३. वस्सूपनायिकक्खन्धकवण्णना
वस्सूपनायिकानुजाननकथावण्णना
१८४. महाअट्ठकथायम्पि ‘‘सङ्कासयिस्सन्ती’’ति पाठो, दीपवासिनो ‘‘सङ्कापयिस्सन्ती’’ति पठन्ति किर. ‘‘कति नु खो वस्सूपनायिका’’ति चिन्तायं ‘‘किं निमित्त’’न्ति वुत्ते ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्सं उपगन्तु’’न्ति यं वस्सूपगमनं वुत्तं, तं ‘‘इमं तेमासं वस्सं उपेमी’’ति वत्वा उपगन्तब्बं. वस्सानमासा च चत्तारो. तत्थ पठमं तेमासं, पच्छिमं तेमासन्ति दुविधं तेमासं. तेनायं तेसं भिक्खूनं चिन्ता अहोसि.
वस्सानेचारिकापटिक्खेपादिकथावण्णना
१८५. अनपेक्खगमनेन वा अञ्ञत्थ अरुणं उट्ठापनेन वा आपत्ति वेदितब्बाति एत्थ पठमं ताव सो सत्ताहं अनागताय पवारणाय सकरणीयो पक्कमति. ‘‘आगच्छेय्य वा सो, भिक्खवे, भिक्खु तं आवासं न वा आगच्छेय्य, तस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो पुरिमिका च पञ्ञायति, पटिस्सवे च अनापत्ती’’ति वचनतो ओरं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. तथा हि ‘‘सो तदहेव अकरणीयो पक्कमति, सकरणीयो पक्कमति, तस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो पुरिमिका च न पञ्ञायति, पटिस्सवे च आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २०७) वुत्तं.
सत्ताहकरणीयानुजाननकथावण्णना
१८७-८. दुतियं पन ‘‘सो तं सत्ताहं बहिद्धा वीतिनामेति, तस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो पुरिमिका च न पञ्ञायति, पटिस्सवे च आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वचनतो सत्ताहतो परं वेदितब्बं. तथा हि ‘‘सो तं सत्ताहं अन्तो सन्निवत्तं करोति, तस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो पुरिमिका च पञ्ञायति, पटिस्सवे च अनापत्ती’’ति (महाव. २०७) वुत्तं. सतिपि कारणद्वये वस्सच्छेदकारणाभावे आपत्ति वेदितब्बा, तस्मा तीणिपि एतानि वचनानि यथासम्भवं योजितानि विग्गहानि होन्ति. तीणि परिहीनानीति तासं नत्थिताय.
पहितेयेवअनुजाननकथावण्णना
१९९. ‘‘अनुजानामि भिक्खवे, सङ्घकरणीयेन गन्तुं, सत्ताहं सन्निवत्तो कातब्बो’’ति वचनतो अन्तोवस्से संहारिकभावेन गन्तुं वट्टति. तत्थ धम्मछन्दवसेनपि आगते सङ्घस्स आयमुखं विनस्सति. ततो ‘‘सेनासनानि कत्वा’’ति च वुत्तं. आगतन्ति आगमनं. भावेत्थ तपच्चयोयं. सङ्घकरणीयेन गन्तुन्ति एत्थ ‘‘सेनासनपटिसंयुत्तेसु एव सङ्घकरणीयेसु, न अञ्ञेसू’’ति धम्मसिरित्थेरो वदति किर. अट्ठकथायम्पि तं पदं उद्धरित्वा ‘‘यं किञ्चि उपोसथागारादीसु सेनासनेसू’’तिआदिना सेनासनमेव दस्सितं, तस्मा उपपरिक्खितब्बं.
