेसु संयमो’’ति इमिना दुतियमग्गं दस्सेति. मग्गी हि पुग्गलो अवसिट्ठब्यापादतनुत्तवसेन पाणभूतेसु संयतो होति विहिंसाधिप्पायाभावतो. एवं चत्तारो हि मग्गा अनुक्कमेनापि गहिता होन्ति.
मुचलिन्दकथावण्णना निट्ठिता.
राजायतनकथावण्णना
६. राजायतनं पातलि. ‘‘चतुद्दिसा आगन्त्वा’’ति पाठसेसो. मुखवट्टियं किरस्स दिन्नानं चतुन्नम्पि लेखापरिच्छेदो अत्थि, ते वाणिजा देवताय गारवदस्सनेन भगवतो रूपकायदस्सनेन पसन्नत्ता सरणं अग्गहेसुं. देवताय ‘‘भगवा राजायतनमूले पठमाभिसम्बुद्धो’’ति वचनं सुत्वा सावकसङ्घाभावं, अभिसम्बुद्धधम्मसब्भावञ्च जानिंसूति वेदितब्बं. जानन्तीति बुद्धाति सम्बन्धो.
राजायतनकथावण्णना निट्ठिता.
ब्रह्मयाचनकथावण्णना
७. अधिगतो खो म्यायन्तिआदिम्हि धम्मोति चतुसच्चधम्मो, गम्भीरत्ता दुद्दसो. दुद्दसत्ता दुरनुबोधो. सन्तोति निब्बुतो. पणीतोति अतप्पको. इदं द्वयं लोकुत्तरमेव सन्धाय वुत्तं. अतक्कावचरोति तक्केन आकारपरिवितक्केन ओगाहितब्बो न होति, ञाणेनेव अवचरितब्बोति अत्थो. पण्डितवेदनीयोति सम्मापटिपदं पटिपन्नेहि पण्डितेहि वेदनीयो. सब्बसङ्खारसमथोतिआदि सब्बं निब्बानमेव. तञ्हि फलूपचारेन एकम्पि समानं तथा तथा वुच्चति. रामाति पजा. अनु अनु अच्छरिया अनच्छरिया. तेसं भगवतो पुब्बभागपटिपदं सुतपुब्बानं, धम्मस्स वा गम्भीरभावं अधिगतपुब्बानं. किञ्चापि भगवतो चत्तारोपि मग्गा सुखप्पटिपदा, तथापि बोधिसत्तपटिपदं सन्धाय ‘‘किच्छेन मे’’ति वुत्तं. ‘‘पकासितं पकासितु’’न्ति उभयथापि पाठो. परेतेहि युत्तेहि. रागरत्ताति कामरागदिट्ठिरागेहि रत्ता. अत्तनिच्चादिगाहका न दक्खन्ति न पस्सिस्सन्ति.
८. सहंपति किर ‘‘नस्सति वत भो लोको’’ति इमं सद्दं तथा निच्छारेति, यथा दससहस्सिलोकधातुब्रह्मानो सुत्वा सन्निपतिंसु. पञ्ञामये अक्खिम्हि सन्तानानुसयितवसेन अप्पं परित्तं रागादिरजं एतेसं, एवंसभावाति अप्परजक्खजातिका. अस्सवनताति अस्सवनताय.
समलेहि सत्थारेहि. अपापुरेतन्ति विवर एतं. अमतस्स द्वारन्ति अरियमग्गं, चतुसच्चधम्मं वा. विज्जत्तयचतुमग्गञाणेहि पुनप्पुनं बुद्धं पटिविद्धं. सेलेति सिलामये. विगतरजत्ता सुखदस्सनयोग्गे इतो च एत्तो च आगन्त्वा यथा ठितो चक्खुमा पुरिसो समन्ततो जनतं पस्सेय्य. त्वम्पि सुमेध सुन्दरपञ्ञ सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमाय समन्तचक्खु. सब्बकिलेससङ्गामानं विजितत्ता विजितसङ्गाम. जातिकन्तारादिनित्थरणत्थं वेनेय्यजनसत्थवाहनसमत्थताय सत्थवाह. कामच्छन्दइणस्स अभावतो अणण.
९. बुद्धचक्खुना इन्द्रियपरोपरियत्तञाणेन च आसयानुसयञाणेन च. इमेसञ्हि द्विन्नं ञाणानं ‘‘बुद्धचक्खू’’ति नामं. उप्पलिनियन्ति उप्पलवने. एवं सेसेसुपि. अन्तो निमुग्गपोसीनीति यानि अन्तो निमुग्गानेव पोसियन्ति, तत्थ यानि उदकं अच्चुग्गम्म ठितानि, तानि सूरियरंसिसम्फस्सं आगमयमानानि ठितानि अज्ज पुप्फनकानि. यानि समोदकं ठितानि, तानि स्वे पुप्फनकानि. यानि उदकानुग्गतानि, तानि ततियदिवसे पुप्फनकानि. उदका पन अनुग्गतानि अञ्ञानिपि सरोगउप्पलादीनि नाम होन्ति. यानि नेव पुप्फिस्सन्ति मच्छकच्छपभक्खानेव भविस्सन्ति, तानि पाळिनारुळ्हानि, आहरित्वा पन दीपेतब्बानि. एतेहि उग्घटितञ्ञू विपञ्चितञ्ञू नेय्यो पदपरमोति चत्तारो पुग्गला योजेतब्बा. पच्चभासीति पति अभासि.
अपारुताति विवटा. पच्छिमस्स पदद्वयस्स अयमत्थो. अहञ्हि अत्तनो पगुणं सुप्पवत्तम्पि इमं पणीतं उत्तमं धम्मं कायवाचाकिलमथसञ्ञी हुत्वा नाभासि.
ब्रह्मयाचनकथावण्णना निट्ठिता.
पञ्चवग्गियकथावण्णना
१०. इदानि पन सब्बो जनो सद्धाभाजनं उपनेतु, पूरेस्सामि नेसं सङ्कप्पन्ति. अप्परजक्खजातिकोति समापत्तिया विक्खम्भितकिलेसत्ता निक्किलेसजातिको. आजानिस्सतीति चे न निट्ठानमकंसु धम्मसङ्गाहका ते विनयक्कमञ्ञा, अहं देसेय्यं पटिविज्झिस्सतीति अधिप्पायो, ‘‘मुद्धापि तस्स विपतेय्या’’ति (अ. नि. ८.११; पारा. २) एत्थ विय अभूतपरिकप्पो किरेसो. लोके तस्स अधिमुत्तभावदीपनत्थञ्हि इदं वचनं अत्तनो तदुपदेसेन अविदितभावदीपनत्थं. तस्स अनन्तेवासिकभावदीपनत्थन्ति एवमादीनि पनेत्थ पयोजनानि. भगवतोपि खो ञाणन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं तस्स मरणारम्मणं उप्पज्जि. तेन ततो पुब्बे तस्स सति धम्मदेसनाय खिप्पं जाननभावारम्मणन्ति दीपेति. परोपदेसतो अजानित्वा पच्चक्खतो मरणसच्छिकिरियम्पि दस्सेति. बुद्धानम्पि अनेकञाणसमोधानाभावतो सुवुत्तमेतं. चित्तपुब्बिका हि चित्तप्पवत्ति, अञ्ञथा नवसत्तपातुभावप्पसङ्गो. सब्बधम्मानं एकतो गहणे विरुद्धकालानं एकतो जाननप्पसङ्गो. ततो एकञाणस्स वितथभावप्पत्तिदोसो, तस्मा सब्बस्स विनानेकञाणसमोधानं आपज्जितधम्मेसु अप्पटिहतञाणवन्तत्ता पन सब्बञ्ञू एव भगवाति वेदितब्बं, न सब्बकालं एकतो. आळारादीनं मरणाजाननतोति चे? न, तस्स जाननेन पुथुज्जनस्सापि सब्बञ्ञुतापत्तिप्पसङ्गतो. यदाभावेन यदाभावो तब्भावेन तस्साभावप्पसङ्गो लोके सिद्धोति. ‘‘भगवतोपि खो ञाणं उदपादी’’ति वचनतो तस्स मरणजाननं सिद्धन्ति कत्वा भवं मतेनेव भगवा सब्बञ्ञूति सिद्धं न देवतारोचनतो पुब्बे अजाननतोति चे? न, विसेसं परिग्गहेत्वा अन्तरा पजाननतो, देवताय सब्बञ्ञुभावप्पत्तिदोसतो च. न हि सो कस्सचि वचनेन अञ्ञासीति.
अपिच किमिदं तत्थ जाननं नाम तदारम्मणञाणुप्पत्तीति चे? न, लोके सब्बञ्ञुनो अच्चन्ताभावप्पसङ्गतो. साधिका हि मया एकञाणक्खणे सब्बं ञाणं, तदञ्ञेसञ्च तदञ्ञाणानुप्पत्ति. अपिच सब्बञ्ञुनो सब्बधम्मविसये ञाणपच्चुपट्ठानसिद्धि तस्स ञाणस्स अत्तनाव अत्तनो अविसयोति चे? न, हेतुनिदस्सनानुप्पत्तितो. अपिच ‘‘भगवतोपि खो ञाणं उदपादी’’ति एत्थ विसेसवचनं अत्थि. येन देवतारोचनुत्तरकालमेव भगवतो ञाणं उदपादीति पञ्ञायति. न हि वचनपुब्बापरियभावमत्तेन तदत्थपुब्बापरियता होति, तस्मा अयुत्तमेतं. अभिदोसकालंकतोति पठमयामे कालंकतो. ‘‘मज्झिमयामे’’तिपि वदन्ति. उभयत्थपि महाजानियो. सत्तदिवसब्भन्तरे, एकदिवसब्भन्तरे च पत्तब्बमग्गफलतो परिहीनत्ता महती जानि अस्साति महाजानि. तेसु हि द्वीसु आळारो आकिञ्चञ्ञायतनभवे निब्बत्तो, उदको भवग्गे, तस्मा नेसं धम्मदेसनाय अक्खणे निब्बत्तभावं सन्धाय भगवा एवं चिन्तेसि, न इतो मनुस्सलोकतो चुतिभावं सन्धायाति वेदितब्बं. अबुद्धवेनेय्यतञ्च सन्धायाति नो तक्को, अञ्ञथा अनिट्ठप्पसङ्गोति आचरियो.
