२. उपोसथक्खन्धकवण्णना
सन्निपातानुजाननादिकथावण्णना
१३२-३. तेन समयेनाति अत्तनो ओवादपातिमोक्खुद्देसे धुरं निक्खिपित्वा भिक्खूनंयेव विसुं उपोसथकरणं अनुजानित्वा ठितसमयेन. को पन सोति? मज्झिमबोधियं पातिमोक्खुद्देसप्पहोनकसिक्खापदानं परिनिट्ठानकालो. तेनेवाह ‘‘तानि नेसं पातिमोक्खुद्देसं अनुजानेय्य’’न्ति. ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, उद्दिसितब्ब’’न्ति निदानुद्देसं पञ्ञापेतुकामताय च सिक्खापदानं उद्देसपरिच्छेदनिदस्सनत्थञ्च वुत्तं. अञ्ञथा ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्यथा’’ति सब्बसिक्खापदानं उद्दिसितब्बक्कमस्स दस्सितत्ता इदानि ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, उद्दिसितब्ब’’न्ति इदं निरत्थकं आपज्जति, इदञ्च सब्बसङ्घुपोसथं सन्धाय वुत्तं.
१३४. ‘‘यंनून अय्यापि…पे… सन्निपतेय्यु’’न्ति बहूनं अधिकारप्पवत्ति. तत्रापि विनयं आगम्म वुत्तो भिक्खु सामि, न केवलं सङ्घत्थेरोति दस्सनत्थं, सङ्घस्स गारवयुत्तवचनारहतादस्सनत्थञ्च ‘‘सुणातु मे, भन्ते’’ति आह. तत्थ सयं चे थेरो, भिक्खुं सन्धाय ‘‘आवुसो’’ति वत्तुं युज्जति. कथं पञ्ञायति? बुद्धकाले सङ्घत्थेरो अब्यत्तो नाम दुल्लभो. सब्बकम्मवाचाय पयोगनिदस्सने च ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो’’ इच्चेव भगवा दस्सेतीति चे? एवमेतं तथा दस्सनतो. सङ्घं उपादाय सङ्घत्थेरेनापि ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो’’ति वत्तब्बं, भिक्खुं उपादाय ‘‘आवुसो’’ति महाकस्सपस्स कम्मवाचाय पयोगदस्सनतो, पारिसुद्धिउपोसथे च थेरेन भिक्खुना ‘‘परिसुद्धो अहं, आवुसो’’ति पयोगदस्सनतो च. ‘‘यदि सङ्घस्स पत्तकल्ल’’न्ति परतो पञ्ञापेतब्बे उपोसथकरणन्तराये सन्धायाह. उपोसथस्स बहुविधत्ता सरूपतो वत्तुं ‘‘पातिमोक्खं उद्दिसेय्या’’ति आह. एत्तावता ञत्तिं निट्ठपेसि. ञत्तिदुतियकम्मतो एव हि उपोसथकम्मं. न, ततियानुस्सावनसम्भवतोति चे? न, अञ्ञेहि ञत्तिचतुत्थकम्मेहि असदिसत्ता. न हि एत्थ चतुक्खत्तुं ‘‘सुणातु मे’’ति आरभीयतीति. अञ्ञेहि ञत्तिदुतियेहि असदिसत्ता ञत्तिदुतियम्पि माहोतूति चे? न, ञत्तिदुतियकम्मस्स अञ्ञथापि कत्तब्बतो. तथा हि ञत्तिदुतियकम्मं एकच्चं अपलोकनवसेनपि कातुं वट्टति, न अञ्ञं अञ्ञथा कातुं वट्टति. कथं पञ्ञायतीति? इदमेव उपोसथकम्मं ञापकं.
‘‘किं सङ्घस्स पुब्बकिच्च’’न्ति इदं न ञत्ति निट्ठपेत्वा वत्तब्बं, तञ्हि ञत्तितो पुरेतरमेव करीयतीति. तस्मा ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, किं सङ्घस्स पुब्बकिच्चं, यदि सङ्घस्सा’’ति वत्तब्बं सियाति? तथापि न वत्तब्बं, न हि तं ञत्तिया अन्तोकरीयतीति. यदि एवं सब्बत्थ न वत्तब्बं पयोजनाभावाति चे? न, यथागतट्ठानेयेव वत्तब्बतो, परपदापेक्खतायाति वुत्तं होति. इदं पुब्बकिच्चं अकत्वा उपोसथं करोन्तो सङ्घो, पुग्गलो वा ठपनक्खेत्तातिक्कमे आपज्जति. न हि तस्मिं खेत्ते अतिक्कन्ते सम्मज्जनासनोदकपदीपकरणे आपत्तिमोक्खो होति. उपोसथकम्मतो पुब्बे कत्तब्बकिच्चाकरणपच्चयत्ता तस्सा आपत्तिया, न सा कम्मपरियोसानापेक्खा एत्थागतसम्पजानमुसावादापत्ति विय, तस्मा पातिमोक्खुद्देसको भिक्खु ‘‘पारिसुद्धिं आयस्मन्तो आरोचेथा’’ति वत्तुकामो पठमंयेव परिसुद्धापरिसुद्धपच्चयं पुब्बकिच्चं सरापेति. तञ्हि कतं परिसुद्धपच्चयो होति, अकतं अपरिसुद्धपच्चयो, तेनेव उभयापेक्खाधिप्पायेन ‘‘कतं न कत’’न्ति अवत्वा ‘‘किं सङ्घस्स पुब्बकिच्च’’ मिच्चेवाह. तत्थ अकतपक्खे ताव पारिसुद्धिआरोचनक्कमनिदस्सनत्थं परतो ‘‘यस्स सिया आपत्ति, सो आवि करेय्या’’ति च, कतपक्खे ‘‘असन्तिया आपत्तिया तुण्ही भवितब्ब’’न्ति च वक्खति.
पारिसुद्धिं आयस्मन्तो आरोचेथ. किंकारणा? यस्मा पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामि. एत्थ च ‘‘उद्दिसामी’’ति वत्तमानकालं अपरामसित्वा ‘‘उद्दिसिस्सामी’’ति अनागतकालपरामसनेन य्वायं ‘‘दानि नेसं पातिमोक्खुद्देसं अनुजानेय्य’’न्ति (महाव. १५०) एत्थ वुत्तपातिमोक्खुद्देसो, तं सन्धाय ‘‘पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामी’’ति वुत्तन्ति एके. यस्मा ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, पातिमोक्खुद्देसा’’ति वुत्तं, तस्मा वत्तमानस्स निदानुद्देससङ्खातस्स पातिमोक्खस्स यदेतं अन्ते ‘‘कच्चित्थ परिसुद्धा’’तिआदिकं यावततियानुस्सावनं, तस्सेव आपत्तिखेत्तत्ता, अवयवेपि अवयवीवोहारसम्भवतो च इध आपत्तिखेत्तमेव सन्धाय ‘‘पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामी’’ति वुत्तं. एवञ्हि वुत्ते यस्मा परतो आपत्तिखेत्तं आगमिस्सति, तस्मा आपत्तिभीरुका तुम्हे सब्बेव पठममेव पारिसुद्धिं आरोचेथाति अयमत्थो सम्भवति. वत्तमानकालवसेन वुत्ते ‘‘पारिसुद्धिं आयस्मन्तो आरोचेथा’’ति वचनमेव न सम्भवति तदारोचनस्स पठमं इच्छितब्बत्ता, पगेव तस्स करणाभावेन ‘‘पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामी’’ति वचनं. अयं नयो सन्तिया आपत्तिया आरोचने युज्जति, न तुण्हीभावे, अकम्मपरियोसाना तुण्हीभावप्पत्तितो, एवं सन्तेपि तस्मिं युज्जतेव. पातिमोक्खुद्देसको हि अञ्ञमञ्ञं आपत्तिआविकरणं अकत्वा तुण्हीभूते भिक्खू पस्सित्वा तेनेव तुण्हीभावेन आरोचितपारिसुद्धिको हुत्वा ‘‘सुणातु मे, भन्ते’’ति पातिमोक्खुद्देसं आरभि.