अनिमन्तितेन गन्तुं न वट्टतीति तस्स रत्तिच्छेदो च दुक्कटापत्ति च होति, तं ‘‘वस्सच्छेदो’’ति च वदन्ति. निमन्तितोयेव नाम होतीति एत्थ उपासकेहि ‘‘इमस्मिं नाम दिवसे दानादीनि करोम, सब्बे सन्निपतन्तू’’ति कतायपि कतिकाय गन्तुं वट्टति. पवारणाय नवमितो पट्ठाय पंसुकूलिकचीवरं परियेसितुं कावीरपट्टने विय सब्बेसं गन्तुं वट्टति अनुसंवच्छरं नियमतो उपासकेहि सज्जित्वा ठपनतो. वुत्तम्पि चेतं अन्धकट्ठकथायं ‘‘भिक्खुसङ्घेन वा कतिका कता ‘समन्ता भिक्खू गच्छन्तू’ति, घोसनं वा कतं उपासकेहि, तत्थ गच्छन्तस्स रत्तिच्छेदो नत्थीति तथा ‘अनुसंवच्छरं आगच्छन्तू’ति सकिं निमन्तितेपि वट्टती’’ति च ‘‘चीवरकालतो पट्ठाय नियमं कत्वा समन्ततो आगतानं सज्जेत्वा दानतो कावीरपट्टने घोसेत्वा करणाकारो पञ्ञायतीति अपरे’’ति च. आचरिया पन एवं न वदन्ति.
अन्तरायेअनापत्तिवस्सच्छेदकथावण्णना
२०१. ‘‘सचे दूरं गतो होति, सत्ताहवारेन अरुणो उट्ठापेतब्बो’’ति वचनतो ‘यस्मिं अन्तराये सति वस्सच्छेदं कातुं वट्टति, तस्मिं अन्तरायेव वस्सच्छेदमकत्वा सत्ताहकरणीयेन वीतिनामेतुं वट्टतीति दीपितन्ति अपरे’’ति वुत्तं. विनयधरा पन न इच्छन्ति, तस्मा ‘‘सत्ताहवारेन अरुणो उट्ठापेतब्बो’’ति इदं तत्रुप्पादादिनिमित्तं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तं सन्धाय ‘‘आचरिया पन एवं न वदन्ती’’ति वुत्तं. गावुं वाति बलिबद्धं वा. बहिसीमाय ठितानन्ति तेहि खण्डसीमाय ठितेहिपीति उपतिस्सत्थेरो. वस्सच्छेदे अस्स वस्सच्छेदस्स. विहारा अञ्ञत्थ वुट्ठापेन्तेहि तत्थेव सन्निपतित्वा ‘‘इमिना च इमिना च कारणेन इमस्मिं नाम पदेसे इमं विहारं नेत्वा वुट्ठापेमा’’ति अनुस्सावेत्वाव कातब्बन्ति.
वजादीसुवस्सूपगमनकथावण्णना
२०३. वजेन सद्धिं गतस्स वस्सच्छेदे अनापत्तीति वस्सच्छेदो न होतीति किर अधिप्पायो. सत्थस्स अविहारत्ता ‘‘इमस्मिं विहारे’’ति अवत्वा ‘‘इध वस्सं उपेमी’’ति एत्तकं वत्तब्बं. ‘‘सत्थे पन वस्सं उपगन्तुं न वट्टतीति ‘इमस्मिं विहारे इमं तेमास’न्ति वा ‘इध वस्सं उपेमी’ति वा न वट्टति, आलयकरणमत्तेनेव वट्टतीति अधिप्पायो’’ति लिखितं. तं पन अट्ठकथाय विरुज्झति. ‘‘इध वस्सं उपेमीति तिक्खत्तुं वत्तब्ब’’न्ति हि वुत्तं. अट्ठकथावचनम्पि पुब्बापरं विरुज्झतीति चे? न, अधिप्पायाजाननतो. सत्थो दुविधो ठितो, सञ्चारोति. तत्थ ठिते कुटिकाय ‘‘इध वस्सं उपेमी’’ति वत्वा वसितब्बं. इदञ्हि सन्धाय ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सत्थे वस्सं उपगन्तु’’न्ति वुत्तं, सञ्चारिम्हि पन सत्थे कुटिकाय अभावतो वस्सं उपगन्तुं न वट्टति. सति सिविकाय वा सकटकुटिकाय वा वट्टति, तथा वजेपि. तीसु ठानेसु भिक्खुनो नत्थि वस्सच्छेदे आपत्ति.
