१. निदानसंयुत्तं
१. बुद्धवग्गो
१. पटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना
१. दुतियसुत्तादीनिपि पटिच्चसमुप्पादवसेनेव देसितानीति आह ‘‘पठमं पटिच्चसमुप्पादसुत्त’’न्ति. तत्राति पदं ये देसकाला इध विहरणकिरियाय विसेसनभावेन वुत्ता, तेसं परिदीपनन्ति दस्सेन्तो ‘‘यं समयं…पे… दीपेती’’ति आह. तं-सद्दो हि वुत्तस्स अत्थस्स पटिनिद्देसो, तस्मा इध देसस्स कालस्स वा पटिनिद्देसो भवितुं अरहति, न अञ्ञस्स. अयं ताव तत्रसद्दस्स पटिनिद्देसभावे अत्थविभावना. यस्मा पन ईदिसेसु ठानेसु तत्रसद्दो धम्मदेसनाविसिट्ठं देसं कालञ्च विभावेति, तस्मा वुत्तं ‘‘भासितब्बयुत्ते वा देसकाले’’ति. तेन तत्राति यत्थ भगवा धम्मदेसनत्थं भिक्खू आलपि अभासि, तादिसे देसे, काले वाति अत्थो. न हीतिआदिना तमेवत्थं समत्थेति.
ननु च यत्थ ठितो भगवा ‘‘अकालो खो तावा’’तिआदिना बाहियस्स धम्मदेसनं पटिक्खिपि, तत्थेव अन्तरवीथियं ठितोव तस्स धम्मं देसेसीति? सच्चमेतं. अदेसेतब्बकाले अदेसनाय हि इदं उदाहरणं. तेनाह ‘‘अकालो खो तावा’’ति. यं पन तत्थ वुत्तं ‘‘अन्तरघरं पविट्ठम्हा’’ति, तम्पि तस्स अकालभावस्सेव परियायेन दस्सनत्थं वुत्तं. तस्स हि तदा अद्धानपरिस्समेन रूपकाये अकम्मञ्ञता अहोसि, बलवपीतिवेगेन नामकाये. तदुभयस्स वूपसमं आगमेन्तो पपञ्चपरिहारत्थं भगवा ‘‘अकालो खो’’ति परियायेन पटिक्खिपि. अदेसेतब्बदेसे अदेसनाय पन उदाहरणं ‘‘अथ खो भगवा मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि, विहारतो निक्खमित्वा विहारपच्छायायं पञ्ञत्ते आसने निसीदी’’ति एवमादिकं इध आदिसद्देन सङ्गहितं. ‘‘स खो सो भिक्खवे बालो इध पापानि कम्मानि करित्वा’’ति एवमादीसु (म. नि. ३.२४८) पदपूरणमत्ते खो-सद्दो, ‘‘दुक्खं खो अगारवो विहरति अप्पतिस्सो’’तिआदीसु (अ. नि. ४.२१) अवधारणे, ‘‘कित्तावता नु खो, आवुसो, सत्थु पविवित्तस्स विहरतो सावका विवेकं नानुसिक्खन्ती’’तिआदीसु (म. नि. १.३१) आदिकालत्थे, वाक्यारम्भेति अत्थो. तत्थ पदपूरणेन वचनालङ्कारमत्तं कतं होति, आदिकालत्थेन वाक्यस्स उपञ्ञासमत्तं, अवधारणत्थेन पन नियमदस्सनं. ‘‘तस्मा आमन्तेसि एवा’’ति आमन्तने नियमो दस्सितो होतीति.