एत्थाह – पठमं ‘‘सङ्घो उपोसथं करेय्य, पातिमोक्खं उद्दिसेय्या’’ति वुत्तत्ता इधापि ‘‘सङ्घो उपोसथं करिस्सति, पातिमोक्खं उद्दिसिस्सती’’ति वत्तब्बं, अथ ‘‘पुग्गलस्स उद्देसा’’ति लक्खणत्ता यथारुतमेव वत्तब्बं, तथापि ‘‘उपोसथं करिस्सामि, पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामी’’ति वत्तब्बन्ति? न वत्तब्बं लक्खणविरोधतो, अनिट्ठप्पसङ्गतो च. पुग्गलस्स उद्देसा एव हि सङ्घस्स उपोसथो कतो होति, न पुग्गलस्स उपोसथकरणेन. तञ्च सोव करिस्सति, न सङ्घोति अनिट्ठप्पसङ्गोव आपज्जति. ‘‘सुणाथा’’ति वुत्ते अचित्तसामग्गिप्पसङ्गभया ‘‘सुणोमा’’ति वुत्तं. ‘‘सुणिस्सामा’’ति वत्तब्बं ‘‘उद्दिसिस्सामी’’ति वुत्तत्ताति चे? न वत्तब्बं, आपत्तिखेत्तदस्सनाधिप्पायनिरपेक्खताय ‘‘सुणोम’’ इच्चेव वत्तब्बं. एकपदेनेव हिस्स तदधिप्पायो अतिक्कन्तोति. यदि एवं किमत्थं तं सब्बेहेव आरद्धन्ति चे? ‘‘उद्दिसिस्सामी’’ति इमिना असाधारणवचनेन आपन्नस्स अचित्तसामग्गिप्पसङ्गनिवारणत्थं. सरमानेनाति इमिना चस्स सम्पजानमुसावादस्स सचित्तकतं दस्सेति. अन्तरायिको धम्मो वुत्तो भगवताति एवं अकिरियसमुट्ठानस्सापि एवं परित्तकस्स इमस्स मुसावादस्स महादीनवतं दस्सेति. विसुद्धापेक्खेनाति सावसेसं आपत्तिं उपादाय अनापत्तिभावसङ्खातं अनवसेसञ्च उपादाय गिहिभावसङ्खातं विसुद्धिं इच्छन्तेन कस्मा आवि कातब्बा? अन्तरायभावानुपगमनेन फासुविहारपच्चयत्ता. इध ‘‘अज्जुपोसथो पन्नरसो’’ति न वुत्तं परतो दिवसनियमस्स कत्तुकामताधिप्पायेन अवुत्तत्ता. एवं पन ते भिक्खू सब्बदिवसेसु उद्दिसिंसु.
१३५. ‘‘आदिमेत’’न्ति सीलपातिमोक्खमेव वुत्तं, किञ्चापि गन्थपातिमोक्खो अधिप्पेतो. ‘‘पञ्चन्नं वा’’ति मातिकायं वुत्तानं वसेन वुत्तं. अनज्झापन्नो वाति पुग्गलाधिट्ठानदेसना. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘‘उपोसथं करेय्या’ति एत्तावता ञत्ति होति. यावततियानुस्सावना नाम ‘यस्स सिया आपत्ती’तिआदिवचनत्तयं, अन्ते ‘दुतियम्पि ततियम्पि पुच्छामी’ति इदञ्चाति दुविधं. तत्थ पठमं आपत्तिं सरित्वा निसिन्नस्स, दुतियं असरन्तस्स सारणत्थ’’न्ति वुत्तं. ‘‘वचीद्वारे’’ति पाकटवसेन उजुकमेव वुत्तं. किञ्चापि कायविञ्ञत्तियापि करीयति, कायकम्माभावा पन वचीविञ्ञत्तियायेव आवि कातब्बा. ‘‘सङ्घमज्झे वा’’तिआदि लक्खणवचनं किर. सङ्घुपोसथकरणत्थं सङ्घमज्झे चे निसिन्नो, तस्मिं सङ्घमज्झे. गणुपोसथकरणत्थञ्चे गणमज्झे निसिन्नो, तस्मिं गणमज्झे. एकस्सेव सन्तिके चे पारिसुद्धिउपोसथं कत्तुकामो, तस्मिं एकपुग्गले आवि कातब्बाति, ‘‘एतेन न केवलं सङ्घमज्झे एवायं मुसावादो सम्भवति, अथ खो एत्थ वुत्तलक्खणेन असतिपि ‘पारिसुद्धिं आयस्मन्तो आरोचेथा’तिआदिविधाने गणुपोसथेपि सापत्तिको हुत्वा उपोसथं कत्तुकामो अनारोचेत्वा तुण्हीभूतोव करोति चे, सम्पजानमुसावादापत्तिं आपज्जतीति इमस्सत्थस्स आविकरणतो लक्खणवचनं किरेत’’न्ति वदन्ति तक्किका. अञ्ञथा ‘‘गणमज्झेवा’’ति न वुत्तन्ति तेसं अधिप्पायो. आरोचनाधिप्पायवसेन वुत्तन्ति नो तक्कोति आचरियो. आरोचेन्तो हि सङ्घस्स आरोचेमीति अधिप्पायेन आवि करोन्तो सङ्घमज्झे आवि करोति नाम. अत्तनो उभतोपस्से निसिन्नानं आरोचेन्तो गणमज्झे. एकस्सेवारोचेस्सामि सभागस्साति अधिप्पायेन आरोचेन्तो एकपुग्गले आरोचेति नाम. पुब्बे विभत्तपदस्स पुन विभजनं अत्थविसेसाभावदीपनत्थन्ति वेदितब्बं.
१३६-७. ‘‘न, भिक्खवे, देवसिकं…पे… दुक्कटस्सा’’ति वत्वा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उपोसथे पातिमोक्खं उद्दिसितु’’न्ति इदं अनुपोसथे एव तं दुक्कटं, उपोसथे पन देवसिकम्पि वट्टतीति दीपेति, तस्मा ते भिक्खू चातुद्दसियं उद्दिसित्वापि पन्नरसियं उद्दिसिंसु, तेनाह ‘‘सकिं पक्खस्सा’’ति. तत्थ पुरिमेन सामग्गीदिवसो उपोसथदिवसो एवाति दीपेति. उभयेन अट्ठमिं पटिक्खिपित्वा देवसिकं पटिक्खेपस्स अतिप्पसङ्गं निवारेति. किं वुत्तं होति? भिन्नो चे सङ्घो पाटिपददिवसे समग्गो होति, तस्मिं दिवसे सामग्गीउपोसथं करोन्तो उभयम्पि दुक्कटं आपज्जन्तो उभयेन एकीभूतेन निवारितो होतीति वुत्तं होति. अञ्ञथा सामग्गीउपोसथो न देवसिको. चे, अहोरत्तं कातब्बो. तस्मिञ्च पक्खे पकतिउपोसथो न देवसिको. चे, अहोरत्तं कातब्बो. तस्मिञ्च पक्खे पकतिउपोसथो अनुद्दिट्ठो. चे होति, सामग्गीउपोसथो कातब्बोति आपज्जति. न अपवादनयेन गहेतब्बत्ताति चे? न, अनिट्ठप्पसङ्गतो. किं वुत्तं होति? सामग्गीदिवसे सामग्गीउपोसथं कत्वा पुन तस्मिं पक्खे पकतिउपोसथदिवसे सम्पत्ते पकतिउपोसथो न कातब्बोति. अपवादोति. अपवादितब्बट्ठानतो अञ्ञत्थ उस्सग्गविधानं निवारेति.
कित्तावता नु खो सामग्गीति एत्थायमधिप्पायो – सामग्गी नामेसा सभागानं सन्निपातो. सभागा च नाम यत्तका सहधम्मिका, ते सब्बेपि होन्ति, उदाहु आवाससभागताय सभागा नाम होन्तीति. तत्थ यदि सहधम्मिकानं सामग्गी सामग्गी नाम, सब्बेसं पुथुविभत्तानं सामग्गी इच्छितब्बा. अथावसथवसेन, एकावाससभागानन्ति वुत्तं होति. अञ्ञथा एकावासे सामग्गीति आपज्जति. मा नो अगमासीति अगतो मा होति.