बोधिसत्तस्स जातकाले सुपिनपटिग्गाहका चेव लक्खणपरिग्गाहका च अट्ठ ब्राह्मणा. तेसु तयो द्विधा ब्याकरिंसु ‘‘इमेहि लक्खणेहि समन्नागतो अगारं अज्झावसन्तो राजा होति चक्कवत्ति, पब्बजन्तो बुद्धो’’ति. पञ्च ब्राह्मणा ‘‘अगारे न तिट्ठति, बुद्धोव होती’’ति एकंसब्याकरणाव अहेसुं. तेसु पुरिमा तयो यथामन्तपारं गता. इमे पन मन्तपारं अतिक्कमन्ता अत्तना लद्धं पुञ्ञमहत्तं विस्सज्जेत्वा बोधिसत्तं उद्दिस्स पुरेतरमेव पब्बजिंसु. इमे सन्धाय वुत्तं ‘‘पञ्चवग्गिया’’ति. ‘‘तेसं पुत्ता’’तिपि वदन्ति, तं अट्ठकथायं पटिक्खित्तं. कस्मा पनेत्थ भगवा ‘‘बहूपकारा खो मे’’ति चिन्तेसि. किं उपकारकानं एव एस धम्मं देसेति, इतरेसं न देसेतीति? नो न देसेति. उपकारानुस्सरणमत्तकेनेव वुत्तन्ति अट्ठकथानयो. अत्तनो कतञ्ञुकतवेदिभावप्पकासनत्थं, कतञ्ञुतादिपसंसनत्थं, परेसञ्च कतञ्ञुभावादिनियोजनत्थं, खिप्पजाननप्पसङ्गनिवारणत्थं.
११. अन्तरा च गयं अन्तरा च बोधिन्ति गयाय च बोधिया च मज्झे तिगावुतन्तरे ठाने. बोधिमण्डतो हि गया तीणि गावुतानि. बाराणसिनगरं अट्ठारस योजनानि. उपको पन बोधिमण्डस्स च गयाय च अन्तरे भगवन्तं अद्दस. अन्तरा-सद्देन पन युत्तत्ता उपयोगवचनं कतं. ईदिसेसु च ठानेसु अक्खरचिन्तका एकमेव अन्तरासद्दं पयुज्जन्ति, सो दुतियपदेपि योजेतब्बो. अयोजियमाने पन उपयोगवचनं न पापुणाति. इध पन योजेत्वाव वुत्तोति.
सब्बाभिभूति सब्बं तेभूमकधम्मं अभिभवित्वा ठितो. तण्हक्खयेति निब्बाने. विमुत्तोति आरम्मणतो विमुत्तो. नत्थि मे पटिपुग्गलोति मय्हं पटिपुग्गलो नाम नत्थि, असदिसोति अत्थो, मम सब्बञ्ञुभावे दोसं दस्सेत्वा लोके ठातुं असमत्थताय मम पच्चत्थिकपुग्गलो वा नत्थीति अत्थो. आहञ्छं अमतदुन्दुभिन्ति धम्मचक्खुपटिलाभाय अमतभेरिं पहरिस्सामीति गच्छामि.
अरहसि अनन्तजिनो भवितुं युत्तो त्वन्ति अत्थो. इदम्पि अत्तनो सत्थुनामं. हुपेय्यासीति आवुसो एवम्पि नाम भवेय्य. पक्कामीति वङ्कहारजनपदं नाम अगमासि. भगवापि ‘‘तत्थ तस्स मिगलुद्दकस्स धीतुया चापाय उक्कण्ठित्वा पुन आगन्त्वा अनागामी अयं भविस्सती’’ति उपनिस्सयसम्पत्तिं दिस्वा तेन सद्धिं आलपि. सो च तथेवागन्त्वा पब्बजित्वा अनागामी हुत्वा अनुक्कमेन कालं कत्वा अविहेसु उप्पज्जित्वा अरहत्तं पापुणि.
१२. सण्ठपेसुन्ति कतिकं अकंसु. पधानविब्भन्तोति पधानतो भट्ठो परिहीनो. ‘‘अभिजानाथ नु भासितमेत’’न्ति, ‘‘वाचं भासितमेव’’न्ति च एवरूपं कञ्चि वचनभेदं अकासीति अधिप्पायो. भगवन्तं सुस्सूसिंसूति भगवतो वचनं सोतुकामा अहेसुं. अञ्ञाति अञ्ञाय, जानितुन्ति अत्थो.
१३. अथ किमत्थं आमन्तेसीति? ततोपि सुट्ठुतरं पटिजाननत्थं, धम्मस्स अभिभारियदुल्लभभावदीपनत्थं, अक्खरविक्खेपनिवारणत्थञ्च. तत्थ द्वेमेति अन्तद्वयवचनं अञ्ञेसम्पि तदन्तोगधभावतो. अपिच योजनावसेन. तण्हाअविज्जाति हि संसारप्पवत्तिया सीसभूता द्वे किलेसा. ते च समथविपस्सनानं पटिपक्खभूतत्ता अन्ता नाम. तेसु तण्हावसेन कामसुखल्लिकानुयोगं भजन्तो समथं परिहापेति बालो, तथा अविज्जावसेन अत्तकिलमथानुयोगं भजन्तो गच्छन्तो विपस्सनन्ति न सक्का उभो द्वे अन्ते अप्पहाय अमतं अधिगन्तुन्ति एवं वुत्ता. अपिच लीनुद्धच्चपहानदस्सनमेतं. लीनो हि निक्खित्तवीरियारम्भो कामसुखञ्च भजति, इतरो अच्चारद्धवीरियो अत्तकिलमथं. उभोपि ते वीरियसमताय पटिपक्खत्ता अन्ता नाम. अपिच तिस्सो सासने पटिपदा वुत्ता आगाळ्हा, निज्झामा, मज्झिमा च. तत्थ आगाळ्हा ‘‘पाणातिपाती होति, नत्थि कामेसु दोसो’’ति एवमादिका. निज्झामा ‘‘अचेलको होति, मुत्ताचारो’’ति एवमादिका, मज्झिमा ‘‘अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति एवमादिका. तत्थ कामसुखल्लिकानुयोगो आगाळ्हा नाम पटिपदा होति सब्बाकुसलमूलत्ता. अत्तकिलमथानुयोगो निज्झामा नाम अत्तज्झापनतो. उभोपेते मज्झिमाय पटिपदाय पटिपक्खभूतत्ता अन्ता नाम, तस्मा इमेव सन्धाय द्वेमेति. किमत्थं भगवा ‘‘पब्बजितेन न सेवितब्बा’’ति पब्बजिते एव अधिकरोति, न गहट्ठेति? पब्बजितानं तदधिमुत्तत्ता, सुखपरिवज्जनसमत्थताय, तदधिकतत्ता च पब्बजिता एत्थ अधिकता, न गहट्ठा. यदि एवं किमत्थं कामसुखल्लिकानुयोगमाह, ननु ते पकतियापि कामपरिच्चागं कत्वा तं निस्सरणत्थं पब्बजिताति? न, तेसं अन्तद्वयनिस्सितत्ता. ते हि इध लोके कामेन विसुद्धिमिच्छन्ति अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्ता तस्सेव तपस्स फलेन पेच्च दिब्बे कामे आसीसमाना दळ्हतरं कामसुखल्लिकानुयोगमनुयुत्ताति वेदितब्बा. अन्तत्थो पन इध कुच्छितट्ठेन वेदितब्बो ‘‘अन्तमिदं, भिक्खवे, जीविकानं, यदिदं पिण्डोल्य’’न्तिआदीसु (इतिवु. ९१; सं. नि. ३.८०) विय.
यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगोति एत्थ कामेसूति वत्थुकामो अधिप्पेतो, दुतियो किलेसकामो. तंसम्पयुत्तसुखमेत्थ कामसुखं नाम. तेन विपाकसुखस्स निरवज्जभावं दीपेतीति. अल्लीयनं नाम तदभिनन्दना. अनुयोगो नाम भवन्तरे तदनुयोगपत्थना. हानभागियकरत्ता कुसलपक्खस्स, हीनपुग्गलभावितत्ता, हीनधातुपभवत्ता च लामकट्ठेन हीनो. गामनिवासिसत्तधम्मत्ता गम्मो. पुथुज्जनसाधारणत्ता पोथुज्जनिको. अनरियोति अरियानं अनधिप्पेतत्ता, अरियधम्मपटिपक्खत्ता, अनरियकरत्ता, अनरियधम्मत्ता, अनरियाचिण्णत्ता च वेदितब्बो. अनत्थसङ्खातसंसारभयावहत्ता, अनत्थफलनिब्बत्तकत्ता च अनत्थसंहितो. अत्तनो केवलं खेदूपगमो अत्तकिलमथो नाम. सो दिट्ठिगतपुब्बकत्ततपानुक्कमकिरियाविसेसं निस्साय पवत्तति, तस्स दिट्ठिवसेन अनुयोगो अत्तकिलमथानुयोगो नाम. अत्तवियोगवित्तापरिस्समत्ता, अनुपायपवत्तत्ता सम्पज्जमानो मिगयोनिगोयोनिकुक्कुरयोनिसूकरयोनीसु पातायति. विपच्चमानो नरकं नेतीति अनत्थसंहितो. एते त्वाति एते तु. तथागतेनाति अत्तानं अवितथागमनं आवि करोति, तेनेतं दस्सेति ‘‘न मया परिवितक्कितमत्तेन वितक्किता, किन्तु मया तथागतेनेव सता अभिसम्बोधिञाणेन अभिसम्बुद्धो’’ति. चक्खुकरणीतिआदीहि पन तमेव पटिपदं थोमेति. भेसज्जं आतुरस्स विय ‘‘चक्खुकरणी’’ति इमिना ञाणचक्खुविसोधनं वुत्तं. ञाणकरणीति इमिना अन्धकारविधमनं वुत्तं. उपसमायाति किलेसपरिळाहपटिप्पस्सद्धि वुत्ता. अभिञ्ञायाति सच्चपटिवेधनं वुत्तं. सम्बोधायाति सच्चपटिविज्झनं वुत्तं. निब्बानायाति सोपादिसेसनिब्बानधातुया अनुपादिसेसनिब्बानधातुयाति एवं यथासम्भवं योजेत्वा कथेतब्बं.