‘‘भगवाति लोकगरुदीपन’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु पुब्बे ‘‘भगवा’’ति पदं वुत्तन्ति? यदिपि पुब्बे वुत्तं, तं पन यथावुत्तट्ठाने विहरणकिरियाय कत्तुविसेसदस्सनपरं, न आमन्तनकिरियाय, इध पन आमन्तनकिरियाय, तस्मा तदत्थं पुन भगवाति पाळियं वुत्तन्ति. तस्सत्थं दस्सेतुं ‘‘भगवाति लोकगरुदीपन’’न्ति आह. कथासवनयुत्तपुग्गलवचनन्ति वक्खमानाय पटिच्चसमुप्पाददेसनाय सवनयोग्यपुग्गलवचनं. चतूसुपि परिसासु भिक्खू एव एदिसानं देसनानं विसेसेन भाजनभूताति सातिसयेन सासनसम्पटिग्गाहकभावदस्सनत्थं इध भिक्खुगहणन्ति दस्सेत्वा इदानि सद्दत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’ति आह. तत्थ भिक्खकोति भिक्खूति भिक्खनसीलत्ता भिक्खनधम्मत्ता भिक्खूति अत्थो. भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति बुद्धादीहिपि अज्झुपगतं भिक्खाचरियं उञ्छाचरियं अज्झुपगतत्ता अनुट्ठितत्ता भिक्खु. यो हि कोचि अप्पं वा महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो, सो कसिगोरक्खादीहि जीविककप्पनं हित्वा लिङ्गसम्पटिच्छनेनेव भिक्खाचरियं अज्झुपगतत्ता भिक्खु. परपटिबद्धजीविकत्ता वा विहारमज्झे काजभत्तं भुञ्जमानोपि भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जाय उस्साहजातत्ता वा भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खूति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
आदिना नयेनाति ‘‘भिन्नपटधरोति भिक्खु, भिन्दति पापके अकुसले धम्मेति भिक्खु, भिन्नत्ता पापकानं अकुसलानं धम्मानं भिक्खू’’तिआदिना विभङ्गे (विभ. ५०९) आगतनयेन. ञापनेति अवबोधने, पटिवेदनेति अत्थो. भिक्खनसीलता, न कसिवाणिज्जादीहि जीवनसीलता. भिक्खनधम्मता ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ती’’ति (जा. १.७.५९) एवं वुत्तभिक्खनसभावता, न याचनाकोहञ्ञसभावता. भिक्खने साधुकारिता ‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्या’’ति (ध. प. १६८) वचनं अनुस्सरित्वा तत्थ अप्पमज्जता. अथ वा सीलं नाम पकतिसभावो. इध पन तथाधिट्ठानं. धम्मोति वतं. अपरे पन ‘‘सीलं नाम वतवसेन समादानं. धम्मो नाम पवेणि-आगतं चारित्तं. साधुकारिता सक्कच्चकारिता आदरकिरिया’’ति वण्णेन्ति.
हीनाधिकजनसेवितवुत्तिन्ति ये भिक्खुभावे ठितापि जातिमदादिवसेन उद्धता उन्नळा, ये च गिहिभावे परेसु अत्थिकभावम्पि अनुपगतताय भिक्खाचरियं परमकापञ्ञं मञ्ञन्ति, तेसं उभयेसम्पि यथाक्कमं ‘‘भिक्खवो’’ति वचनेन हीनजनेहि दलिद्देहि परमकापञ्ञतं पत्तेहि परकुलेसु भिक्खाचरियाय जीविकं कप्पेन्तेहि सेवितं वुत्तिं पकासेन्तो उद्धतभावनिग्गहं करोति, अधिकजनेहि उळारभोगखत्तियकुलादितो पब्बजितेहि बुद्धादीहि आजीवसोधनत्थं सेवितं वुत्तिं पकासेन्तो दीनभावनिग्गहं करोतीति योजेतब्बं. यस्मा ‘‘भिक्खवो’’ति वचनं आमन्तनभावतो अभिमुखीकरणं, पकरणतो सामत्थियतो च सुस्सूसाजननं, सक्कच्चसवनमनसिकारनियोजनञ्च होति, तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘भिक्खवोति इमिना’’तिआदिमाह.