सीमानुजाननकथावण्णना
१३८. एकावासगतानं वसेन सामग्गिं पटिक्खिपित्वा एकसीमगतानं वसेन अनुजानितुकामो भगवा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सीमं सम्मन्नितु’’न्ति आह. अथ आवासपरिच्छेदं वत्तुकामो भवेय्य. एत्तावता एकावासो यावता एकासीमा. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सीमं सम्मन्नितु’’न्ति वदेय्य. तस्मा न इध अनुञ्ञातबद्धसीमावसेन एकावासपरिच्छेदो होति, उपचारसीमावसेनेव होतीति वेदितब्बं. कथं जानितब्बन्ति चे? पाळितोव, यथाह ‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा उपनन्दो सक्यपुत्तो एको द्वीसु आवासेसु वस्सं वसि…पे… एकाधिप्पाय’’न्ति (महाव. ३६४). अञ्ञथा वस्सच्छेदोति अनिट्ठप्पसङ्गोव, कथं? एकावासवसेनेव चे सामग्गी, बहुआवासअनावासेसु न सम्भवेय्य. ततो सो तं आवासं गच्छन्तो बहिद्धा उपोसथं करोति. ‘‘न, भिक्खवे, तदहुपोसथे सभिक्खुको अनावासो गन्तब्बो’’तिआदि (महाव. १८१)-पाळिविरोधो सतिपि सङ्घे अनावासे उपोसथस्स अकत्तब्बतो. अनावासेपि चे सामग्गी लब्भति, ‘‘एत्तावता सामग्गी, यावता एकावासो’’ति न वत्तब्बं, तस्मा सब्बथा पुरिमनयो पच्छिमेनेव पटिक्खित्तोति कत्वा नानावासवसेनपि सामग्गीति वेदितब्बं. ‘‘तं कम्मं करोमाति वत्वा न अकंसू’तिआदीसु विय अनागतम्पि अपेक्खति, तस्मा ‘करोमा’ति वुत्ते न वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘सीमं असोधेत्वापि निमित्तं कित्तेतुं वट्टती’’ति लिखितं. हेट्ठिमकोटिया अड्ढट्ठमरतनुब्बेधो हत्थिप्पमाणो. सचे एको बद्धो होति, न कातब्बोति एत्थ ‘‘चतूसु दिसासु चतुन्नं पब्बतकूटानं हेट्ठा पिट्ठिपासाणसदिसे पासाणे ठितत्ता एकाबद्धभावे सतिपि पथवितो उद्धं तेसं सम्बन्धे असति हेट्ठा पथविगतसम्बन्धमत्ते अब्बोहारिकं कत्वा कित्तेतुं वट्टति. तेनेव ‘पिट्ठिपासाणो अतिमहन्तोपि पासाणसङ्ख्यमेव गच्छती’ति वुत्तं. पथवितो हेट्ठा तस्स महन्तभावे गय्हमाने पब्बतमेव होती’’ति अनुगण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘चिनित्वा कतपंसुपुञ्जे तिणगुम्बरुक्खा चे जायन्ति, पब्बतो होतीति धम्मसिरित्थेरो. नेवाति उपतिस्सत्थेरो’’ति वुत्तं.
पासाणोति ‘‘सुधामयपासाणोपि वट्टती’’ति वदन्ति. वीमंसितब्बं इट्ठकाय पटिक्खित्तत्ता. द्वत्तिंसपलगुळपिण्डप्पमाणो तुलताय, न तुलगणनाय. सोपीति खाणुको विय उट्ठितपासाणो.
चतुपञ्चरुक्खनिमित्तमत्तम्पीति एकच्चेसु निमित्तसद्दो नत्थि. एत्थ तयो चे साररुक्खा होन्ति, द्वे असाररुक्खा, साररुक्खानं बहुत्तं इच्छितब्बं. ‘‘सुसानम्पि इध ‘वनमेवा’ति सङ्ख्यं गच्छति सयंजातत्ता’’ति वुत्तं. केचि पन ‘‘चतूसु द्वे अन्तोसारा चे, वट्टति. अन्तोसारा अधिका, समा वा, वट्टति. तस्मा बहूसुपि द्वे चे अन्तोसारा अत्थि, वट्टती’’ति वदन्ति.
परभागेति एत्थ ‘‘एतेहि बद्धट्ठानतो गतत्ता वट्टति. तथा दीघमग्गेपि गहितट्ठानतो गतट्ठानस्स अञ्ञत्ता’’ति वदन्ति.
अन्वद्धमासन्ति एत्थ ‘‘अनुबद्धो अद्धमासो, अद्धमासस्स वा अनू’’ति लिखितं. ‘‘अन्तरवासको तेमियती’’ति वुत्तत्ता तत्तकप्पमाणउदकेयेव कातुं वट्टतीति केचि. तेमियतीति इमिना हेट्ठिमकोटिया नदिलक्खणं वुत्तं. एवरूपाय नदिया यस्मिं ठाने चत्तारो मासे अप्पं वा बहुं वा उदकं अज्झोत्थरित्वा पवत्तति, तस्मिं ठाने अप्पोदकेपि ठत्वा कातुं वट्टतीति एके. ‘‘पवत्तनट्ठाने नदिनिमित्त’न्ति वुत्तत्ता सेतुतो परतो तत्तकं उदकं यदि पवत्तति, नदी एवा’’ति वदन्ति.
जातस्सरादीसु ठितोदकं जातस्सरादिपदेसेन अनन्तरिकम्पि निमित्तं कातुं वट्टति नदिपारसीमाय निमित्तं विय. सचे सो पदेसो कालन्तरेन गामखेत्तभावं पापुणाति, तत्थ अञ्ञं सीमं सम्मन्नितुं वट्टति. उक्खेपिमन्ति उद्धरित्वा गहेतब्बकं.
अबद्धसीमविहारानं सीमाय उपचारं ठपेत्वाति ‘‘आयतिं सम्मन्नितब्बाय ओकासं ठपेत्वा’’ति लिखितं. अन्तोनिमित्तगतेहि पनाति ‘‘एकस्स उपड्ढं अन्तोकत्तुकामताय सति सब्बेसं आगमने पयोजनं नत्थीति कत्वा ‘अन्तोनिमित्तगतेही’ति वुत्तं, तञ्च सामीचिवसेना’’ति वदन्ति. अनागमनम्पि वट्टतीति ‘‘सीमाय अबद्धत्ता वग्गं नाम न होती’’ति लिखितं. ‘‘अञ्ञस्मिं गामखेत्ते ठत्वा निमित्तकित्तनकाले, समानसंवासकसीमाय सम्मन्ननकाले च आगमनपयोजनं नत्थी’’ति वुत्तं. भेरिसञ्ञं वाति ‘‘सम्मन्ननपरियोसानं करोमाति वत्वा’’ति लिखितं, तेन तादिसे काले तं कप्पतीति सिद्धं होति. किं इमिना? सुखकरणत्थन्ति महाजनसन्निपातनपरिस्समं अकत्वा अप्पतरेहि सुखकरणत्थं. यदि महासीमाबन्धनकाले अन्तरायो होति, तत्तकेनपि सुखविहारोति दस्सनत्थं ‘‘पठम’’न्ति वुत्तन्ति एके. ततो ओरं न वट्टतीति कथं पञ्ञायतीति? वीसतिवग्गकरणीयपरमत्ता सङ्घकम्मस्स. कम्मारहेन सद्धिं एकवीसति भिक्खू चे गण्हाति, वट्टति. तत्तकप्पमाणं सुखनिसज्जवसेन वेदितब्बं. तमेव निमित्तं अञ्ञेपि कित्तेत्वा सचे बन्धन्ति, वट्टतीति एके.
‘‘एवं बद्धासु पन…पे… सीमन्तरिका हि गामखेत्तं भजती’’ति न आवासवसेन सामग्गीपरिच्छेदो, किन्तु सीमावसेनेवाति दस्सनत्थं वुत्तं. ‘‘निमित्तुपगपासाणे ठपेत्वा’’ति सञ्चारिमनिमित्तस्स तप्परतो वुत्तं. इतो पट्ठाय गण्ठिपदक्कमो होति – न सक्खिस्सन्तीति ते अविप्पवासं असल्लक्खेत्वा ‘‘समानसंवासकमेव समूहनिस्सामा’’ति वायामन्ता समूहनितुं न सक्खिस्सन्ति. ‘‘एकरतनप्पमाणा’’ति सुविञ्ञेय्यन्तरा होतीति कत्वा वुत्तं. एकङ्गुलमत्तम्पि वट्टतेव. खण्डसीमतो पट्ठाय बन्धनं आचिण्णं. आचिण्णकरणेन विगतसम्मोहो होतीति. कुटिगेहेति कुटिघरे भूमिघरे. उदुक्खलंवाति भूमिउदुक्खलं विय खुद्दकावाटं. ‘‘पमुखे’’ति भूमिकुटिं सन्धाय वुत्तन्ति एके. हेट्ठा न ओतरतीति भित्तितो ओरं निमित्तानि ठपेत्वा कित्तितत्ता हेट्ठा आकासे न ओतरति, उपरि कते पासादेति अत्थो. भित्तिलग्गेति भित्तिनिस्सितके. इमे किर भित्तिलग्गापि ‘‘एकाबद्धा’’ति न वुच्चन्ति. सब्बो पासादो सीमट्ठो होतीति एकाबद्धो वा होतु, मा वा. तालमूलकपब्बतो नाम अनुपुब्बेन तनुको. आकासपब्भारन्ति अपरिक्खेपपब्भारं. सुसिरपासाणो नाम लेणं होति. अन्तोलेणन्ति पब्बतस्स अन्तोलेणं. द्वारं पन सन्धाय परतो ‘‘ओरतो’’ति वुत्तं, सब्बथापि सीमतो बहिलेणेन ओतरतीति अधिप्पायो.