१४. कस्मा पनेत्थ भगवा अञ्ञत्थ विय अनुपुब्बिं कथं अकथेत्वा पठममेव असेवितब्बमन्तद्वयं वत्वा मज्झिमपटिपदं देसेसीति? अत्तादिमिच्छाभिमाननिवारणत्थं, कुम्मग्गपटिपत्तिनिवारणत्थञ्च अन्तद्वयवज्जनं वत्वा अत्तनो विसेसाधिगमदीपननयेन अबाहुल्लिकादिभावदस्सनत्थं, तेसञ्च मज्झिमपटिपदादीपनेन तत्थ अनुयोजनत्थं पच्छा सम्मापटिपदं देसेसि, ततो तस्स मज्झिमपटिपदासङ्खातस्स अरियमग्गस्स विसयदस्सनत्थं चतुसच्चधम्मं सङ्खेपवित्थारवसेन देसेतुकामो ‘‘इदं खो पन, भिक्खवे, दुक्ख’’न्तिआदिमाह, अयमेत्थ अनुसन्धि. ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चन्ति मे, भिक्खवे’’तिआदि सुत्तानुसन्धिपकआसनत्थं अयमनुक्कमो वेदितब्बो. यथावुत्तं पटिपदं सुत्वा किर कोण्डञ्ञो आह ‘‘कथं भगवता वुत्तपटिपदाय उप्पत्ति सिया. अयञ्हि पटिपदा किलेसानं अनुप्पत्तिया सति सम्भवति, न अञ्ञथा. किलेसानञ्च यदि लोभतो उप्पत्ति खुप्पिपासानं विय, तदासेवनाय अनुप्पत्ति सिया, तदवत्थुस्स वा तेसं उप्पत्ति. तदवत्थुविपरीतकायकिलमथासेवनाय अनुप्पत्ति सिया. उभोपेता भगवता ‘अन्ता’ति वुत्ता, तस्मा कथं पनेतिस्साय सम्मापटिपदाय उप्पत्ति सम्भवेय्या’’ति. भगवा आह अनुपायासेवनतो. कथन्ति चे? –
‘‘संसारमूलतो ञाणं, तञ्च ञाणा पहिय्यति;
जीविते सति तं होति, तञ्च जीवितसाधने.
‘‘तस्मा ञाणाय मेधावी, रक्खे जीवितमत्तनो;
ञाणसाधनभूतञ्च, सीलञ्च परिपालये.
‘‘जीवितञ्च यथा लोके, भिन्ने काये न विज्जति;
तथेव भिन्नसीलस्स, नत्थि ञाणस्स सम्भवो.
‘‘तस्मा आयुञ्च सीलञ्च, ञाणत्थं रक्खता सता;
सेवितब्बा न कामापि, नापि कायविनासना.
‘‘कामेसु गेधमुपगम्म हिनो गम्मञ्च,
अच्चुद्धनो किलमथं गमुपेति मूळ्हो;
यो मज्झिमं पटिपदं परमं उपेति,
सो खिप्पमेव लभते परमं विमोक्ख’’न्ति.
सुत्वा तदेतं सुगतस्स वाक्यं,
पञ्ञं मुनी सो सुतजं लभित्वा;
चिन्तामयं ञाण पवेसमानो,
उच्छिन्दयं पञ्हमिमं अपुच्छि.
‘‘निब्बेधपदट्ठानं पहाय घोरं,
तपं कथमिवाति सो त्वं;
ब्रूहि तदेव होति भिक्खु चर,
विरागमुपयाति च दुक्खसच्चस्स;
दस्सनेनेव दुक्खानुभवना,
तम्हि दोसस्स पच्चयो’’ति.
सुत्वाव कोण्डञ्ञो मुनिवचनं,
वुट्ठाय हट्ठो सहसा अवोच;
‘‘उदाहर त्वं भगवा ममेतं,
भिक्खु यथा पस्सति दुक्खसच्च’’न्ति.
चिन्तामयिस्स पञ्ञापरिपुण्णा भावनामयिपञ्ञासम्पत्ति जानितब्बा इमेहि इति भगवा सुत्तमिदमाहाति किर. कस्मा भगवा कोण्डञ्ञस्स पुरिममेव सच्चदेसनं अवड्ढेत्वा अत्तनो अधिगतक्कममाहाति? नाहं कस्सचि आगमं देसेमि, अपिच खो सयमेव एवमधिगतोम्हीति दस्सनत्थं. तत्थ ‘‘पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसू’’ति इमिना इदं अत्थद्वयं दस्सेति, न मया आळारतो, उदकतो वा अयं धम्मो सुतो, किन्तु पुब्बे अननुस्सुतेस्वेव ञाणं मे उदपादीति मज्झिमाय पटिपदाय आनुभावं पकासेति. अपिच यस्मा एवं पटिपन्नो विनापि परोपदेसेन अरियसच्चानि पस्सति, तस्मा कथं तुम्हेव ममापदेसेन न पस्सथाति.
१५. चक्खुन्तिआदीनि पञ्च पदानि ञाणवेवचनानेव. ञाणञ्हि सच्चानं आलोचनतो चक्खुभूतत्थजाननतो ञाणं. पकारेहि जाननतो पञ्ञा. किलेसविदारणतो, विज्जनतो च विज्जा. सच्चच्छादकतमविनासनतो, तेसं गतिकोटिपकासनतो आलोकोति वेदितब्बं. तत्थ पठमेन परिवट्टेन सच्चानं अञ्ञमञ्ञं असङ्करतो ठपनपञ्ञं दस्सेति, दुतियेन तेसं कत्तब्बाकारपरिच्छिन्दनपञ्ञं, ततियेन सच्चेसु ञाणकिच्चसन्निट्ठानं दस्सेति.
१६. यावकीवञ्चाति द्वीहि पदेहि यावइच्चेव वुत्तं होति ‘‘इति चित्तमनो’’तिआदि विय. रागादीहि अकुप्पताय अकुप्पा विमुत्ति. वेय्याकरणन्ति धम्मदेसना. सा हि धम्मानं ब्याकरणतो पकासनतो ‘‘वेय्याकरण’’न्ति वुच्चति. विरजं वीतमलन्ति एत्थ विरजं विसमहेतुवादविगमतो. वीतमलं अहेतुकवादविगमतो. विरजं सस्सतदिट्ठिप्पहानतो. वीतमलं उच्छेददिट्ठिप्पहानतो. विरजं परियुट्ठानप्पहानतो. वीतमलं अनुसयप्पहानतो. धम्मचक्खुन्ति धम्ममत्तदस्सनं, न तत्थ सत्तो वा जीवो वा कारको वा वेदको वाति, तेनेवाह ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बन्तं निरोधधम्म’’न्ति. इदञ्हि तस्स धम्मचक्खुस्स उप्पत्तिआकारदस्सनत्थं वुत्तं. तञ्हि निरोधं आरम्मणं कत्वा किच्चवसेन एव सङ्खतं पटिविज्झन्तं उप्पज्जति.
१७. धम्मचक्कन्ति एत्थ देसनाञाणं अधिप्पेतं, पटिवेधञाणञ्च लब्भतेव. एत्थ किमत्थं देवा सद्दमनुस्सावेसुन्ति? नानादिट्ठिगतन्धकारविधमनतो लद्धालोकत्ता, अपायभयसमतिक्कमनतो अस्सासं पत्तत्ता, देवकायविमानदस्सनतो पीतिपामोज्जचलितत्ता चाति एवमादीनेत्थ कारणानि वदन्ति. पथविकम्पनमहासद्दपातुभावो च धम्मतावसेनेव होतीति एके. देवतानं कीळितुकामताय पथविकम्पो. बहुनो देवसङ्घस्स सन्निपाततो, भगवतो सरीरप्पभाजालविसज्जनतो चाति एकच्चे.
१८. पब्बज्जुपसम्पदाविसेसन्ति अत्थो. तत्थ इति-सद्दो तस्स एहिभिक्खूपसम्पदापटिलाभनिमित्तवचनपरियोसानदस्सनो. तदवसानो हि तस्स भिक्खुभावो. स्वाक्खातोतिआदि ‘‘एही’’ति आमन्तनाय पयोजनदस्सनवचनं. ‘‘एहिभिक्खू’’ति भगवा अवोच ‘‘स्वाक्खातो धम्मो चर…पे… किरियाया’’ति च अवोचाति पदसम्बन्धो. तत्थ चर ब्रह्मचरियन्ति अवसिट्ठं मग्गत्तयब्रह्मचरियं समधिगच्छ. किमत्थं? सम्मादुक्खस्सन्तकिरियायाति अत्थो. ‘‘एहिभिक्खू’’ति इमिना भगवतो वचनेन निप्फन्नत्ता कारणूपचारेन ‘‘एहिभिक्खूपसम्पदा’’ति वुत्ता. साव तस्सायस्मतो यावजीवं उपसम्पदा अहोसीति अत्थो. तेन तस्सा उपसम्पदाय सिक्खापच्चक्खातादिना विच्छेदा वा तदञ्ञाय उपसम्पदाय किच्चं वा नत्थीति इदमत्थद्वयं अट्ठकथायं दस्सेति. अट्ठन्नम्पि उपसम्पदानं एहिभिक्खुओवादपटिग्गहणपञ्हब्याकरणगरुधम्मपटिग्गहणूपसम्पदानं चतुन्नं अञ्ञतराय उपसम्पन्नस्स अन्तरा विच्छेदो वा तदञ्ञूपसम्पदाय किच्चं वा नत्थि, इतरस्सत्थीति. निकायन्तरिका पनाहु ‘‘बुद्धपच्चेकबुद्धानं नियामोक्कन्तिसङ्खाताय उपसम्पदाय ञत्तिचतुत्थकम्मुपसम्पदञ्च दसवग्गपञ्चवग्गकरणीयवसेन द्विधा भिन्दित्वा दसविधोपसम्पदा’’ति. का पनेत्थ अत्थतो उपसम्पदा नामाति? तदधिगतकिरियावसेन निब्बत्तिया असेक्खा तदधिवासनचेतनाय परिभावितपञ्चक्खन्धिका अज्झत्तसन्तति. का पनेत्थ परिभावना नाम? तब्बिपक्खधम्मज्झाचारविरुद्धभावो, तस्स पत्तिया ताय परिभावनाय वसेन कत्थचि ‘‘समन्नागतो’’ति वुच्चति. यथाह ‘‘लोभेन समन्नागतो, भिक्खवे, अभब्बो चत्तारि सतिपट्ठानानि भावेतु’’न्तिआदि. एत्थाहु निकायन्तरिका ‘‘यथावुत्ताय उपसम्पदाय पत्तिसङ्खातो चित्तविप्पयुत्तो सङ्खारक्खन्धपरियापन्नो धम्मो अत्थि, तस्स सन्ततिवसेन पुब्बापरियं उप्पज्जमानस्स याव अविच्छेदो, ताव उपसम्पन्नोति, अञ्ञथा ततो धम्मन्तरुप्पत्तिक्खणे तस्स उपसम्पन्नस्स अनुपसम्पन्नभावप्पसङ्गो आपज्जती’’ति. ते वत्तब्बा ‘‘सुत्तं आहरथा’’ति. ते चे वदेय्युं ‘‘यो तेसं दसन्नं असेक्खानं धम्मानं उपादाय पटिलाभसमन्नागमो अरियो होति विप्पहीनोति एवमादीनि नो सुत्तानी’’ति. एवं सति असन्तधम्मेहि, परसत्तेहि च समन्नागमदोसप्पसङ्गो नेसं पापुणाति. किंकारणं? सुत्तसम्भवतो. यथाह – ‘‘राजा, भिक्खवे, चक्कवत्ती सत्तहि रतनेहि समन्नागतो होती’’ति (दी. नि. ३.१९९-२०० अत्थतो समानं) वित्थारो. वसिभावो तत्थ समन्नागतसद्देन वुत्तो. तस्सहितेसु रतनेसु वसिभावो कामचारो अत्थीति चे? एत्थ वसिभावो समन्नागमसद्देन वुत्तो, अञ्ञत्थ पत्तिसङ्खातो, तं धम्मन्तरन्ति. किमेत्थ विसेसकारणं? नत्थि च, तस्मा यथावुत्तलक्खणाव उपसम्पदा. अयमेव नयो पब्बज्जादीसुपि नेतब्बो.