पवारेतुञ्च लभतीति एत्थायं विचारणा – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, येन वजो, तेन गन्तु’’न्ति इदं किं वस्सरक्खणत्थं वुत्तं, उदाहु वस्सच्छेदापत्तिरक्खणत्थन्ति? किञ्चेत्थ यदि वस्सरक्खणत्थं, ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्ब’’न्ति इदं विरुज्झति. अथ वस्सच्छेदापत्तिरक्खणत्थं वुत्तन्ति सिद्धं न सो पवारेतुं लभतीति, का पनेत्थ युत्ति? यतो अयमेव तिविधो पवारेतुं लभति, नेतरो. वाळेहि उब्बाळ्हादिको हि उपगतट्ठानापरिच्चागा लभति. परिच्चागा न लभतीति अयमेत्थ युत्ति. येन गामो, तत्थ गतोपि पवारेतुं लभतीति एकेनाति आचरियो. यो हि पुब्बे ‘‘इध वस्सं उपेमी’’ति न उपगतो, ‘‘इमस्मिं विहारे’’ति उपगतो, सो च परिच्चत्तो. अञ्ञथा विना विहारेन केवलं गामं सन्धाय ‘‘इध वस्सं उपेमी’’ति उपगन्तुं वट्टतीति. आपज्जतूति चे? न, ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वजे सत्थे नावाय वस्सं उपगन्तु’’न्ति वचनं विय ‘‘गामे उपगन्तु’’न्ति वचनाभावतो. यस्मा ‘‘तीसु ठानेसु भिक्खुनो नत्थि वस्सच्छेदे आपत्ती’’ति वचनं तत्थ वस्सूपगमनं अत्थीति दीपेति तदभावे छेदाभावा, तस्मा ‘‘सत्थे पन वस्सं उपगन्तुं न वट्टती’’ति कुटिया अभावकालं सन्धाय वुत्तन्ति सिद्धं. तीसु ठानेसु भिक्खुनो नत्थि वस्सच्छेदे आपत्तीति ‘‘तेहि सद्धिं गच्छन्तस्सेव नत्थि, विरुज्झित्वा गमने आपत्ति च, पवारेतुञ्च न लभती’’ति लिखितं, तस्मा यं वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘अथ सत्थो अन्तोवस्सेयेव भिक्खुना पत्थितट्ठानं पत्वा अतिक्कमति…पे… अन्तरा एकस्मिं गामे तिट्ठति वा विप्पकिरति वा’’तिआदि, तं एत्तावता विरुज्झित्वा गतानम्पि विरुज्झित्वा गमनं न होति, तस्मा पवारेतब्बन्ति दस्सनत्थन्ति वेदितब्बं.
तत्थ ‘‘पदरच्छदनं कुटिं कत्वा उपगन्तब्ब’’न्ति वचनतो सेनासनत्थाय रुक्खं आरुहितुं वट्टतीति सिद्धं होति, न पाळिविरोधतोति चे? न, तप्पटिक्खेपेनेव सिद्धत्ता, इमस्स इध पुनपि पटिक्खेपनतो. ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्ब’’न्ति इमिना पटिक्खेपेन सिद्धे ‘‘न, भिक्खवे, अज्झोकासे वस्सं उपगन्तब्ब’’न्ति पटिक्खेपो विय सियाति चे? न, अज्झोकासस्स असेनासनभावानुमतिप्पसङ्गतो. अज्झोकासो हि ‘‘अज्झोकासे पलालपुञ्जे’’ति वचनतो सेनासनन्ति सिद्धं. चतुसालअज्झोकासे वसन्तोपि ‘‘चतुसालाय वसती’’ति वुच्चति, तस्मा तत्थ वट्टतीति आपज्जति, तस्मा इध असेनासनिको नाम अत्तना वा परेन वा अत्तनो निबद्धवासत्थं अपापितसेनासनिकोति वेदितब्बं. अञ्ञथा