महासीमं सोधेत्वाति सीमट्ठं दूरगतम्पि सीमगतं सीमसम्बन्धंव, तस्मा तं अनामसित्वा ठातब्बन्ति अधिप्पायो. यदि एवं ‘‘तन्निस्सितकं अपनेत्वा कम्मं कातुं वट्टती’’ति वत्तब्बं. महाअट्ठकथायम्पि ‘‘सीमं सोधेत्वा कातब्ब’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं. महाथेरापि ‘‘सोधेतब्ब’’मिच्चेव वदन्तीति एके. ‘‘महासीमं सोधेत्वा वा कम्मं कातब्ब’’न्ति च पाठो अत्थि. ‘‘वुत्तनयेनेवा’’ति च परतो वक्खति, तस्मा साधारणपाठोव सुन्दरोति एके. पुरिमनयेपीति खण्डसीमाय उट्ठहित्वा महासीमाय ओनतेपीति अत्थो. उक्खिपापेत्वा कातुं न वट्टति. कस्मा? अन्तो ठितत्ता. रुक्खस्स हेट्ठा पथविगतं मूलं खण्डसीमाव होति, अब्बोहारिकं वाति अपरे. ‘‘मज्झे पन छिन्ने महासीमाय ठितमूलं महासीममेव भजति, खण्डसीमाय ठितं खण्डसीममेव भजति तदायत्तपथविरसादीहि अनुग्गहितत्ता’’ति वुत्तं. ‘‘सीमाय पच्छा उट्ठितरुक्खे निसीदित्वा कम्मं कातुं वट्टति पच्छासीमायं कतगेहे विया’’ति वत्वा ‘‘बन्धनकाले ठितरुक्खे निसीदित्वा कातुं न वट्टति उपरिसीमाय अगमनतो’’ति कारणं वदन्ति. एवं सति बन्धनकाले पुन आरोहणं नाम नत्थि, बन्धितकाले एव आरुहतीति आपज्जति. पच्छा उट्ठितरुक्खो पन तप्पटिबद्धत्ता सीमसङ्ख्यमेव गतो, एवं पुब्बे उट्ठितरुक्खोपीति गहेतब्बं. ‘‘यं किञ्चिपी’’ति वचनतो तिणादिपि सङ्गहितं. महाथेरापि तिणं सोधेत्वाव करोन्तीति.
१४०. यस्मा मज्झतो कोणं होति, तस्मा ‘‘कोणतो कोण’’न्ति वुत्तं. ‘‘आपत्तिञ्च आपज्जति अचित्तकत्ता’’ति वदन्ति. पारयतीति अज्झोत्थरति. का सा? सीमा. ‘‘या सब्बन्तिमेन…पे… वहती’’ति ततो हेट्ठिमा नावासङ्ख्यं न गच्छतीति कत्वा वुत्तन्ति एके, तं न युत्तं दुतियपाराजिके नावट्ठभण्डाधिकारे तस्सापि अधिप्पेतत्ता. मज्झिमपुरिसस्स भारप्पमाणेन वुत्तन्ति एके. भिक्खुनीनम्पि नदीपारसीमासम्भवतो तासं ‘‘एका वा नदीपारं गच्छेय्या’’ति वुत्तदोसपरिहरणत्थन्ति आचरियस्स तक्को. उभयत्थापि धुव-सद्दो गहितो. तेन उपोसथन्तराय परिहरणत्थं उपोसथदिवसो नियमतोव वुत्तो. एत्थ च नावा नाम पमाणयुत्ता सब्बसाधारणा थम्भनावा अधिप्पेता, न कुल्लनावाति नो तक्कोति आचरियो. रुक्खं छिन्दित्वा कतोति अत्थो. सचे एकं गामखेत्तं, सब्बनिमित्तानं अन्तो ठिते भिक्खू हत्थपासगते कत्वा सम्मन्नितब्बा. नानागामखेत्तं चे, अनागमनम्पि वट्टति. उभयतीरे निमित्तकित्तनमत्तेन दीपको सङ्गहितो न होति, तस्मा दीपके निमित्तानि कित्तेतब्बानेव. ‘‘नदिया हेट्ठा निसिन्नभिक्खु कम्मं कोपेति. उपरियेव हि नदी होती’’ति वदन्ति.
सीमानुजाननकथावण्णना निट्ठिता.
उपोसथागारादिकथावण्णना
१४१. ‘‘यं सङ्घो आकङ्खति विहारं वा…पे… गुहं वा’’ति वचनतो न केवलं पथवियंयेव, विहारादीनं उपरिपि सीमा अनुञ्ञाता होति उपोसथकम्मपधानत्ताति सिद्धं. तप्पधाना सीमाति कथं पञ्ञायतीति चे? तदधिकारानुञ्ञातत्ता, सम्मुतियं ‘‘समानसंवासा’’ति एत्तावता सिद्धे विसुं ‘‘एकूपोसथा’’ति वचनतो च. ‘‘उपोसथं ठपेत्वा सेसकम्मानि समानसंवासा नामा’’ति लिखितं. ‘‘एकं समूहनित्वा’’ति पाळिपाठो.
१४२. कतोवस्साति एकसीमाय समग्गे सन्धाय वुत्तं. अञ्ञथा नानासीमायं ठितानं सवनं पमाणं, एकसीमायपि हत्थपासं मुञ्चित्वा ठितानं वा सवनमेव पमाणन्ति अनिट्ठं आपज्जति. तत्थ सम्मताय वा असम्मताय वाति उपोसथागारसम्मुतिया, न सीमासम्मुतिया. कथं पञ्ञायतीति? अधिकारतो, परतो छन्ददानपञ्ञत्तितो, पारिसुद्धिदानपञ्ञत्तितो च. तत्थ पुरिमं कारणं पुरिमं अनिट्ठं निवारेति, पच्छिमं पच्छिमन्ति वेदितब्बं. उपोसथमुखन्ति उपोसथट्ठानं. ‘‘उपोसथमुखस्साति उपोसथागारट्ठानस्सा’’ति लिखितं. यानि कानिचि निमित्तानि कित्तेतुं वट्टेतीति इदं कथं पञ्ञायतीति? ‘‘पठमं निमित्ता कित्तेतब्बा निमित्ते कित्तेत्वा’’ति एत्तकमेव वुत्तत्ता. पठमं वुत्तत्ता न वुच्चन्तीति चे? तं पन अकारणं, न हि बुद्धानं देसनाय आलसियं अत्थि. सीमासमूहननकाले उपोसथागारं समूहनित्वाव सीमासमूहननं इज्झतीति एके. तं अयुत्तं अबद्धाय सीमाय उपोसथागारसम्मुतिसिद्धितोति नो तक्कोति आचरियो. उपोसथमुखन्ति उपोसथागारस्स मुखन्ति आचरिया. उपोसथमुखस्स निमित्तकित्तना सीमाय वुत्तनयेन कातब्बा. एकेनापि कित्तेतुं वट्टतीति एके. ‘‘पासादो वा होतु, मण्डपादीसु वा अञ्ञतरो. कम्मवाचाय पन ‘उपोसथमुख’मिच्चेव वत्तब्ब’’न्ति वदन्ति. ‘‘पोराणको आवासो नाम मूलावासो’’ति लिखितं. वदति घटमत्ता इति हि लक्खणं.