तत्थ साधुकं मनसिकारेपीति साधुकं सवने साधुकं मनसिकारे च. कथं पवत्तिता सवनादयो साधुकं पवत्तिता होन्तीति? ‘‘अद्धा इमाय पटिपत्तिया सकलसासनसम्पत्ति हत्थगता भविस्सती’’ति आदरगारवयोगेन कथादीसु अपरिभवादिना च. वुत्तञ्हि ‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. कतमेहि पञ्चहि? न कथं परिभोति, न कथिकं परिभोति, न अत्तानं परिभोति, अविक्खित्तचित्तो धम्मं सुणाति एकग्गचित्तो, योनिसो च मनसि करोति. इमेहि खो, भिक्खवे, पञ्चहि धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्त’’न्ति (अ. नि. ५.१५१). तेनाह ‘‘साधुकं मनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ती’’ति. सासनसम्पत्ति नाम सीलादिनिप्फत्ति. पठमं उप्पन्नत्ता अधिगमवसेन. सत्थुचरियानुविधायकत्ता सीलादिगुणानुट्ठानेन. तिण्णं यानानं वसेन अनुधम्मपटिपत्तिसम्भवतो सकलसासनपटिग्गाहकत्ता.
सन्तिकत्ताति समीपभावतो. सन्तिकावचरत्ताति सब्बकालं संवुत्तिभावतो. यथानुसिट्ठन्ति अनुसासनियानुरूपं, अनुसासनिं अनवसेसतो पटिग्गहेत्वाति अत्थो. एकच्चे भिक्खूति ये पटिच्चसमुप्पादधम्मे देसनापसुता, ते. पुब्बे ‘‘सब्बपरिससाधारणा हि भगवतो धम्मदेसना’’तिआदिना भिक्खूनं एव आमन्तनकारणं दस्सेत्वा इदानि भिक्खू आमन्तेत्वा धम्मदेसनाय पयोजनं दस्सेतुं किमत्थं पन भगवाति चोदनं समुट्ठापेति. तत्थ अञ्ञं चिन्तेन्ताति अञ्ञविहिता. विक्खित्तचित्ताति असमाहितचित्ता. धम्मं पच्चवेक्खन्ताति हिय्यो ततो परदिवसेसु वा सुतधम्मं पति मनसा अवेक्खन्ता. भिक्खू आमन्तेत्वा धम्मे देसियमाने आदितो पट्ठाय देसनं सल्लक्खेतुं सक्कोतीति इममेवत्थं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘ते अनामन्तेत्वा’’तिआदि वुत्तं.
भिक्खवोति च सन्धिवसेन इ-कारलोपो दट्ठब्बो ‘‘भिक्खवो इती’’ति, अयञ्हि इतिसद्दो हेतुपरिसमापनादिपदत्थविपरियायपकारावधारणनिदस्सनादिअनेकत्थपभेदो. तथा हेस ‘‘रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चती’’तिआदीसु (सं. नि. ३.७९) हेतुम्हि दिस्सति, ‘‘तस्मातिह मे, भिक्खवे, धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा’’तिआदीसु (म. नि. १.२९) परिसमापने, ‘‘इति वा एवरूपा विसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१३) आदिअत्थे ‘‘मागण्डियोति तस्स ब्राह्मणस्स सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापो’’तिआदीसु (महानि. ७३, ७५) पदत्थविपरियाये, ‘‘इति खो, भिक्खवे, सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो. सउपद्दवो बालो, अनुपद्दवो पण्डितो’’तिआदीसु (म. नि. ३.१२४) पकारे, ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं. किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.९६) अवधारणे, ‘‘सब्बमत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो, सब्बं नत्थीति अयं दुतियो अन्तो’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५; ३.९०) निदस्सने. इधापि निदस्सने एव दट्ठब्बो. भिक्खवोति आमन्तनाकारो तमेस इति-सद्दो निदस्सेति ‘‘भिक्खवोति आमन्तेसी’’ति. इमिना नयेन भद्दन्तेतिआदीसुपि यथारहं इतिसद्दस्स अत्थो वेदितब्बो.