१९. किञ्चापि वप्पत्थेरस्स पाटिपददिवसे…पे… अस्सजित्थेरस्स चतुत्थियन्ति एवं नानादिवसेसु पाटेक्कं धम्मचक्खुं उदपादि, तथापि ओवादसामञ्ञेन वप्पभद्दियानं, महानामअस्सजीनञ्चेत्थ एकतो वुत्तन्ति वेदितब्बं.
२०. ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनत्ता’’ति किमत्थं आदितोव अनत्तलक्खणं दीपेतीति? तेसं पुथुज्जनकालेपि इतरलक्खणद्वयस्स पाकटत्ता. ते हि मनापानं कामानं अनिच्चतादस्सनेन संविग्गा पब्बजिंसूति अनिच्चलक्खणं ताव नेसं एकदेसेन पाकटं, पब्बजितानञ्च अत्तकिलमथानुयोगतो कायिकदुक्खं, तञ्च मानसस्स पच्चयोति मानसिकदुक्खञ्च पाकटं, तस्मा तदुभयं वज्जित्वा अनत्तलक्खणमेव दीपेतुं आरभि. तञ्च दीपेन्तो दुक्खलक्खणेनेव दीपेतुं ‘‘रूपञ्च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्सा’’तिआदिमाह. किमत्थन्ति? अनिच्चलक्खणतोपि तेसं दुक्खलक्खणस्स सुट्ठुतरं पाकटत्ता. तेसञ्हि अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्तत्ता, तप्परायणभावतो च दुक्खलक्खणं सुट्ठु पाकटं, तस्मा तेन ताव सुट्ठु पाकटेन अनत्तलक्खणं दीपेत्वा पुन तदेव तदुभयेनापि दीपेतुं ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति वक्खति. कल्लं नूति युत्तं नु. एतं ममाति तण्हाग्गाहो. एसोहमस्मीति मानग्गाहो. एसो मे अत्ताति दिट्ठिग्गाहो. तण्हाग्गाहो चेत्थ अट्ठसततण्हाविचरितवसेन, मानग्गाहो नवविधमानवसेन, दिट्ठिग्गाहो द्वासट्ठिदिट्ठिवसेन वेदितब्बो.
पञ्चवग्गियकथावण्णना निट्ठिता.
पब्बज्जाकथावण्णना
२५. येन समयेन भगवा पञ्चवग्गिये पञ्चमियं अरहत्ते पतिट्ठापेत्वा सत्तमियं नाळकत्थेरस्स नाळकपटिपदं आचिक्खित्वा भद्दपदपुण्णमायं यसस्स इन्द्रियानं परिपक्कभावं ञत्वा तं उदिक्खन्तो बाराणसियं विहासि, तेन समयेन यसो नामाति सम्बन्धो. तस्स किर उप्पत्तितो पट्ठाय तस्स कुलस्स कित्तिसद्दसङ्खातो, परिजनसङ्खातो वा यसो विसेसतो पवड्ढति. तेन तस्स मातापितरो एवं नाममकंसु. ‘‘सुखुमालो’’तिआदि किमत्थं आयस्मता उपालित्थेरेन वुत्तन्ति? पच्छिमजनस्स नेक्खम्मे समुस्साहनजननत्थं. एवं उत्तमभोगसमप्पितानम्पि उत्तमेसु भोगेसु अप्पमत्तकेनापि असुभनिमित्तेन वितज्जेत्वा कालाकालं अगणेत्वा विवेकाभिरतिया महन्तं भोगक्खन्धं तिणं विय पहाय गेहतो निक्खमना अहोसि, कस्स पनञ्ञस्स न सियाति अधिप्पायो. समङ्गीभूतस्साति तेहि एकत्तं उपगतस्स, अविवित्तस्साति अत्थो. निद्दा ओक्कमीति मनापेसुपि विसयेसु पवत्तिं निवारेत्वा तस्स चित्तं अतिक्कमित्वा अभिभवित्वा अत्तनो वसं उपनेसीति अत्थो. सब्बरत्तियो चाति तयोपि यामे. तेन परिजनस्स विकारदस्सने कारणं दस्सेति. रत्ति-सद्दो पनेत्थ काले सूरियाभावे, यामे च पवत्ततीति विञ्ञेय्यो. यामेविध विञ्ञेय्यो तिचीवरविप्पवासे च. कच्छेति कच्छपस्से. कण्ठेति कण्ठस्स हेट्ठा. मुदिङ्गस्स हि उपरि कण्ठं ठपेत्वा सयन्तिया कण्ठे मुदिङ्गं अद्दसाति अत्थो. आळम्बरन्ति पणवं. उभतोमुखस्स तनुका दीघा. वित्थिन्नसमतलस्स वादितस्स एतं अधिवचनं. विप्पलपन्तियोति सुपिनदस्सनादिवसेन असम्बन्धपलापं विप्पलपन्तियो. सुसानं मञ्ञेति सुसानं विय अद्दस सकं परिजनन्ति सम्बन्धो. आदीनवोति असुभभावो. निब्बिदाय चित्तं सण्ठातीति विमुच्चितुकामतासङ्खाताय उक्कण्ठाय चित्तं नमीति अत्थो. उदानं उदानेसीति ‘‘इतो पट्ठाय इमाहि इत्थीहि सह नाहं भविस्सामी’’ति अत्तमनवाचं निच्छारेसि. द्वे किर आकारा तस्स पमादसुत्तपरिजनदस्सने पाकटा जाता किलेसानं बलवभावो, असुभाकारस्स अतिओळारिकभावो च. एवं सति ओळारिकतरे च असुभाकारे किलेसवसेनायं सब्बोपि लोको एत्थ पीळितो मुच्छितो. अहो किलेसा बलवतराति हि पस्सतो पस्सतो तस्स द्वेपि ते आकारा पाकटा जाता, येनेवमवोचाति.
‘‘सुवण्णपादुकायो आरोहित्वा’’ति एतेनस्स निस्सङ्गताय विस्सट्ठगमनं दीपेति. सो हि बलवसंवेगाभितुन्नहदयत्ता परिजनस्स पबोधे सतिपि अत्तनो गमननिवारणसमत्थभावं असहमानो अत्तानं तक्केन्तो विस्सट्ठो अगमासि. अमनुस्साति देवता. ता हि मनुस्सेहि सुगतिपटिवेधञाणसण्ठानादिगुणसामञ्ञेन ‘‘अमनुस्सा’’ति वुच्चन्ति. न हि असमानजातिका तिरच्छानादयो ‘‘अब्राह्मणा’’ति वा ‘‘अवसला’’ति वा वुच्चन्ति, किन्तु जातिसभागताय एव वसलादयो ‘‘अब्राह्मणा’’ति वुच्चन्ति, एवं मनुस्सेहि केनचि आकारेन सभागताय देवता ‘‘अमनुस्सा’’ति वुत्ता. अञ्ञथा मनुस्सा न होन्तीति तिरच्छानगतापि ‘‘अमनुस्सा’’ति वत्तब्बा भवेय्युं.
२६. वनगहनं दिस्वा ‘‘सुमुत्तोहं नगरतो’’ति पमुदितत्ता भगवतो अविदूरे उदानेसि. इदं खो यसाति भगवा निब्बानं सन्धायाह. तञ्हि तण्हादिकिलेसेहि अनुपद्दुतं, अनुपसट्ठतञ्च दस्सनमत्तेनापि अस्सादजननतो. धम्मं देसेस्सामीति येन तं निब्बानं इध निसिन्नमत्तोव त्वं अधिगमिस्ससीति अधिप्पायो. किराति अस्सद्धेय्यअब्यत्तिपरिहासेसु निपातो, इध अब्यत्तियं. सुवण्णपादुकायो ओरोहित्वाति च सुवण्णपादुकाहि ओतरित्वा. निस्सक्कत्थे हि इदं पच्चत्तवचनं. तस्स निसिन्नमत्तस्सेव अञ्ञं सम्मोदनीयं कथं अकत्वा अनामन्तेत्वा अनुपुब्बिं कथं कथेसि. सुपरिपक्किन्द्रियत्ता, पटिवेधक्खणानतिक्कमनत्थं अनुपद्दुतानुपसट्ठतानं पापकधम्मदेसनाभिमुखचित्तत्ता, सेट्ठिस्स गहपतिनो अचिरागमनदस्सनतो च. किमत्थं भगवा तस्स सुट्ठुतरं संविग्गहदयस्स भवतो मुच्चितुकामस्स भवाभवूपायानिसंसकथं पठममेव कथेसीति? सब्बभवादीनवदस्सनत्थं. सो हि मनुस्सलोकस्सेव उपद्दुतउपसट्ठभावं अद्दस, न सग्गानन्ति कदाचि सग्गलोकं सुखतो मञ्ञेय्य. तत्थ सुखसञ्ञेन निब्बानाभिमुखं चित्तं पेसेय्याति सग्गानम्पि आदीनवं दस्सेतुकामताय अनुपुब्बिं कथं आरभि. एत्थ दानं, दानानिसंसं, सीलानिसंसञ्च कथेन्तो दानसीलकथं कथेति नाम. सग्गवण्णं कथेन्तो सग्गकथं कथेति नाम. तत्थ वत्थुकामकिलेसकामानं अनिच्चतं, अपसादतं, महादीनवतञ्च कथेन्तो कामानं आदीनवं, ओकारं, संकिलेसञ्च पकासेति. नेक्खम्मे तदभावतो च तंनिस्सरणतो च तब्बिपरीतं आनिसंसं कथेन्तो नेक्खम्मे आनिसंसं पकासेति नाम. तत्थ ओकारन्ति अवकारं लामकभावं. संकिलेसन्ति संकिलिस्सनं बाधनं उपतापनं वाति अत्थो. कल्लचित्तं पञ्ञिन्द्रियस्स आनुभावेन, दिट्ठियोगविचिकिच्छायोगानं पञ्ञिन्द्रियेन विहतत्ता. मुदुचित्तं सतिन्द्रियसमायोगेन, विहिंसासारम्भादिकिलेसपवेसं निवारेत्वा चित्तमुदुतादिकुसलधम्मप्पवेसनं करोन्तं सहजातं चित्तं मुदुं करोति. समाधिन्द्रियस्स आनुभावेन विनीवरणचित्तं. तञ्हि विसेसतो नीवरणविपक्खभूतन्ति. वीरियिन्द्रियवसेन उदग्गचित्तं. तञ्हि थिनमिद्धसङ्खातलीनभावविपक्खन्ति. सद्धिन्द्रियस्स आनुभावेन पसन्नचित्तं तस्स पसादलक्खणत्ता. सामुक्कंसिकाति एतं विसयवसेन देसनं उपालित्थेरो पकासेति. सच्चानि हि सामुक्कंसिकदेसनाय विसयानि. अञ्ञथा दुक्खादीनि सामुक्कंसिका धम्मदेसनाति आपज्जति तस्स विभावने सच्चानं निद्दिट्ठत्ता.