अविप्पवाससीमानुजाननकथावण्णना
१४३-४. ‘‘मनम्हि वूळ्हो’’ति वा पाठो. तत्थ मनम्हि वूळ्होति मनं वूळ्हो अम्हीति अत्थो. ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चाति अन्तरघरसङ्खातं गामञ्च गामूपचारञ्च ठपेत्वा. केचि ‘‘परिक्खित्तं गामं सन्धाय ‘गाम’न्ति वुत्तं, अपरिक्खित्तं सन्धाय ‘गामूपचार’’न्ति वदन्ति, तं पन अट्ठकथाय विरुज्झति. तस्मा निवेसनरच्छादयो सन्धाय गामं, परिक्खेपारहट्ठानानि सन्धाय ‘‘गामूपचार’’न्ति च वुत्तं. एत्थ पन अनेकधा पठन्ति. किं तेन, पाळिञ्च अट्ठकथञ्च सुट्ठु उपपरिक्खित्वा यथा समेन्ति, तथा गहेतब्बं. भिक्खूनं पुरिमकम्मवाचा न वट्टतीति गामगामूपचारे अन्तोकत्वा समानसंवासकसीमाय सम्मताय उपरि अविप्पवाससीमासम्मुतियं युज्जति. यत्थ पन केवलं अरञ्ञंयेव सम्मतं, तत्थ कथं न वट्टतीति. तत्थ ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति वचनं न सात्थकन्ति चे? वुच्चते – एवमेतं, किन्तु अनुस्सावनहानिप्पसङ्गतो तं वचनं वत्तब्बमेवाति इमिनाव अधिप्पायेन ‘‘पुरिमकम्मवाचा न वट्टती’’ति वुत्तं सिया. एकस्मिं वा अत्थे कम्मवाचाद्वयआभावतोति वुत्तं. ‘‘न हि ते अञ्ञमञ्ञस्स कम्मे गणपूरका होन्ती’’ति वुत्तत्ता उभिन्नं नानासंवासकसङ्घानम्पि अयमेव विधि आपज्जेय्याति चे? नापज्जति पटिग्गहसन्निधीनं अनुञ्ञातत्ता, ओमसनादिपच्चया अविसेसतो, कम्मपटिप्पस्सद्धिमत्तापेक्खताय च. तस्साति भिक्खुनिसङ्घस्स. न कम्मवाचं वग्गं करोन्तीति कम्मं न कोपेन्तीति अत्थो. एत्थाति ठपेत्वा गामन्ति एत्थ. ‘‘यदि भिक्खूनं अविप्पवाससीमा गामञ्च गामूपचारञ्च न ओतरति, अथ कस्मा गामे सीमाबन्धनकाले अविप्पवासं सम्मन्नन्तीति चे? आचिण्णकप्पेन, न ततो अञ्ञं कञ्चि अत्थं अपेक्खित्वा’’ति लिखितं. ‘‘अत्थतो हि सा बहिद्धापि अबद्धा एव होती’’ति वुत्तं. अन्तरगामे बद्धा समानसंवाससीमा यस्मा गामसङ्ख्यं न गच्छति, तस्माति एके. सोपि सीमासङ्ख्यमेव गच्छतीति अविप्पवाससीमासङ्ख्यं गच्छतीति अत्थो. इदं पनेत्थ विचारेतब्बं – गामं अन्तोकत्वा बद्धाय सीमाय पुन अविप्पवाससम्मुतियं अरञ्ञपदेसे ठत्वा अविप्पवासकम्मवाचा कातब्बा, उदाहु गामे ठत्वाति? गामे ठत्वा कतायपि कप्पियभूमिया फरतीति. बहिसीमे ठितसम्मतदोसानुलोमत्ता अकप्पियभूमियं ठत्वा न कातब्बाति नो तक्को, एस नयो समूहननेपीति आचरियो. खण्डसीमायं ठत्वा अविप्पवाससीमातिआदीसु महासीमा किर ‘‘अविप्पवाससीमा’’ति वुत्ता.
१४६. ‘‘यस्सायस्मतो खमति एतिस्सा सीमाय समानसंवासाय एकूपोसथाय समुग्घातो, सो तुण्हस्सा’’ति अन्धकपोत्थके, सीहळपोत्थकेसु च केसुचि पाठो अत्थि. केसुचि ‘‘समुग्घातो एतिस्सा सीमाया’’ति पठमं लिखन्ति, केसुचि ‘‘एतिस्सा सीमाय समुग्घातो’’ति च.
गामसीमादिकथावण्णना
१४७. सा चाति सा परिच्छिन्दित्वा दिन्नगामसीमा च इतरा च. सा कतमाति चे? ‘‘पकतिगामा’’तिआदिमाह. बद्धसीमासदिसायेव होन्तीति सा च होति इतरा च होतीति अधिप्पायो, तस्मायेव ‘‘तिचीवरविप्पवासपरिहारं लभती’’ति एकवचनं कतं, तं न युत्तं उभिन्नम्पि गामत्ताति एके. ‘‘होन्ति, न लभन्ती’’ति च बहुवचनम्पि करोन्तीति. ‘‘सा च इतरा चा’’ति वुत्ता ‘‘मज्झे भिन्दित्वा दिन्नगामसीमा पकतिगामादयो अभिन्ना’’ति च वदन्ति. ‘‘भिक्खुवसती’’ति पाठो, ‘‘वसन्ती’’ति च लिखितं. ‘‘अथस्स ठितोकासतो’’ति वुत्तत्ता एकवचनमेव युत्तं. सब्बा, भिक्खवे, नदी असीमाति कतरं सीमं पटिक्खिपति? बद्धसीमं, एकादसविपत्तिसीमञ्ञतरप्पसङ्गतोति आचरिया. सचे पठमं सीमाय बद्धाय पच्छा नदिआदयो होन्ति, पटिक्खेपोति पसङ्गो आपज्जति, तस्मा अबद्धसीममेव पटिक्खिपति. यथा सब्बो गामो गामसीमा, तथा सब्बा नदी असीमा. किन्तु तस्स तस्स भिक्खुनो उदकुक्खेपसीमाति सीमानानत्तं दस्सेतीति नो तक्कोति आचरियो. यं मज्झिमस्स पुरिसस्स समन्ता उदकुक्खेपाति पन एकिस्सा नदिया चतुवग्गादीनं सङ्घानं विसुं चतुवग्गकरणीयादिकम्मकरणकाले सीमापरिच्छेददस्सनत्थं वुत्तं. तिचीवरेन विप्पवासाविप्पवासपरिच्छेददस्सनत्थम्पि सत्तब्भन्तरसीमाय परिच्छेददस्सनं वियाति आचरिया, तस्मा उदकुक्खेपपरिच्छेदाभावेपि अन्तोनदियं कम्मं कातुं वट्टतीति सिद्धं.
अयं पन विसेसो – तत्थ नावागतो चे, नावायं वुत्तनयेन. सत्थगतो चे, सत्थे वुत्तनयेन. सो चे अतिरेकचातुमासनिविट्ठो, गामे वुत्तनयेन तिचीवराविप्पवासो वेदितब्बो. तत्थापि अयं विसेसो – सचे सत्थो उदकुक्खेपस्स अन्तो होति, उदकुक्खेपसीमापमाणन्ति एके. सत्थोव पमाणन्ति आचरिया. सचे पनेत्थ बहू भिक्खूतिआदिम्हि केचि अधिट्ठानुपोसथं, केचि गणुपोसथं, केचि सङ्घुपोसथन्ति वत्तुकामताय ‘‘बहू सङ्घा’’ति अवत्वा ‘‘भिक्खू’’ति वुत्तं. ऊनकं पन न वट्टतीति एत्थ सीमासम्भेदसम्भवतोति उपतिस्सत्थेरो. ठपेन्ते हि ऊनकं न ठपेतब्बं. ‘‘अठपेतुम्पि वट्टति एवा’’ति वुत्तं. गच्छन्तिया पनाति एत्थ ‘‘उदकुक्खेपमनतिक्कमित्वा परिवत्तमानाय कातुं वट्टती’’ति लिखितं. अञ्ञिस्सा सीमाय ञत्तीतिआदि किं सीमतो कम्मविपत्तिभया वुत्तं, उदाहु परिसतोति? एककम्मस्स नानासीमाय असम्भवतो सीमतोति. एककम्मस्स नानासीमट्ठसङ्घेन असम्भवतो परिसतोतिपि एके. ‘‘सवनं हापेती’’ति वुत्तदोसप्पसङ्गतोति नो तक्को. एकिस्सा हि सीमाय एकं कम्मं अनिट्ठपेन्तो हापेतीति आचरियो.
