४. अत्थिरागसुत्तवण्णना

६४. चतुत्थे सोति लोभो. रञ्जनवसेनाति रङ्गजातं विय तस्स चित्तस्स अनुरञ्जनवसेन. नन्दनवसेनाति सप्पीतिकताय आरम्मणस्स अभिनन्दनवसेन. तण्हायनवसेनाति विसयकत्तुकामताय वसेन. एको एव हि लोभो पवत्तिआकारवसेन तथा वुत्तो. पतिट्ठितन्ति लद्धसभावं. तत्थाति वट्टे. आहारेति केचि. विञ्ञाणन्ति अभिसङ्खारविञ्ञाणं. विरुळ्हन्ति फलनिब्बत्तिया विरुळ्हिप्पत्तं. तेनाह ‘‘कम्मं जवापेत्वा’’तिआदि. तत्थ जवापेत्वाति फलं गाहापेत्वा. अभिसङ्खारविञ्ञाणञ्हि अत्तना सहजातानं सहजातादिपच्चयेहि चेव आहारपच्चयेन च पच्चयो हुत्वा तस्स अत्तनो फलुप्पादने सामत्थियत्ता विरुळ्हिप्पत्तं. तेनाह ‘‘कम्मं सन्ताने लद्धभावं विरुळ्हिप्पत्तञ्चस्स होती’’ति. वट्टकथा एसाति कत्वा ‘‘यत्थाति तेभूमकवट्टे भुम्म’’न्ति वुत्तं. सब्बत्थाति सब्बेसु. पुरिमपदे एतं भुम्मन्ति ‘‘यत्थ तत्था’’ति आगतं एतं भुम्मवचनं पुरिमस्मिं पुरिमस्मिं पदे विसयभूते. तञ्हि आरब्भ एतं ‘‘यत्थ तत्था’’ति भुम्मवचनं वुत्तं. इमस्मिं विपाकवट्टेति पच्चुप्पन्ने विपाकवट्टे. आयतिं वट्टहेतुके सङ्खारे सन्धाय वुत्तं ‘‘यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ती’’ति वचनतो. पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति च पटिसन्धि अधिप्पेताति वुत्तं ‘‘यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति, अत्थि तत्थ आयतिं जातिजरामरण’’न्ति. जातीति चेत्थ मातुकुच्छितो निक्खमनं अधिप्पेतं. यस्मिं ठानेति यस्मिं कारणे सति.

कारणञ्चेत्थ सङ्खारा वेदितब्बा. ते हि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया हेतू, तण्हाअविज्जायो, कालगतिआदयो च कम्मस्स सम्भारा. केचि पन किलेसवट्टकम्मगतिकाला चाति अधिप्पायेन ‘‘कालगतिआदयो च कम्मस्स सम्भारा’’ति वदन्ति. तंतंभवपत्थनाय तथा तथा गतो तिविधो भवोव तेभूमकवट्टं. तेनाह ‘‘यत्थाति तेभूमकवट्टे’’ति. तथा चाह ‘‘ससम्भारककम्मं भवेसु रूपं समुट्ठापेती’’ति. रूपन्ति अत्तभावं.

सङ्खिपित्वाति तीसु अकत्वा विञ्ञाणेन एकसङ्खेपं कत्वाति अत्थो. एको सन्धीति एको हेतुफलसन्धि. विपाकविधिन्ति सळायतनादिकं वेदनावसानं विपाकविधिं. ‘‘नामरूपेन सद्धि’’न्ति पदं आनेत्वा सम्बन्धो. नामरूपेनाति वा सहयोगे करणवचनं. इध एको सन्धीति एको हेतुफलसन्धि. आयतिभवस्साति आयतिं उपपत्तिभवस्स. तेन चेत्थ एको सन्धि हेतुफलसन्धि वेदितब्बो.

खीणासवस्स अग्गमग्गाधिगमनतोव पवत्तकम्मस्स मग्गेन सहायवेकल्लस्स कतत्ता अविज्जमानं. सूरियरस्मिसमन्ति ततो एव वुत्तनयेनेव अप्पतिट्ठितसूरियरस्मिसमं. साति रस्मि. कायादयोति कायद्वारादयो. कतकम्मन्ति पच्चयेहि कतभावं उपादाय वुत्तं, न कम्मलक्खणपत्ततो. तेनाह ‘‘कुसलाकुसलं नाम न होती’’ति. किरियमत्तेति अविपाकधम्मत्ता कायिकादिपयोगमत्ते ठत्वा. अविपाकं होति तेसं अविपाकधम्मत्ता.

अत्थिरागसुत्तवण्णना निट्ठिता.