पुब्बे ‘‘भगवा आमन्तेसी’’ति वुत्तत्ता भगवतो पच्चस्सोसुन्ति इध भगवतोति सामिवचनं आमन्तनमेव सम्बन्धीअन्तरं अपेक्खतीति इमिना अधिप्पायेन ‘‘भगवतो आमन्तनं पटिअस्सोसु’’न्ति वुत्तं. भगवतोति इदं पन पटिस्सवसम्बन्धेन सम्पदानवचनं. एत्तावता यं कालदेसदेसकपरिसापदेसपटिमण्डितं निदानं भासितन्ति सम्बन्धो. एत्थाह – किमत्थं पन धम्मविनयसङ्गहे करियमाने निदानवचनं, ननु भगवता भासितवचनस्सेव सङ्गहो कातब्बोति? वुच्चते – देसनाय ठितिअसम्मोससद्धेय्यभावसम्पादनत्थं. कालदेसदेसकनिमित्तपरिसापदेसेहि उपनिबन्धित्वा ठपिता हि देसना चिरट्ठितिका होति असम्मोसधम्मा सद्धेय्या च, देसकालकत्तुसोतुनिमित्तेहि उपनिबन्धो विय वोहारविनिच्छयो. तेनेव चायस्मता महाकस्सपेन ‘‘पटिच्चसमुप्पादसुत्तं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्तिआदिना देसादिपुच्छासु कतासु तासं विस्सज्जनं करोन्तेन धम्मभण्डागारिकेन ‘‘एवं मे सुत’’न्ति आयस्मता आनन्देन इमस्स सुत्तस्स निदानं भासितं.
अपिच सत्थु सम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचनं. तथागतस्स हि भगवतो पुब्बरचनानुमानागमतक्काभावतो सम्मासम्बुद्धभावसिद्धि. न हि सम्मासम्बुद्धस्स पुब्बरचनादीहि अत्थो अत्थि, सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारताय एकप्पमाणत्ता च ञेय्यधम्मेसु. तथा आचरियमुट्ठिधम्ममच्छरियसत्थुसावकानुरोधाभावतो खीणासवत्तसिद्धि. न हि सब्बसो खीणासवस्स ते सम्भवन्तीति सुविसुद्धा चस्स परानुग्गहप्पवत्ति, एवं देसकसंकिलेसभूतानं दिट्ठिसीलसम्पदादूसकानं अविज्जातण्हानं अच्चन्ताभावसंसूचकेहि ञाणसम्पदापहानसम्पदाभिब्यञ्जनकेहि च संबुद्धविसुद्धभावेहि पुरिमवेसारज्जद्वयसिद्धि, ततो एव च अन्तरायिकनिय्यानिकधम्मेसु सम्मोहाभावसिद्धितो पच्छिमवेसारज्जद्वयसिद्धीति भगवतो चतुवेसारज्जसमन्नागमो अत्तहितपरहितपटिपत्ति च निदानवचनेन पकासिता होति, तत्थ तत्थ सम्पत्तपरिसाय अज्झासयानुरूपं ठानुप्पत्तिकपटिभानेन धम्मदेसनादीपनतो, इध पन मूलद्वयवसेन अन्तद्वयरहितस्स तिसन्धिकालबन्धस्स चतुब्बिधनयसङ्खेपगम्भीरभावयुत्तस्स पटिच्चसमुप्पादस्स बोधिया निदस्सनतो चाति योजेतब्बं. तेन वुत्तं ‘‘सत्थु सम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचन’’न्ति.