बहिनदितीरे जातरुक्खस्स अन्तोनदियं पविट्ठसाखाय वाति एत्थ च नदितीरे खाणुकं कोट्टेत्वाति एत्थ च सचे पन सेतु वा सेतुपादा वा बहितीरे पतिट्ठिताति एत्थ च सीमासोधनं नाम गामसीमट्ठे हत्थपासानयनं. खण्डसीमाय उट्ठितरुक्खतो वियोजेत्वा कातुं वट्टति. कस्मा? तीरट्ठे रुक्खे बद्धनावाय गामो आधारोति. ‘‘उभतोभागेन गामसीमं फुसित्वा ठितसेतु खण्डसीमामहासीमायो फुसित्वा ठितरुक्खेन उपमेतब्बो’’ति च लिखितं. तत्थ पुरिमनये ताव इदं विचारेतब्बं – तादिसे ठाने कतकम्मं किं नदियं कतसङ्ख्यं गच्छति, उदाहु गामसीमायं, अथ उभयत्थाति? किञ्चेत्थ तं चे नदियं कतसङ्ख्यं गच्छति, उदकुक्खेपसीमाव सोधेतब्बा, न इतरा. अथ गामसीमायं कतसङ्ख्यं गच्छति, उदकुक्खेपसीमा न सोधेतब्बा. यदि उभयत्थ कतसङ्ख्यं गच्छति, द्वीसु सीमासु एककम्मं कातुं वट्टतीति अनिट्ठप्पसङ्गो आपज्जति. ततो ‘‘अञ्ञिस्सा सीमाय ञत्ति, अञ्ञिस्सा अनुस्सावना होती’’ति इदञ्च ‘‘खण्डसीमामहासीमट्ठानं कायसामग्गिया कम्मं कातुं वट्टती’’ति इदञ्चानिट्ठं आपज्जतीति? एत्थ वुच्चते – यथावुत्तं कम्मं उभयत्थ कतसङ्ख्यं गच्छति, न च यथावुत्तं अनिट्ठं आपज्जति. कस्मा? ‘‘ञत्तिअनुस्सावनानं एकेकसीमायं पवत्तत्ता, कारकभिक्खूनं वा एकेकसीमायं ठितत्ता’’ति वदन्ति. उभयत्थापि ठातुं सक्कुणेय्यताय पन तं अकारणं. एकीभावं उपगतसीमट्ठाने कतत्ताति इदं अचलकारणं. एकीभावं उपगतासु हि द्वीसु नदीगामसीमासु कम्मं कातुं वट्टतीति च. सत्तब्भन्तरसीमायं चे नदी होति, समुद्दो वा, जातस्सरो वा. तेसु ठितभिक्खु सत्तब्भन्तरसीमायं ठितसङ्ख्यं न गच्छति. तत्थ चे नदिआदिलक्खणं अप्पत्तो दीपको, पासाणो, रुक्खो वा होति, सत्तब्भन्तरसङ्ख्यं गच्छति. मनुस्सेहि वळञ्जनट्ठानं चे तं होति, गामखेत्तसङ्ख्यं गच्छति. कतरगामखेत्तं? यतो मनुस्सा सञ्चरन्ति, सब्बे चे सञ्चरन्ति, विसुं गामखेत्तसङ्ख्यं गच्छतीति च आचरिया.
पच्छिमनये सचे सेतु नदीलक्खणट्ठानं अफुसित्वा ठितो, गामसीमासङ्ख्यं गच्छति. तत्थ एको चे गामो, तं सोधेत्वा, द्वीसु तीरेसु सचे द्वे, द्वेपि गामे सोधेत्वा कम्मं कातब्बं. एवञ्हि कतं उभयत्र कतं होति. इमिना नयेन द्वीसु नदीसु, जातस्सरेसु च एककम्मपसिद्धि वेदितब्बा. अयं पन नयो खण्डसीमामहासीमानम्पि लब्भतेव. सचे सेतु नदीलक्खणट्ठानं फुसित्वा ठितो, उदकुक्खेपसीमापि सोधेतब्बा.
सीमानमेव चेकत्तं, वेहासट्ठं विना गतो;
विदित्वा एककम्मस्स, सीमतो इदमादिसे.
एकसीमं द्विसीमं वा, तिसीमं चतुसीमकं;
एककम्मं सिया तस्स, कोपो परिसतो सियाति.
अयं पनेत्थ विसेसो – नदियं करोन्तानं उदकुक्खेपतो बहि रुक्खादिसम्बन्धो अप्पमाणं. गामे करोन्तानं नदियं सम्बन्धरुक्खस्स उदकुक्खेपतो बहि ठितभिक्खु अप्पमाणं, ततो ओरं पमाणं. बद्धसीमाय सम्बन्धरुक्खस्स बद्धसीमाय ठितभिक्खु पमाणन्ति वेदितब्बं, तेनेव वुत्तं ‘‘सीमं सोधेत्वा कम्मं कातब्ब’’न्ति. ‘‘सचे पन सेतु वा सेतुपादा वा बहितीरे पतिट्ठिता कम्मं कातुं न वट्टती’’ति वचनम्पि पारोहादीसु विय सकलसीमासोधनमेव कातब्बन्ति साधेति, वीमंसितब्बं. अतिवुट्ठिकाले पनाति एत्थ अतिवुट्ठि नाम यथा चातुमासिकायाति वेदितब्बा, तस्मा चतुमासं अतिवुट्ठियेव सचे होति, सब्बोपि ओघेन ओत्थटोकासो नदी एव. अथ एकिस्सापि अतिवुट्ठिया ओघो चतुमासं तिट्ठति, सन्दति वा, बहितीरे पतिट्ठितओघेन ओत्थटोकासो सब्बोपि नदी एव. नदिं ओत्थरित्वा सन्दनट्ठानतो पट्ठायाति तमेव वा नदिं अञ्ञं वा अपुब्बं वा पदेसं अत्तनो पवत्तवसेन नदिलक्खणप्पत्तं ओत्थरित्वा सन्दनट्ठानतो पट्ठाय वट्टति. गामनिगमसीमं ओत्थरित्वाति चतुमासप्पवत्तिं सन्धाय वुत्तं. ‘‘अगमनपथेति तदहु गतपच्चागतं कातुं असक्कुणेय्यके’’ति लिखितं. यं पन अन्धकट्ठकथायं वुत्तं, तं न गहेतब्बं. कस्मा? नदियम्पि तंदोसप्पसङ्गतो. तिपुसकादीति एत्थ आदि-सद्देन कमलुप्पलादीनिपि सङ्गहं गच्छन्ति. सब्बोपि अजातस्सरो होति, गामसीमासङ्ख्यमेव गच्छतीति येहि कतं, तेसं गामसीमासङ्ख्यं वा, समन्ततो तीरट्ठगामेहि चे कतं, सब्बगामसङ्ख्यं वा, अञ्ञेहि गामखेत्तेहि असम्बन्धट्ठानं चे, विसुंगामसीमासङ्ख्यं वा गच्छतीति अत्थो.
१४८. संसट्ठविटपाति इमिना आसन्नत्तं दीपेति, तेन पदेससम्भिन्दना इध सम्भेदोति दीपेति. सो पन वड्ढन्तो सीमासङ्करं करोतीति बद्धसीमट्ठानप्पवेसनवसेन ‘‘एकदेसबद्धसीमा’’ति वत्तब्बतो सङ्करदोसो होति. न, भिक्खवे, सीमाय सीमा सम्भिन्दितब्बाति एत्थ ‘‘पठमं बद्धसीमाय पच्छा अत्तना बन्धितब्बसीमा न सम्भिन्दितब्बा’’ति एके अधिप्पायं संवण्णयन्ति. पठमं सम्मतसीमायं सम्भेदाभावतो स्वाधिप्पायो अज्झोत्थरणेन युज्जति, तस्मा पच्छा बन्धितब्बसीमाय पठमं बद्धसीमा न सम्भिन्दितब्बा. सकलं वा एकदेसतो वा निमित्तानं अन्तोकरणेन पठमं बद्धसीमाय सीमन्तरिके अकित्तेत्वा सम्मन्ननतो हि सम्भिन्दति नाम, परेसं बद्धसीमं सकलं वा एकदेसतो वा निमित्तानं अन्तोकरणेन अज्झोत्थरति नाम, तेनेवाह ‘‘सीमं सम्मन्नन्तेन सीमन्तरिकं ठपेत्वा’’तिआदि. तस्सत्थो – पठमं बद्धसीमाय सीमन्तरिकं पच्छा बन्धितब्बसीमाय निमित्तभूतं ठपेत्वा पच्छा सीमं सम्मन्नितुन्ति. इमा द्वेपि विपत्तियो भिक्खुभिक्खुनीसीमानं अञ्ञमञ्ञं न सम्भवन्ति. सो पन वड्ढन्तो सीमासङ्करं करोतीति एत्थ केवलं सीमासङ्करमेव करोति. तस्मिं कतकम्मानि न कुप्पन्तीति केचि, तं नयुत्तं साखापारोहछेदनसीमासोधनानं वुत्तत्ता. इदं सब्बं सुट्ठु विचारेत्वा गरुकुले पयिरुपासित्वा गहेतब्बयुत्तकं गहेतब्बं, इतरं छड्डेतब्बं.