२७. चतुद्दिसाति चतूसु दिसासु. अभिसङ्खरेसीति अभिसङ्खरि. किमत्थन्ति चे? उभिन्नं पटिलभितब्बविसेसन्तरायनिसेधनत्थं. यदि सो पुत्तं पस्सेय्य, पुत्तस्सपि धम्मचक्खुपटिलाभो अरहत्तुप्पत्ति, सेट्ठिस्सपि धम्मचक्खुपटिलाभो न सिया. दिट्ठसच्चोपि ‘‘देहि ते मातुया जीवित’’न्ति वदन्तो किमञ्ञं न करेय्य. यसोपि तं वचनं सुत्वा अरहापि समानो सयं अप्पटिक्खिपित्वा भगवन्तं उल्लोकेन्तो किमञ्ञाय सण्ठहेय्य.
२८. उभोहिपि पत्तब्बविसेसकोटिया पत्तत्ता भगवा पुन तं पटिप्पस्सम्भेसि. पुब्बे अगारिकभूतोति तस्स सोतापन्नकालं सन्धायाह. सोतापन्नो हि अगारमज्झे वसनारहत्ता अगारियभूतो नाम होति अपब्बजितो. सम्पति पब्बजितो समानो अगारमज्झवसनस्स अभब्बत्ता ‘‘अगारिको’’ति न वुच्चति, तस्मा एवमाह. यस्स दिट्ठोति सम्बन्धो, येन दिट्ठोति वुत्तं होति. ‘‘सेय्यथापि पुब्बे अगारिकभूतो’’ति वचनेन लद्धनयत्ता पच्छा गहपति गिहिवेसधारिमेव यसं सन्धायाह ‘‘यसेन कुलपुत्तेन पच्छासमणेना’’ति. तत्थ चर ब्रह्मचरियन्ति आभिसमाचारिकसीलं ब्रह्मचरियं चर परिपूरेहि ताव, याव सम्मादुक्खस्सन्तकिरिया, याव चुतिचित्ताति अधिप्पायो. लिङ्गब्रह्मचरियं सन्धायाति पोराणा, तञ्च युत्तं. लिङ्गमत्तञ्हि सन्धाय सो आयस्मा ‘‘लभेय्याहं, भन्ते, पब्बज्जं उपसम्पद’’न्ति आह.
किमत्थं भगवा यसस्स मातु, पजापतिया च भत्तकिच्चं अकत्वाव धम्मं देसेसीति? यसस्स पब्बज्जाय सोकसल्लसमप्पितत्ता दानञ्च सोमनस्सिकचित्तेन न ददेय्युं, सत्थरि च दोमनस्सप्पत्ता हुत्वा मग्गपटिवेधम्पि न लभेय्युन्ति भगवा पठमं ताव ता विगतसोकसल्लहदयायो कत्वा पुन भत्तकिच्चं अकासि.
३०. सेट्ठानुसेट्ठीनन्ति अनुक्कमसेट्ठीनन्ति पोराणा. ‘‘सेट्ठिनो चानुसेट्ठिनो च यानि कुलानि, तानि सेट्ठानुसेट्ठानि कुलानि, तेसं सेट्ठानुसेट्ठीनं कुलान’’न्ति लिखितं. धम्मविनयोति सासनब्रह्मचरियं पावचनन्ति इध अत्थतो एकं. अथ वा धम्मेन विनयो, न दण्डसत्थेहीति धम्मविनयो, धम्माय विनयो, न हिंसत्थन्ति वा धम्मतो विनयो, नाधम्मतोति वा धम्मो विनयो, नाधम्मोति वा धम्मानं विनयो, न अञ्ञेसन्ति वा धम्मकायत्ता, धम्मसामित्ता वा धम्मो भगवा, तस्स धम्मस्स विनयो, न तक्किकानन्ति वा धम्मविनयो. समानाधिकरणवसेन वा धम्मविनयो नीलुप्पलं विय, धम्मो च विनयो चाति धम्मविनयो फलाफलं विय नपुंसकमिति पुल्लिङ्गापदेसतो अस्स लिङ्गभावो सिद्धो, यस्स वा धम्मो विनयो, सो धम्मविनयो सेतपटो पुरिसो विय, धम्मेन युत्तो वा विनयो धम्मविनयो अस्सरथो वियाति एवमादिना नयेन योजना वेदितब्बा.
३४. ‘‘खण्डसीमं नेत्वा’’ति भण्डुकम्मारोचनपटिहरणत्थं वुत्तं. तेन ‘‘सभिक्खुके विहारे अञ्ञम्पि एतस्स केसे छिन्दा’’ति वत्तुं न वट्टतीति. पब्बाजेत्वाति इमस्स अधिप्पायपकासनत्थं ‘‘कासायानि अच्छादेत्वा एही’’ति वुत्तं. उपज्झायो चे केसमस्सुओरोपनादीनि अकत्वा पब्बजत्थं सरणानि देति, न रुहति पब्बज्जा. कम्मवाचं सावेत्वा उपसम्पादेति, रुहति उपसम्पदा. अप्पत्तचीवरानं उपसम्पदासिद्धिदस्सनतो, कम्मविपत्तिया अभावतो चेतं युज्जतेवाति एके. होति चेत्थ –
‘‘सलिङ्गस्सेव पब्बज्जा, विलिङ्गस्सापि चेतरा;
अपेतपुब्बवेसस्स, तं द्वयं इति चापरे’’ति.
भिक्खुना हि सहत्थेन वा आणत्तिया वा दिन्नमेव कासावं वट्टति, अदिन्नं न वट्टतीति पन सन्तेस्वेव कासावेसु, नासन्तेसु असम्भवतोति तेसं अधिप्पायो. एवञ्च पन, भिक्खवे, पब्बाजेतब्बो उपसम्पादेतब्बो. पठमं…पे…अनुजानामि, भिक्खवे, इमेहि तीहि सरणगमनेहि पब्बज्जं उपसम्पदन्ति एत्थ इमिना अनुक्कमेन दिन्नेहि तीहि सरणगमनेहि पब्बज्जं उपसम्पदं अनुजानामि केवलेहीति अधिप्पायदस्सनतो –
आदिन्नपुब्बलिङ्गस्स, नग्गस्सापि द्वयं भवे;
नेतरस्साति नो खन्ति, सब्बपाठानुलोमतोति. –
आचरियो. आचरियेन अदिन्नं न वट्टतीति एत्थ ‘‘पब्बज्जा न रुहतीति वदन्ती’’ति लिखितं. पोराणगण्ठिपदेपि तथेव लिखितं. उरादीनि ठानानि नाम. संवुतादीनि करणानि नाम. ‘‘अनुनासिकन्तं कत्वा एकसम्बन्धं कत्वा दानकाले अन्तरा अट्ठत्वा वत्तब्बं. विच्छिन्दित्वा दानेपि यथावुत्तट्ठाने एव विच्छेदो, अञ्ञत्र न वट्टती’’ति लिखितं. अनुनासिकन्ते दिय्यमाने खलित्वा ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति मकारेन मिस्सीभूते खेत्ते ओतिण्णत्ता वट्टतीति उपतिस्सत्थेरो. मिस्सं कत्वा वत्तुं वट्टति, वचनकाले पन अनुनासिकट्ठाने विच्छेदं अकत्वा वत्तब्बन्ति धम्मसिरित्थेरो. ‘‘एवं कम्मवाचायम्पी’’ति वुत्तं. उभतोसुद्धियाव वट्टतीति एत्थ महाथेरो पतितदन्तादिकारणताय अचतुरस्सं कत्वा वदति, ब्यत्तसामणेरो समीपे ठितो पब्बज्जापेक्खं ब्यत्तं वदापेति. महाथेरेन अवुत्तं वदापेतीति न वट्टति. कम्मवाचाय इतरो भिक्खु चे वदति, वट्टतीति. सङ्घो हि कम्मं करोति, न पुग्गलोति. न नानासीमपवत्तकम्मवाचासामञ्ञनयेन पटिक्खिपितब्बत्ता. अथ थेरेन चतुरस्सं वुत्तं पब्बज्जापेक्खं वत्तुं असक्कोन्तं सामणेरो सयं वत्वा वदापेति, उभतोसुद्धि एव होति थेरेन वुत्तस्सेव वुत्तत्ता. बुद्धं सरणं गच्छन्तो असाधारणे बुद्धगुणे, धम्मं सरणं गच्छन्तो निब्बानं, सङ्घं सरणं गच्छन्तो सेक्खधम्मं, असेक्खधम्मञ्च सरणं गच्छतीति अग्गहितग्गहणवसेन योजना कातब्बा. अञ्ञथा सरणत्तयसङ्करदोसो. सब्बमस्स कप्पियाकप्पियन्ति दससिक्खापदविनिमुत्तं परामासापरामासादि. ‘‘आभिसमाचारिकेसु विनेतब्बो’’ति वचनतो सेखियउपज्झायवत्तादिआभिसमाचारिकसीलमनेन पूरेतब्बं. तत्थ चारित्तस्स अकरणे वारित्तस्स करणे दण्डकम्मारहो होतीति दीपेति.