द्विन्नं पटिक्खेपानं अञ्ञतरातिरेकता च रुक्खमूलेपि निब्बकोसेपि वस्सं उपगन्तुं वट्टतीति च, अपापितसेनासनिकेनापि गब्भे वसितुं वट्टतीति च आपज्जति, सद्वारबन्धमेव सेनासनं इध अधिप्पेतन्ति कथं पञ्ञायतीति चे? निदानतो. अयञ्हि असेनासनिकवस्सूपगमनापत्ति ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खू असेनासनिका वस्सं उपगच्छन्ति, सीतेनपि उण्हेनपि किलमन्ती’’ति इमस्मिं निदाने पञ्ञत्ता, तस्मा सीतादिपटिक्खेपमेव इध सेनासनन्ति अधिप्पेतब्बन्ति सिद्धं. एवं सन्ते सिद्धं पुब्बपक्खनिदस्सनन्ति चे? न, पुब्बे अपरत्थपवत्तिसूचनतो. दुतियज्झाननिद्देसे ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा अवितक्कं अविचार’’न्ति (दी. नि. १.२२८; म. नि. १.२७१) वचनानि निदस्सनं. अज्झोकासपटिक्खेपनिदानेन बहिअज्झोकासोव पटिक्खित्तो, न चतुसालादिमज्झगतो अज्झोकासोति आपज्जति, तस्मा न निदानं पमाणन्ति चे? न, नियमतो. किञ्चि हि सिक्खापदं निदानापेक्खं होतीति साधितमेतं. इदं सापेक्खं, इदं अनपेक्खन्ति कथं पञ्ञायति, न हि एत्थ उभतोविभङ्गे विय सिक्खापदानं पदभाजनं, अनापत्तिवारो वा अत्थीति? इधापि देसनाविधानतो पञ्ञायति. ‘‘देवे वस्सन्ते रुक्खमूलम्पि निब्बकोसम्पि उपधावन्ती’’ति हि इमेहि द्वीहि निदानवचनेहि बहि वा अन्तो वा सब्बं ओवस्सकट्ठानं इध अज्झोकासो नाम. अनोवस्सकट्ठानम्पि अनिब्बकोसमेव इध इच्छितब्बन्ति सिद्धं होति. तेन न उपगन्तब्बन्ति न आलयकरणपटिक्खेपो, ‘‘इध वस्सं उपेमी’’ति वचनपटिक्खेपो. छवसरीरं दहित्वा छारिकाय, अट्ठिकानञ्च अत्थाय कुटिका करीयतीति अन्धकट्ठकथावचनं. ‘‘टङ्कितमञ्चोति कसिकुटिकापासाणघर’’न्ति लिखितं. ‘‘अकवाटबद्धसेनासने अत्तनो पापिते सभागट्ठाने सकवाटबद्धे वसति चे, वट्टती’’ति वुत्तं. पयोगोपि अत्थि, ‘‘असेनासनिकेन वस्सं न उपगन्तब्ब’’न्ति पाळि च अट्ठकथा च, तस्मा उपपरिक्खितब्बं.
अधम्मिककतिकादिकथावण्णना
२०५. महाविभङ्गे वुत्तन्ति एत्थ अयं अन्धकट्ठकथावचनं ऊनपन्नरसवस्सेन सामणेरेन इध विहारे न वत्थब्बा, न पंसुकूलं आहिण्डितब्बं, न चोळभिक्खा गहेतब्बा, न अञ्ञविहारे भुञ्जितब्बं, न अञ्ञस्स भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा सन्तकं भुञ्जितब्बं, अञ्ञमञ्ञं नेव आलपेय्याम न सल्लपेय्याम, न सज्झायितब्बं, मत्तिकापत्तेन वट्टति, न अपरिपुण्णपरिक्खारस्स वासोति.
२०६. मुसावादोति विसंवादो अधिप्पेतो. केचि ‘‘विसंवादनवसेन पटिस्सुणित्वाति वुत्त’’न्ति च, ‘‘रञ्ञो वुत्तवचनानुरूपतो मुसावादोति गहट्ठा गण्हन्तीति वुत्त’’न्ति च वदन्ति.