उपोसथभेदादिकथावण्णना
१४९. ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, उपोसथा’’ति तदा सामग्गीउपोसथस्स अननुञ्ञातत्ता वुत्तं. सामग्गीउपोसथस्स पुब्बकिच्चे ‘‘अज्जुपोसथो सामग्गी’’ति वत्तब्बं, न च कम्मवाचाय भगवता पयोगो दस्सितो, पाळिनयतो अट्ठकथाचरियेहि उद्दिसितब्बक्कमो दस्सितो. तथा पञ्चन्नं पातिमोक्खुद्देसानं उद्देसक्कमो सिद्धोति वेदितब्बं. तयो वा द्वे वा पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, अधम्मेन समग्गं नाम होतीति एत्थ कामं सङ्घस्स सामग्गी नाम होति वग्गकथाय यथाकम्मं सामग्गीववत्थानतो. तथापि वग्गपटिपक्खभावेन समग्गं, समग्गपटिपक्खभावेन च वग्गं नाम कतं. आवेणिकतो वा गणकम्मादिसम्भवतो, तस्स च समग्गवग्गभावसम्भवतो वुत्तन्ति वेदितब्बं. धम्मेन वग्गन्ति एत्थ पारिसुद्धिकरणं धम्मिकं, सङ्घस्सेव छन्दागमनं, न गणस्साति कत्वा वग्गं नाम होति. ‘‘एकवारं कतं सुकतं, आपत्तिं पन आपज्जति, पुन कातुं न लभन्ती’’ति वदन्ति. ‘‘पञ्चसु एकस्स छन्दं आहरित्वा चतूहि पातिमोक्खं उद्दिसितुं वट्टती’’ति वदन्ति, तं युत्तं, छन्दहारके भिक्खूनं सन्तिकं पत्ते तेन सङ्घो पहोति, तस्मा छन्दो सङ्घप्पत्तो होतीति कत्वा वुत्तं.
पातिमोक्खुद्देसकथावण्णना
१५०. मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. निदानवण्णना) ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो…पे… आविकता हिस्स फासु होति, तत्थायस्मन्ते पुच्छामि…पे… तस्मा तुण्ही. एवमेतं धारयामी’ति वत्वा ‘उद्दिट्ठं खो आयस्मन्तो निदान’न्तिआदिना नयेन अवसेसे सुतेन साविते उद्दिट्ठो होती’’ति वुत्तत्ता ‘‘एवमेतं धारयामीति सुता खो पनायस्मन्तेही’’ति एत्थ ‘‘धारयामी’’ति वत्वा ‘‘उद्दिट्ठं खो आयस्मन्तो निदान’’न्ति वचनं संखित्तन्ति गहेतब्बं, तेनेव खुद्दकपेय्यालवसेन लिखितं. एवं मातिकाट्ठकथायम्पि ‘‘आविकता हिस्स फासु होति, तत्थायस्मन्ते’’ति एत्थापि ‘‘उद्दिट्ठं खो आयस्मन्तो निदान’’न्ति वचनं संखित्तन्ति गहेतब्बन्ति एके. केचि ‘‘अविवदमानेहि सिक्खितब्ब’न्ति वुत्ते निदानुद्देसो निट्ठितो नाम होति, तस्मा अनाविकरोन्तो आपत्तिं आपज्जती’’ति वदन्ति, तं न युत्तं. कस्मा? ‘‘निदानं उद्दिसित्वा’’ति निट्ठानवचनेन हि निदानस्स निट्ठितभावो वुत्तो, निदानावसाने च आपत्ति वुत्ताति. ‘‘सरभञ्ञं नाम सरेन भणन’’न्ति लिखितं. सज्झायं अधिट्ठहित्वाति ‘‘सज्झायं करोमी’’ति चित्तं उप्पादेत्वा. ‘‘आपुच्छामीति वुत्तमत्तेन कथेतुं वट्टती’’ति वदन्ति. तं तुण्हीभावे युज्जति. ‘‘अथापि लाभादिना अभिभूतो वारेति, तं न पमाण’’न्ति वदन्ति. एसेव नयोति कथेन्तो यदि विच्छिन्दति, पुन आपुच्छितब्बन्ति.
अधम्मकम्मपटिक्कोसनादिकथावण्णना
१५४. ‘‘तेसं अनुपद्दवत्थाया’’ति सङ्घो सङ्घस्स कम्मं न करोति, अञ्ञोपि उपद्दवो बहूनं होति, तस्मा वुत्तं.
पातिमोक्खुद्देसकअज्झेसनादिकथावण्णना
१५५. ‘‘थेराधिकं पातिमोक्ख’’न्ति वत्वापि पच्छा अविसेसेन ‘‘यो तत्थ ब्यत्तो पटिबलो, तस्साधेय्य’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘भन्ते’’ति वचनं थेरस्सापि अत्थीति सिद्धं होति. ‘‘गच्छावुसो संखित्तेन वा वित्थारेन वा’’ति वचनतो असतिपि अन्तराये थामं पमाणन्ति सिद्धं होति.
दिसंगमिकादिवत्थुकथावण्णना
१६३. ‘‘सचस्स सद्धिंचरा भिक्खुउपट्ठाका अत्थी’’ति पाठो. ‘‘उतुवस्सेति उतुसंवच्छरे हेमन्तगिम्हेसू’’ति लिखितं.
पारिसुद्धिदानकथावण्णना
१६४. पारिसुद्धिं दम्मीति ‘‘सापत्तिको थेरानं देति, सम्पजानमुसावादे दुक्कटं सम्भवती’’ति आचरियेन लिखितं. किं नु खो कारणं? सम्पजानमुसावादेन दुक्कटापत्ति नाम केवलं भगवता वुत्तत्ता अकिरियसमुट्ठाना होतीति. ‘‘पारिसुद्धिं दम्मी’’ति एत्थ पन किरिया पञ्ञायति, तस्मा सम्पजानमुसावादे पाचित्तियं विय दिस्सति, सुट्ठु उपपरिक्खितब्बं. महन्ता हि ते आचरिया नाम. तत्थ ‘‘दम्मी’’ति अत्तनो उपोसथकम्मनिब्बत्तिनिमित्तं वुत्तं. ‘‘हरा’’ति च ‘‘आरोचेही’’ति च हारकस्स अनारोचनपच्चया दुक्कटमोचनत्थं वुत्तं. एसेव नयो छन्ददानेपि. तत्थ ‘‘दम्मी’’ति अत्तनो चित्तसामग्गिदीपनवचनं, सेसं वुत्तनयमेव, एवं उपतिस्सत्थेरो वण्णेति. अथ वा पठमं समग्गभावं सन्धाय, दुतियं पच्छा विधातब्बभावं, ततियं छन्दहारकस्स दुक्कटमोचनत्थं वुत्तं. उभयत्थापि ‘‘सङ्घप्पत्तो पक्कमती’’तिआदिवचनतो सङ्घे समग्गे एव छन्दपारिसुद्धिदानं रुहति, नासमग्गेति सिद्धं. ‘‘सङ्घप्पत्तो उक्खित्तको पटिजानाति, आहटा होति पारिसुद्धी’’तिआदिवचनतो उक्खित्तकादीनम्पि छन्दपारिसुद्धिदानं रुहतीति सिद्धं, तञ्च खो पकतत्तसञ्ञाय, नो अञ्ञथाति तक्को. जानित्वा सामणेरस्स दिन्ने न याति, आपत्ति च, अजानित्वा दिन्ने याति च, अनापत्तीति एके. बिळालसङ्खलिका नाम पारिसुद्धीति एत्थ सङ्खलिका नाम अनन्तरेन सम्बज्झति, अञ्ञेन च सङ्खलिकेनाति केवलं सङ्खलिका पारिसुद्धि नाम होतीति उपतिस्सत्थेरो. एवं सन्ते विसेसनं निरत्थकं होति. बिळालसङ्खलिका बद्धाव होति अन्तोगेहे एव सम्पयोजनत्ता. यथा सा न कत्थचि गच्छति, तथा सापि न कत्थचि गच्छतीति किर अधिप्पायो.