पब्बज्जाकथावण्णना निट्ठिता.
दुतियमारकथावण्णना
३५. ‘‘तेन हेतुना’’ति वचनतो पाळियं ‘‘योनिसोमनसिकारासम्मप्पधाना’’ति हेत्वत्थे निस्सक्कवचनन्ति वेदितब्बं.
दुतियमारकथावण्णना निट्ठिता.
उरुवेलपाटिहारियकथावण्णना
३७-८. वसेय्यामाति ‘‘त्वञ्च अहञ्च वसेय्यामा’’ति पियवचनेन तस्स सङ्गण्हनत्थं वुत्तं किर. तेजसा तेजन्ति आनुभावेन आनुभावं. तेजोधातुया वा तेजोधातुं. उभिन्नं सजोतिभूतानन्ति अनादरत्थे सामिवचनं, भावसत्तमीअत्थे वा. अग्यागारमेव आदित्तं, न तत्थ वसनको सत्तजातिको. अचिन्तेय्यो हि इद्धिविसयो. कस्मा पन भगवा अग्यागारम्पि अनादित्तं नाधिट्ठासीति? अत्तनो दुक्खुप्पादाभावस्स अनतिविम्हादिभावप्पसङ्गतो. किमत्थं परसन्तकं महासम्भारपवत्तं तं विनासेतीति? पुन यथापोराणं इद्धानुभावेन कत्तुकामताधिप्पायतो. परियादिन्नोति खयं नीतो. तेजसा तेजन्ति आनुभावेन आनुभावं. अग्यागारस्स परित्तत्ता इतरो अत्थो न सम्भवति. अयमत्थो ‘‘मक्खं असहमानो’’ति इमिना अतिविय समेति. इद्धानुभावमक्खनञ्हि तत्थ मक्खो नाम. पत्तेनाति पदुमपत्तेनातिपि पोराणा. पदुमिनिसण्डे ठितो हि भगवा तत्थ अहोसीति तेसं मति.
३९. दिन्नन्ति अनुमतिन्ति अत्थो. अभीतो निब्भयो. कस्मा? यतो सो मग्गेन भयमतीतो. ‘‘सुमनमनसोति सुन्दरचित्तसङ्खातमनो. सुमनो एव वा’’ति लिखितं. तेजोवाति अग्गि विय. धातुकुसलोति तेजोधातुम्हि कुसलो. ‘‘ब्यवहिता चे’’ति सद्दलक्खणत्ता च उपसग्गो. तेजोधातुसमापत्तीसु कुसलो इच्चेवत्थो. उदिच्छरेति उल्लोकेसुं. ‘‘संपरिवारेसु’’न्ति च लिखितं. इति एवं भणन्तीति अत्थो. हताति समाति अत्थो, काळकाव होन्तीति किरेत्थ अधिप्पायो. ईसकम्पि ब्यापारं अकत्वा उपसमानुरूपं तिट्ठन्ति. ये च अनेकवण्णा अच्चियो होन्तीति तं दस्सेतुं ‘‘नीला अथ लोहितिका’’तिआदिमाह.
४०. चतुद्दिसाति चतूसु दिसासु.
४४. पंसुकूलं उप्पन्नन्ति परियेसमानस्स पटिलाभवसेन उप्पन्नं होति. चित्तविचित्तपाटिहीरदस्सनत्थाय च सा परियेसना. सा अयं सायं. ता इमा तयिमा. द्वे एकतो गहेत्वा वदति. आयामि अहं आयमहं. एतन्ति एतस्स. यथा मयन्ति यस्मा मयं.
५०-५१. उदकवाहकोति उदकोघो. उदकसोतोति पोराणा. ‘‘याय त्व’’न्ति पुब्बभागविपस्सनापटिपदं सन्धाय वुत्तं. चिरपटिकाति चिरपभुति, नागदमनतो पट्ठाय चिरपटिका. ‘‘चिरपटिसङ्खा’’तिपि वदन्ति. केसमिस्सन्तिआदिम्हि अब्बोकिण्णं विसुं विसुं बन्धित्वा पक्खित्तत्ता केसादयोव केसमिस्साति पोराणा. खारिकाजमिस्सन्ति एत्थ खारी वुच्चति तापसपरिक्खारो. जटिले पाहेसीति द्वे तयो तापसे पाहेसि. ‘‘सोळसातिरेकअड्ढउड्ढानि पाटिहारियसहस्सानी’’ति वुत्तं.
५४. अग्गिहुत्ते कतपरिचयत्ता भगवा तेसं आदित्तपरियाय-मभासि (सं. नि. ४.२८). तत्थ एकच्चं आरम्मणवसेन आदित्तं चक्खादि रागग्गिना, एकच्चं सम्पयोगवसेन चक्खुसम्फस्सपच्चया वेदयितादिकेनेव, एकच्चं अभिभूतत्थेन चक्खादि एव जातिआदिना, एकच्चं पच्चयत्थेन, तदेव सोकादिनाति यथासम्भवमेत्थ आदित्तता वेदितब्बा. एत्थ किञ्चापि दुक्खलक्खणमेवेकं पाकटं, तदनुसारेन पन इतरं लक्खणद्वयम्पि तेहि दिट्ठन्ति वेदितब्बं दुक्खाकारस्स इतराकारदीपनतो. सन्तसुखतण्हाभिनिविट्ठत्ता पनेसं दुक्खलक्खणपुब्बङ्गमा देसना कताति वेदितब्बा.
उरुवेलपाटिहारियकथावण्णना निट्ठिता.
बिम्बिसारसमागमकथावण्णना
५५-७. वत्थुकामभूता इत्थियो कामित्थियो. दुतियादयो अस्सासका. यस्मा अनुप्पन्ने एव भगवति बुद्धकोलाहलं लोके पठममेव वस्ससहस्सं उप्पज्जति. ब्रह्मानो च ब्राह्मणवण्णं अभिनिम्मिनित्वा वेदेसु सहस्सत्तयमत्तं बुद्धपटिसंयुत्तं परियत्तिं पक्खिपित्वा वाचेन्ति, भगवतो जातितो पट्ठाय च बुद्धकथा लक्खणञ्ञूहि ब्राह्मणेहि उप्पादिता, पत्थटा लोके, तस्मा युज्जन्ति, न अञ्ञथा. ‘‘तमद्दस बिम्बिसारो, पासादस्मिं पतिट्ठितो’’तिआदिगाथाहि बोधिसत्तकाले एव अभिसित्तता बिम्बिसारस्स सिद्धा.
५८. इधावुसो खीणासवो भिक्खु पञ्चङ्गविप्पहीनो होति छळङ्गसमन्नागतो एकारक्खो चतुरापस्सेनो पणुन्नपच्चेकसच्चो समवयसट्ठेसनो अनाविलसङ्कप्पो पस्सद्धकायसङ्खारो सुविमुत्तचित्तो सुविमुत्तपञ्ञोति (दी. नि. ३.३४८, ३६०; अ. नि. १०.१९) दस अरियवासा नाम. रूपारूपसमापत्तियो अट्ठ निरोधसमापत्ति महाकरुणासमापत्तीतिपि पोराणा. तत्थ नीवरणा पञ्चङ्गा च. छळङ्गुपेक्खा छळङ्गा. सतारक्खेन एकारक्खा. सङ्खाय एकं पटिसेवति, अधिवासेति, परिवज्जेति, सङ्खाय एकं विनोदेतीति अयं चतुरापस्सेनो. पुथुसमणब्राह्मणानं पुथुपच्चेकसच्चानि चत्तारि पहीनानि, एवं पणुन्नपच्चेकसच्चो. कामेसना भवेसना पहीना होति, ब्रह्मचरियेसना पटिप्पस्सद्धा, एवं समवयसट्ठेसनो. कामब्यापादविहिंसासङ्कप्पो पहीनो होति, एवं अनाविलसङ्कप्पो, सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति एवं सुविमुत्तचित्तो होति. रागो पहीनो उच्छिन्नमूलो…पे… अनुप्पादधम्मोति पजानाति, दोसो, मोहो अनुप्पादधम्मोति पजानाति, एवं सुविमुत्तपञ्ञोति.
‘‘ठानाठानं विपाकञ्च, ञाणं सब्बत्थगामिनिं;
अनेकधातुयो लोकं, अधिमुत्तिञ्च पाणिनं.
‘‘जानाति इन्द्रियानञ्च, परोपरियतं मुनि;
झानादिसंकिलेसादि-ञाणं विज्जत्तयं तथा’’ति. –
इमानि दस बलानि. असेक्खङ्गानि नाम असेक्खा सम्मादिट्ठि…पे… असेक्खविमुत्ति असेक्खविमुत्तिञाणदस्सनन्ति. तत्थ दसमं असेक्खं. एतेहि दसहि चुपेतो पारमीहीति पोराणा.
बिम्बिसारसमागमकथावण्णना निट्ठिता.
सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथावण्णना
६०. किं काहसीति किं काहति. ‘‘किं करोति, किं करोसी’’ति वा ब्यञ्जनं बहुं वत्वाति अत्थो. पटिपादेन्तोति निगमेन्तो. ‘‘पच्चब्यथा, पच्चब्यथ’’न्तिपि पठन्ति. कप्पनहुतेहीति एत्थ दसकानं सतं सहस्सं, सहस्सानं सतं सतसहस्सं, सतसहस्सानं सतं कोटि, कोटिसतसहस्सानं सतं पकोटि, पकोटिसतसहस्सानं सतं कोटिपकोटि, कोटिपकोटिसतसहस्सानं सतं नहुतन्ति वेदितब्बं. कप्पनहुतेहीति एवमनुसारतो अब्भतीतं नामाति खन्धकभाणकानं पाठोति.
६३. ‘‘कुलच्छेदाया’’ति पाठो, कुलुपच्छेदायाति अत्थो. मनुस्सा ‘‘धम्मेन किर समणा सक्यपुत्तिया नयन्ति, नाधम्मेना’’ति न पुन चोदेसुन्ति एवं पाठसेसेन सम्बन्धो कातब्बो.