२०७. ‘‘पुरिमिका च न पञ्ञायति. कस्मा? ‘दुतिये वसामी’ति चित्ते उप्पन्ने पठमसेनासनग्गाहो पटिप्पस्सम्भति. पुन ‘पठमे एव वसामी’ति चित्ते उप्पन्ने दुतियो पटिप्पस्सम्भति. उभयावासे विधानं नत्थी’’ति लिखितं. पोराणगण्ठिपदे पन ‘‘पठमं गहितट्ठाने अवसित्वा अञ्ञस्मिं विहारे सेनासनं गहेत्वा द्वीहतीहं वसति, ततो पठमग्गाहो पटिप्पस्सम्भतीति पुरिमिका च न पञ्ञायति. पच्छिमग्गाहो न पटिप्पस्सम्भति. इदञ्हि दिवसवसेन पटिप्पस्सम्भनं नाम होति. अथ पच्छिमं तेमासं अञ्ञस्मिं वसति, पुरिमिका च न पञ्ञायति, इदं सेनासनग्गाहानं वसेन पटिप्पस्सम्भनं नामा’’ति वुत्तं. उभोपेते अत्थविकप्पा इध नाधिप्पेता. यत्थायं पटिस्सुतो, तत्थ पुरिमिका च न पञ्ञायति, पटिस्सवे च आपत्ति दुक्कटस्स. कत्थ पन पुरिमिका पञ्ञायतीति? अन्तरामग्गे द्वीसु आवासेसु यत्थ तदहेव पच्छिमग्गाहो, तत्थ पठमं गहितट्ठाने सत्ताहकरणीयेन गच्छतो न वस्सच्छेदो, सो तदहेव अकरणीयो पक्कमतीतिआदिम्हि ‘‘करणीयं नाम सत्ताहकरणीय’’न्ति लिखितं.
पाळिमुत्तकरत्तिच्छेदविनिच्छये ‘‘धम्मस्सवनादी’’ति वुत्तं. आदिम्हि चतूसु वारेसु निरपेक्खपक्कमनस्साधिप्पेतत्ता ‘‘सत्ताहकरणीयेना’’ति न वुत्तं तस्मिं सति निरपेक्खगमनाभावतो. तत्थ पुरिमा द्वे वारा वस्सं अनुपगतस्स वसेन वुत्ता, तस्मा उपगतस्स तदहेव सत्ताहकरणीयेन गन्त्वा अन्तोसत्ताहं आगच्छतो न वस्सच्छेदोति सिद्धं. पच्छिमा द्वे वारा उपगतस्स निरपेक्खगमनवसेन वुत्ता, ‘‘सत्ताहं अनागताय पवारणाय सकरणीयो पक्कमती’’ति ततो बहिद्धा सत्ताहं वीतिनामेन्तस्स वस्सच्छेदोति दस्सनत्थं वुत्तं. तत्थ ‘‘अकरणीयो पक्कमती’’ति वचनाभावा विना रत्तिच्छेदकारणेन गन्तुं न वट्टतीति सिद्धं. पवारेत्वा पन गन्तुं वट्टति पवारणाय तंदिवससन्निस्सितत्ता. तत्थ न वा आगच्छेय्याति अन्तरायेन. आचरियो पन ‘‘न पुन इधागच्छामी’ति निरपेक्खोपि सकरणीयोव गन्तुं लभतीति दस्सनत्थं अकरणीयो’ति न वुत्त’’न्ति वदति. ‘‘सीहळदीपे किर चूळपवारणा नाम अत्थि, तं पवारणं कत्वा यथासुखं सकरणीया गच्छन्ति, पयोगञ्च दस्सेन्ती’’ति वुत्तं. ‘‘तत्थ छ अरुणा अन्तोवस्से होन्ति, एको बहि, तस्मा सो तेमासं वुत्थो होतीति अपरे’’ति च, ‘‘आचरियो एवं न वदती’’ति च वुत्तं. सब्बत्थ विहारं उपेतीति अत्तनो वस्सग्गेन पत्तगब्भं उपेतीति पोराणा. असतिया पन वस्सं न उपेतीति एत्थ ‘‘इमस्मिं विहारे इमं तेमास’’न्ति अवचनेन. ‘‘अट्ठकथायं वुत्तरत्तिच्छेदकारणं विना तिरोविहारे वसित्वा आगच्छिस्सामीति गच्छतोपि वस्सच्छेद’’न्ति लिखितं.
२०८. पटिस्सुतो होति पच्छिमिकायाति अन्तरा पब्बजितभिक्खुना, छिन्नवस्सेन वा पटिस्सुतो, अञ्ञेन पन पुरिमं अनुपगन्त्वा पच्छिमिकायं पटिस्सवो न कातब्बो. रत्तिच्छेदे सब्बत्थ वस्सच्छेदोति सन्निट्ठानं कत्वा वदन्ति. केचि पन न इच्छन्ति. तं साधेतुं अनेकधा पपञ्चेन्ति. किं तेन.
वस्सूपनायिकक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.