छन्ददानादिकथावण्णना
१६५-७. ‘‘छन्दं दत्वा खण्डसीमं वा सीमन्तरिकं वा बहिसीमं वा गन्त्वा आगतो भिक्खु कम्मं न कोपेति, तस्मा गमिकभिक्खूनं छन्दं गण्हित्वा खण्डसीमं बन्धित्वा पुन विहारसीमं बन्धितुं तेसं छन्दं न गण्हन्ती’’ति वदन्ति. ‘‘मुहुत्तं एकमन्तं होथा’’तिआदिवचनतो यं किञ्चि भिक्खुकम्मं गहट्ठादीसु हत्थपासगतेसु न वट्टतीति सिद्धं. निस्सीमन्ति बहिसीमं. तस्स सम्मुतिदानकिच्चं नत्थीति तस्मिं सतिपि वट्टतीति अत्थो. आसनेन सह उदकन्ति अत्थो. पन्नरसोपीति अपि-सद्दो चातुद्दसिं सम्पिण्डेति, तेन वुत्तं महाअट्ठकथायं ‘‘यदि नो एत’’न्ति. ‘‘अज्ज मे उपोसथो पन्नरसो’’ति अधिट्ठानं सदा न किञ्चि, न अञ्ञथाति एके.
आपत्तिपटिकम्मविधिकथादिवण्णना
१६९-१७०. पटिदेसेमीति याय कायचि भासाय वुत्ते देसना च पटिग्गहो च होतियेव दिट्ठाविकम्मेन विसुद्धिया वुत्तत्ताति केचि. वेमतिकेन ‘‘अहं, भन्ते, एकिस्सा थुल्लच्चयापत्तिया वेमतिको, यदा निब्बेमतिको भविस्सामि, तदा तं आपत्तिं पटिकरिस्सामी’’ति वत्तब्बं. एवं कते याव निब्बेमतिको न होति, ताव सभागापत्तिं पटिग्गहेतुं न लभति, अञ्ञेसञ्च कम्मानं परिसुद्धो नाम होति. पुन निब्बेमतिको हुत्वा देसेतब्बं. न चाति नेव पाळियं न अट्ठकथायं अत्थि, देसिते पन दोसो नत्थीति. तथा इतो वुट्ठहित्वा तं आपत्तिं पटिकरिस्सामीति एत्थ च सकलसङ्घे सभागापत्तिं आपन्ने, वेमतिके च. तथा च ‘‘सब्बो सङ्घो सभागापत्तिं आपज्जित्वा यदा सुद्धं पस्सिस्सती’’ति, ‘‘तदा तस्स सन्तिके तं आपत्तिं पटिकरिस्सती’ति वत्वा ‘उपोसथं कातुं लभती’’ति च लिखितं.
अनापत्तिपन्नरसकादिकथावण्णना
१७२-३. ‘‘अत्थञ्ञे’’ति पुब्बवारे, ‘‘अथञ्ञे’’ति पच्छावारे पाठो. सीमं ओक्कन्ते वा ओक्कमन्ते वा पस्सन्ति. धम्मसञ्ञिनो पन अञ्ञाणेन होन्ति. ‘‘वेमतिकपन्नरसकं उत्तानमेवा’’ति पाठो.
सीमोक्कन्तिकपेय्यालकथावण्णना
१७८. ‘‘न अकामा दातब्बा’’तिवचनतो इच्छाय सति दातब्बाति सिद्धं.
लिङ्गादिदस्सनकथावण्णना
१८०. नाभिवितरन्तीति एत्थ लद्धिनानासंवासका किर ते. कम्मनानासंवासकञ्हि दिट्ठिं पटिनिस्सज्जापेत्वा तस्स ओसारणकम्मं कातब्बं. एवञ्हि कते तेन सद्धिं उपोसथं कातुं वट्टति. इतरेन लद्धिनिस्सज्जनमत्तेन कातुन्ति वुत्तं. आपत्तिया अदस्सने अप्पटिकम्मे उक्खित्तकञ्च दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे उक्खित्तकञ्च जानित्वा तेन सद्धिं करोन्तस्स पाचित्तियं, तस्मा इमे उक्खित्तानुवत्तकाति वेदितब्बाति एके.
नगन्तब्बगन्तब्बवारकथावण्णना
१८१. न गन्तब्बोति किं सन्धाय? ‘‘अञ्ञत्र सङ्घेना’’ति वचनतो यस्मिं विहारे सतं भिक्खू विहरन्ति, ते सब्बे केनचिदेव करणीयेन दस दस हुत्वा विसुं विसुं नानाउदकुक्खेपसीमादीसु ठत्वा उपोसथं कातुं लभन्ति. नवकम्मसालादिका नानासीमाकोटि उपोसथाधिट्ठानत्थं सीमापि नदीपि न गन्तब्बा. गरुकं पातिमोक्खुद्देसं विस्सज्जित्वा लहुकस्स अकत्तब्बत्ता ‘‘अञ्ञत्र सङ्घेना’’ति वचनं साधेति. तत्थ ‘‘यस्मिं आवासे उपोसथकारका …पे… अकत्वा न गन्तब्बो’’ति वचनतो विस्सट्ठउपोसथापि आवासा गन्तुं वट्टतीति सिद्धं. ‘‘ततो पारिसुद्धिउपोसथकरणत्थं विस्सट्ठउपोसथा गन्तुं वट्टति, खण्डसीमं वा पविसितुन्ति अपरे वदन्ती’’ति वुत्तं. इमिना नेव उपोसथन्तरायोति ‘‘अत्तनो उपोसथन्तरायो’’ति लिखितं.
वज्जनीयपुग्गलसन्दस्सनकथावण्णना
१८३. ‘‘अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नस्स निसिन्नपरिसाय कलहादिभयेन नाहं करिस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेत्वा निसीदितुं वट्टति. अञ्ञकम्मे तस्स निसिन्नपरिसाय आपत्ति नत्थीति एके. ‘‘न च, भिक्खवे, अनुपोसथे उपोसथो कातब्बो अञ्ञत्र सङ्घसामग्गिया’’ति (महाव. १८३) वचनतो सामग्गीदिवसो अनुपोसथदिवसोति अत्थतो वुत्तं विय दिस्सति. ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, उपोसथा’’ति वुत्तवचनवसेनेतं वुत्तं, अञ्ञथा परिवारपाळिया विरुज्झतीति आचरिया. चातुद्दसियं, पन्नरसियं वा चे सङ्घो समग्गो होति, ‘‘अज्जुपोसथो सामग्गी’’ति अवत्वा पकतिनीहारेनेव कत्तब्बन्ति दस्सनत्थं यथादेसना कताति नो तक्को. अञ्ञथा यथावुत्तद्वये चे सामग्गी होति, तत्थ उपोसथं अकत्वा अनुपोसथदिवसे एव सामग्गीउपोसथो कातब्बोति आपज्जति. अञ्ञथा पुब्बे पटिसिद्धत्ता इदानि पटिसेधनकिच्चं नत्थि. ‘‘न, भिक्खवे, देवसिकं पातिमोक्खं उद्दिसितब्ब’’न्ति (महाव. १३६) पुब्बे हि वुत्तं. अथ वा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उपोसथे पातिमोक्खं उद्दिसितु’’न्ति पुब्बे वुत्तत्ता ‘‘सकिं पक्खस्स चातुद्दसे वा पन्नरसे वा’’ति च ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, उपोसथा’’ति (महाव. १४९) च पच्छा वुत्तत्ता ततो अञ्ञस्मिं दिवसे उपोसथो न कातब्बोति अत्थतो आपन्नं अनिट्ठं, सति सङ्घसामग्गिया अञ्ञो दिवसो पकतिवसेन अनुपोसथोपि उपोसथदिवसो नाम होतीति दस्सनवसेन निवारेतुम्पि एवंदेसना कताति वेदितब्बा.
उपोसथक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.