एत्तावता थेरो निदानं निट्ठपेसीति वेदितब्बं. होन्ति चेत्थ –
‘‘यं धम्मसेनापति एत्थ मूल-
गन्थस्स सिद्धिक्कमदस्सनेन;
निदाननिट्ठानमकंसु धम्म-
सङ्गाहका ते विनयक्कमञ्ञू.
‘‘निदानलीनत्थपदानमेव,
निदानिट्ठानमिदं विदित्वा;
इतो परं चे विनयत्थयुत्त-
पदानि वीमंसनमेव ञेय्य’’न्ति.
सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथावण्णना निट्ठिता.
उपज्झायवत्तकथावण्णना
६४. बुद्धुपज्झायकानं इतरेसं एहिभिक्खूनं निवासनपारुपनकप्पतो नेसं विसुं विसुं सदिसत्ता ‘‘दुन्निवत्था दुप्पारुता अनाकप्पसम्पन्ना’’ति वुत्ता. न केवलञ्च इत्थम्भूता पिण्डाय चरन्ति, अपिच मनुस्सानं भुञ्जमानानं उपरीतिआदि. मनुस्सा उज्झायन्ति पिपासासहनतो, इतरेसं आकप्पसम्पत्तिया पसन्नत्ता च.
६५. केन को उपज्झायो गहेतब्बोति? ‘‘तदा सो यस्स सन्तिके पब्बाजितो, एतरहि यस्स सन्तिके उपसम्पदापेक्खो होति. उपज्झायेन च साधूति सम्पटिच्छनं सन्धाया’’ति केहिचि लिखितं. तं ते एवं जानन्ति ‘‘उपज्झायेन ‘साहू’तिआदिना सम्पटिच्छिते सद्धिविहारिकस्स ‘साधु सुट्ठु सम्पटिच्छामी’ति वचनं केवलं भिक्खूहि आचिण्णमेव, न कत्थचि दिस्सति, तस्मा विनापि तेन उपज्झायो गहितोव होती’’ति. तत्थ साहूति साधूति वुत्तं होति. लहूति लहु, त्वं मम न भारियोसीति वुत्तं होति. ओपायिकन्ति उपायपटिसंयुत्तं, इमिना उपायेन त्वं मे इतो पट्ठाय भारो जातोसीति अत्थो. पतिरूपन्ति अनुरूपं ते उपज्झायग्गहणन्ति अत्थो.
६६. तादिसमेव मुखधोवनोदकं उतुम्हि एकसभागेति. इतो पट्ठायाति ‘‘न उपज्झायस्स भणमानस्सा’’ति एत्थ वुत्तन-कारतो पट्ठाय. तेन ‘‘नातिदूरे गन्तब्बं, नाच्चासन्ने गन्तब्ब’’न्ति एत्थ वुत्तन-कारेन अनापत्तीति दीपेतीति एके. सचित्तका अयं आपत्ति, उदाहु अचित्तकाति? अनादरियपच्चयत्ता सचित्तका. अनादरियपच्चयता कथं पञ्ञायतीति चे? अनादरियपच्चयेहि सङ्गहितन्ति. पातिमोक्खुद्देसे सेखियानं गणपरिच्छेदाकरणञ्हि खन्धकपरियापन्नापत्तिया सङ्गण्हनत्थं. इदं पन लक्खणं चारित्तेयेव वेदितब्बं, न वारित्ते अकप्पियमंसखादनादिआपत्तीनं अचित्तकत्ता. खन्धकवारित्तानं तेहि सङ्गहो, सेखियवारित्तेयेव अचित्तकेहि सूपोदनविञ्ञत्तिपच्चयादीहीति आचरियो. यत्थ यत्थ न-कारेन पटिसेधो करीयति, किं सब्बत्थ दुक्कटापत्तीति? आम. यत्थ अट्ठकथाय नयो न दस्सितो, तत्थ सब्बत्थ. परतो हि अट्ठकथायं ‘‘सचे पन काळवण्णकता वा सुधाबद्धा वा होति निरजमत्तिका, तथारूपाय भूमिया ठपेतुं वट्टती’’तिआदिना नयेन नयो दस्सितो.
एत्थाह – यस्मा पाळियंयेव ‘‘सचे उपज्झायस्स अनभिरति उप्पन्ना होति, दिट्ठिगतं उप्पन्नं होती’’ति (महाव. ६६) भगवतो वचनवसेन अट्ठकथायं वुत्तनयो युत्तोति दस्सेतुं ‘‘नातिदूरे नाच्चासन्ने’’ति एत्थ को भगवतो वचनलेसोति? वुच्चते – ‘‘पठमतरं आगन्त्वा आसनं पञ्ञापेतब्ब’’न्तिआदीनि वदन्ति देसनियमनतो. उपज्झायेन अनुमतंयेव पठमगमनन्ति चे? न, असिद्धत्ता, सिद्धेपि यथावुत्तनयसिद्धितो च. न हि वारित्तस्स अनुमति अनापत्तिकरा होति, एवं सन्तेपि विचारेत्वा गहेतब्बं. कोट्ठकन्ति द्वारकोट्ठकं. न निस्सज्जितब्बं, न निदहितब्बं वा.
उपज्झायवत्तकथावण्णना निट्ठिता.
नसम्मावत्तनादिकथावण्णना
६८. अधिमत्तं गेहस्सितपेमं न होतीति एत्थ गेहस्सितपेमं न अकुसलमिच्चेव दट्ठब्बं खीणासवानम्पि साधारणत्ता इमस्स लक्खणस्स. न खीणासवानं असम्मावत्तनाभावतोति चे? न, तेसं न पणामेतब्बं तंसमन्नागमनसिद्धितो, तस्मा ‘‘ममेस भारो’’ति ममत्तकरणं तत्थ पेमन्ति वेदितब्बं. ‘‘एको वत्तसम्पन्नो…पे… तेसं अनापत्ती’ति एत्थ विय सचे एको वत्तसम्पन्नो भिक्खु ‘भन्ते, तुम्हे अप्पोस्सुक्का होथ, अहं तुम्हाकं सद्धिविहारिकं, अन्तेवासिकं वा गिलानं वा उपट्ठहिस्सामि, ओवदितब्बं ओवदिस्सामि, इति करणीयेसु उस्सुक्कं आपज्जिस्सामी’ति वदति, ते एवासद्धिविहारिकादयो ‘भन्ते, तुम्हेव केवलं अप्पोस्सुक्का होथा’ति वदन्ति, वत्तं वा न सादियन्ति, ततो पट्ठाय आचरियुपज्झायानं अनापत्ती’’ति वुत्तं.
नसम्मावत्तनादिकथावण्णना निट्ठिता.
राधब्राह्मणवत्थुकथावण्णना
७३. ‘‘पूतिमुत्तन्ति मुत्तं पूतिकायो विया’’ति वत्वापि ‘‘पूतिभावेन मुत्तं पटिनिस्सट्ठं भेसज्जं पूतिमुत्तभेसज्ज’’न्ति लिखितं. सब्बत्थ इत्थन्नामोति एकोव न-कारो होति.
राधब्राह्मणवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.
आचरियवत्तकथावण्णना
७६. ‘‘आयस्मतो निस्साय वच्छामी’’ति वुत्तं. ‘‘आयस्मतो ओवादं निस्साय वसामी’’ति पाठसेसवसेन वेदितब्बा. निस्सायाति वा निस्सया, निस्सयेनाति वुत्तं होति. आयस्मतोति वा उपयोगत्थे सामिवचनं.
आचरियवत्तकथावण्णना निट्ठिता.
निस्सयपटिप्पस्सद्धिकथावण्णना
८३. दिसं गतोति तत्थ धुरनिक्खित्तवासो हुत्वा तिरोगामं गतो. यत्थ निस्सयो लब्भति, तत्थ गन्तब्बन्ति एत्थापि उपज्झाये वुत्तनयेनेव ‘‘कतिपाहेन गमिस्सामी’’ति गमने चेस उस्साहो रक्खति. मा इध पटिक्कमीति मा इध गच्छ. सभागा नाम उपज्झायस्स सिस्सा. तत्थ निस्सयं गहेत्वा. यदि एवं को विसेसोति चे? तेन इदं वुच्चति ‘‘अप्पेव नाम खमेय्या’’ति. वसितुं वट्टतीति उपज्झायेन परिच्चत्तत्ता उपज्झायसमोधानं निरत्थकन्ति अत्थो. सचे उपज्झायो चिरेन अनुग्गहेतुकामो होति, ततो पट्ठाय उपज्झायोव निस्सयो. उपज्झायो चे अलज्जी होति, सद्धिविहारिकेन अनेकक्खत्तुं वारेत्वा अविरमन्तं उपज्झायं पहाय विनापि निस्सयपणामनेन अञ्ञस्स सन्तिके निस्सयं गहेत्वा वसितब्बं. उपज्झायस्स चे लिङ्गं परिवत्तति, एकदिवसम्पि न रक्खति. पक्खपण्डको चे होति, निस्सयजातिको चे ‘‘उपज्झायस्स सुक्कपक्खं आगमेही’’ति वदति, सयमेव वा आगमेति, वट्टति. उपज्झायो चे उक्खेपनियकम्मकतो होति, नानासंवासकभूमियं ठितत्ता निस्सयो पटिप्पस्सम्भति. सम्मावत्तन्तं पन पस्सित्वा कम्मपटिप्पस्सद्धिं आगमेतुं लभति. मानत्ताचारी चे होति, अब्भानं आगमेतब्बं. दीघं चे परिवासं चरति, अञ्ञस्स सन्तिके निस्सयो गहेतब्बो, उपज्झायसमोधानं अप्पमाणं. परिवासमानत्तचारिना हि न निस्सयो दातब्बो. यं पन पारिवासिकक्खन्धकट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सद्धिविहारिकानम्पि सादियन्तस्स दुक्कटमेवा’’तिआदि (चूळव. अट्ठ. ७५), तं यथावुत्तमत्थं साधेति एव. यं पन वुत्तं ‘‘सचे सद्धापब्बजिता कुलपुत्ता ‘तुम्हे, भन्ते, विनयकम्ममत्तं करोथा’’ति वत्वा वत्तं करोन्तियेव, गामप्पवेसनं आपुच्छन्तियेव, तं वारितकालतो पट्ठाय अनापत्ती’’ति. तं वत्तसादियनपच्चया दुक्कटाभावमत्तदीपनत्थं, सद्धिविहारिकानं सापेक्खतं वा सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. तस्मा ते चे उपज्झायेन वारितानुरूपमेव पटिपज्जन्ति, निस्सयो तेसं पटिप्पस्सद्धोति सिद्धं होति.
द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वा निवत्ततीति ‘‘एत्तावता दिसापक्कन्तो नाम होति, तस्मा अन्तेवासिके अनिक्खित्तधुरेपि निस्सयो पटिप्पस्सम्भति. आचरियुपज्झाया द्वे लेड्डुपाते अनतिक्कम्म लेड्डुपातद्वयब्भन्तरे तिरोविहारेपि परिक्खित्ते, अपरिक्खित्ते वा वसितुं वट्टती’’ति लिखितं. अपरिक्खित्तेयेवाति नो तक्कोति आचरियो, एत्थ पन अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानतो विमुत्ते अञ्ञस्मिं विहारे वसन्तीति अधिप्पायो. विहारोति चेत्थ ‘‘तादिसस्स विहारस्स अन्ते ठिता एका कुटिका अधिप्पेताति उपतिस्सत्थेरो’’ति वुत्तं. तत्थ ‘‘सचे उभोपि आचरियन्तेवासिका केनचि…पे… निस्सयो न पटिप्पस्सम्भती’’ति इमिना सामञ्ञतो वुत्तेन अट्ठकथावचनेन धम्मसिरित्थेरवादो समेति. अपरिक्खित्ते वाति द्विन्नं लेड्डुपातानं अन्तो परिक्खित्तो वा होति अपरिक्खित्तो वा. ‘‘बहिसीम’’न्ति च वुत्तत्ता अन्तोविहारसीमायं द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वापि वसितुं वट्टतीति सिद्धत्ता पन उपतिस्सत्थेरवादो न समेति. एकावासे हि परिक्खित्ते वा अपरिक्खित्ते वा अन्तमसो अन्तोतियोजनेपि वसतो निस्सयो न पटिप्पस्सम्भति. सो च उपचारसीमाय परिच्छिन्नो, सा च उपचारसीमा परिक्खित्तस्स विहारस्स परिक्खेपेन अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानेन परिच्छिन्नो एकावासो.
उपोसथक्खन्धके एकावासविमतियं सीमाय अनुञ्ञातत्ताति चे? न, चीवरक्खन्धकट्ठकथाय विचारितत्ता. यथाह ‘‘सीमट्ठकसङ्घो भाजेत्वा गण्हातू’’ति (महाव. अट्ठ. ३७९). कतरसीमाय भाजेतब्बं? महासिवत्थेरो किराह ‘‘अविप्पवाससीमाया’’ति. ततो नं आहंसु ‘‘अविप्पवाससीमा नाम तियोजनापि होति, एवं सन्ते तियोजने ठिता लाभं गण्हिस्सन्ति, तियोजने ठत्वा आगन्तुकवत्तं पूरेत्वा आरामं पविसितब्बं भविस्सति, गमिको तियोजनं गन्त्वा सेनासनं आपुच्छिस्सति, निस्सयपटिप्पन्नस्स तियोजनातिक्कमे निस्सयो पटिप्पस्सम्भिस्सति, पारिवासिकेन तियोजनं अतिक्कमित्वा अरुणं उट्ठापेतब्बं भविस्सति, भिक्खुनिया तियोजने ठत्वा आरामप्पवेसना आपुच्छितब्बा भविस्सति, सब्बमेतं उपचारसीमापरिच्छेदवसेन कातुं वट्टतीति. तस्मा अन्तोउपचारसीमाय लेड्डुपातद्वयं अतिक्कमित्वापि वसतो निस्सयो तियोजनातिक्कमे निस्सयो न पटिप्पस्सम्भतीति सिद्धं. कामञ्चेत्थ उपचारसीमाय तियोजनप्पमाणाय, अतिरेकाय वा यथावुत्तदोसप्पसङ्गो सियाति. सा हि आवासेसु वड्ढन्तेसु वड्ढति, परिहायन्तेसु परिहायतीति वुत्तत्ता, तस्मा तादिसस्स विहारस्स अन्ते ठिता एका कुटि विहारोति इधाधिप्पेता. सापि तस्सेव विहारस्स कुटिकाव होतीति कत्वा सो आवासो होति. नानावासो एव चे अधिप्पेतो, ‘‘अन्ते ठिता कुटिका’’ति न वत्तब्बं. द्विन्नं लेड्डुपातानं अब्भन्तरे पन अपरिक्खित्ते नानावासे निस्सयो न पटिप्पस्सम्भतीति य्वायं ‘‘नो तक्को’’ति वुत्तो, सो तादिसे नानावासे सेनासनग्गाहस्स अप्पटिप्पस्सद्धिनयेन वुत्तो. सेनासनग्गाहो हि ‘‘गहणेन गहणं आलयो पटिप्पस्सम्भती’’ति लक्खणत्ता इतरत्थ पटिप्पस्सम्भति. तत्रायं पाळि ‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा उपनन्दो सक्यपुत्तो एको द्वीसु आवासेसु वस्सं वसि…पे… देथ, भिक्खवे, मोघपुरिसस्स एकाधिप्पाय’’न्ति (महाव. ३६४). अट्ठकथायञ्चस्स एवं वुत्तं ‘‘इदञ्च नानालाभेहि नानूपचारेहि एकसीमविहारेहि कथितं, नानासीमविहारे पन सेनासनग्गाहो पटिप्पस्सम्भती’’ति (महाव. अट्ठ. ३६४). अपरिक्खित्ता नानावासा एकूपचारसङ्ख्यं गच्छन्ति. परिक्खित्तञ्च एकूपचारं अपरिक्खित्तसङ्ख्यं गच्छति. एत्तावता लेड्डुपातद्वयब्भन्तरे अपरिक्खित्ते अञ्ञस्मिं विहारे वसतो निस्सयो पन न पटिप्पस्सम्भति, परिक्खित्ते पटिप्पस्सम्भति एवाति अयमत्थो साधितोति. एत्थाह – द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वाव सतोपि निस्सयो न पटिप्पस्सम्भति. वुत्तञ्हि निस्सग्गियट्ठकथायं ‘‘सचे गच्छन्तानंयेव असम्पत्तेसु दहरेसु अरुणं उग्गच्छति, चीवरं निस्सग्गियं होति, निस्सयो पन न पटिप्पस्सम्भती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४९५)? वुच्चते – तं उपज्झायेन समागमे सउस्साहताय वुत्तं. इध धुववासं सन्धाय, तस्मा अञ्ञमञ्ञं न विलोमेन्ति. केचि पन ‘‘द्वे लेड्डुपातं अतिक्कम्माति इदं देवसिकं आरोचेत्वा वसनवसेन वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तमेवाति मम तक्को. देवसिकं आरोचेत्वा वत्थब्बन्ति हि नेव पाळियं न अट्ठकथायं दिस्सति, तञ्च पन अपकतञ्ञूहि आचिण्णन्ति वेदितब्बं.
निस्सयपटिप्पस्सद्धिकथावण्णना निट्ठिता.
उपसम्पादेतब्बपञ्चककथावण्णना
८४. न असेक्खेन सीलक्खन्धेनातिआदि ‘‘अत्तानमेव पठमं, पतिरूपे निवेसये’’ति (ध. प. १५८) वचनवसेन वुत्तं, न आपत्तिअङ्गवसेन. नीलसमायोगतो नीलं विय वुत्तं ‘‘असेक्खेन विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धेना’’ति. अधिसीले सीलविपन्नो नाम आपज्जित्वा अवुट्ठितो.
उपसम्पादेतब्बपञ्चककथावण्णना निट्ठिता.
अञ्ञतित्थियपुब्बवत्थुकथावण्णना
८६. यो सो अञ्ञतित्थियपुब्बोति एत्थ द्वे अत्थविकप्पा – तस्स पसूरस्स भिक्खुभावं सन्धाय अञ्ञतित्थियपुब्बो, सो भिक्खु तंयेव तित्थायतनं सङ्कमीति अयमेको अत्थो. एवं तित्थियपक्कन्तको पुन गिहिवेसेन आगतो अञ्ञतित्थियपुब्बो, सो आगतो न उपसम्पादेतब्बोति अयमेको अत्थो. तं अञ्ञतित्थियपक्कन्तकं ठपेत्वा ‘‘यो सो, भिक्खवे, अञ्ञतित्थियपुब्बो’’ति एत्थ न गिहिवेसधारणोव पुब्बसद्देन वुत्तो, किन्तु तस्मिं अत्तनो यथासमादिन्नतित्थियवेसे ठितोपि. दिट्ठिवसेन अतित्थियभूतत्ता अतित्थियपुब्बो, सो पनागतो विब्भन्तो आगच्छति, तस्स परिवासदानकिच्चं नत्थि. किं इमस्स अञ्ञतित्थियपुब्बस्स भिक्खुवेसं गहेत्वा सरणगमनेन सामणेरपब्बज्जा जाता, न जाताति? किञ्चेत्थ यदि जाता, ‘‘यो सो, भिक्खवे, अञ्ञोपि अञ्ञतित्थियपुब्बो इमस्मिं धम्मविनये आकङ्खति पब्बज्जं, आकङ्खति उपसम्पदं, तस्स चत्तारो मासे परिवासो दातब्बो’’ति (महाव. ८६) वचनं विरुज्झति. अथ न जाता, परिवासकम्मवाचाय पब्बज्जाय अपरामसनं विरुज्झतीति. तत्थ महाविहारवासिनो ‘‘सामणेरस्सेव सतो परिवासो दातब्बो’’ति वदन्ति. इतरे तथा न वदन्ति. ते हि ‘‘एवं आराधको खो भिक्खवे अञ्ञतित्थियपुब्बो आगतो उपसम्पादेतब्बो’ति (महाव. ८७) सुत्तपदं परिहरितब्बं, पुरे च पच्छा च ‘अञ्ञतित्थियपुब्बो’ति वचनसामञ्ञतो न सामणेरो जातोति चे, यदि एवं अपब्बाजेत्वाव उपसम्पादेतब्बोति आपज्जति. ततो च सब्बपठमं वुत्तसुत्तं विरुज्झति. ‘तित्थायतनं सङ्कन्तो’ति पाठोपि न सुन्दरं. पाणातिपातादीसु अञ्ञतरं सचे भिन्दति, चत्तारो मासे परिपुण्णेपि पुन परिपूरेतब्बं विय दिस्सति. वुत्तम्पि तस्स संवरं भिक्खुकरणत्थाय अनुञ्ञातत्ता सीले वत्तब्बं नत्थी’’ति वदन्ति, विचारेत्वा गहेतब्बं. सरणानि सचे भिज्जन्ति सामणेरस्सेव.
अञ्ञतित्थियपुब्बवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.