तथा सासनसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचनं. ञाणकरुणापरिग्गहितसब्बकिरियस्स हि भगवतो नत्थि निरत्थिका पवत्ति, अत्तहितत्था वा, तस्मा परेसं एव अत्थाय पवत्तसब्बकिरियस्स सम्मासम्बुद्धस्स सकलम्पि कायवचीमनोकम्मं यथापवत्तं वुच्चमानं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं सत्तानं अनुसासनट्ठेन सासनं, न कब्बरचना. तयिदं सत्थुचरितं कालदेसदेसकपरिसापदेसेहि सद्धिं तत्थ तत्थ निदानवचनेहि यथारहं पकासीयति, इध पन द्वादसपदिकपच्चयाकारविभावनेन तेन. तेन वुत्तं ‘‘सासनसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचन’’न्ति.
अपिच सत्थु पमाणभावप्पकासनेन सासनस्स पमाणभावदस्सनत्थं निदानवचनं, तञ्चस्स पमाणभावदस्सनं हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन ‘‘भगवा’’ति च इमिना पदेन विभावितन्ति वेदितब्बं. ‘‘भगवा’’ति च इमिना तथागतस्स रागदोसमोहादि-सब्बसंकिलेसमलदुच्चरितादिदोसप्पहानदीपनेन वचनेन अनञ्ञसाधारणसुपरिसुद्धञाणकरुणादिगुणविसेसयोगपरिदीपनेन ततो एव सब्बसत्तुत्तमभावदीपनेन अयमत्थो सब्बथा पकासितो होतीति. इदमेत्थ निदानवचने पयोजननिदस्सनं.
निक्खित्तस्साति देसितस्स. देसनापि हि देसेतब्बस्स सीलादिअत्थस्स विनेय्यसन्तानेसु निक्खिपनतो ‘‘निक्खेपो’’ति वुच्चतीति ‘‘सुत्तनिक्खेपं ताव विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होती’’ति सामञ्ञतो भगवतो देसनाय समुट्ठानस्स विभागं दस्सेत्वा ‘‘एत्थायं देसना एवंसमुट्ठाना’’ति देसनाय समुट्ठाने दस्सिते सुत्तस्स सम्मदेव निदानपरिजाननेन वण्णनाय सुविञ्ञेय्यत्ता वुत्तं. ततो हेट्ठा ‘‘कस्मा भगवता पटिच्चसमुप्पादवसेनेव देसना आरद्धा’’ति केनचि चोदनाय कताय ‘‘परज्झासयोयं सुत्तनिक्खेपो’’ति परिहारो सुकथितो होति. तत्थ यथा अनेकसतअनेकसहस्सभेदानिपि सुत्तन्तानि संकिलेसभागियादिपधाननयेन सोळसविधतं नातिवत्तन्ति, एवं अत्तज्झासयादिसुत्तनिक्खेपवसेन चतुब्बिधभावन्ति आह ‘‘चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा’’ति. एत्थ च यथा अत्तज्झासयस्स अट्ठुप्पत्तिया च परज्झासयपुच्छाहि सद्धिं संसग्गभेदो सम्भवति ‘‘अत्तज्झासयो च परज्झासयो च, अत्तज्झासयो च पुच्छावसिको च, अत्तज्झासयो च परज्झासयो च पुच्छावसिको च, अट्ठुप्पत्तिको च परज्झासयो च, अट्ठुप्पत्तिको च पुच्छावसिको च, अट्ठुप्पत्तिको च परज्झासयो च पुच्छावसिको चा’’ति अज्झासयपुच्छानुसन्धिसम्भवतो, एवं यदिपि अट्ठुप्पत्तिया अज्झासयेनपि संसग्गभेदो सम्भवति, अत्तज्झासयादीहि पन पुरतो ठितेहि अट्ठुप्पत्तिया संसग्गो नत्थीति. नयिध निरवसेसो वित्थारनयो सम्भवतीति ‘‘चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा’’ति वुत्तं. तदन्तोगधत्ता वा सम्भवन्तानं सेसनिक्खेपानं मूलनिक्खेपवसेन चत्तारोव दस्सिता, तथादस्सनञ्चेत्थ अयं संसग्गभेदो गहेतब्बोति.
तत्रायं वचनत्थो – निक्खिपीयतीति निक्खेपो, सुत्तं एव निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो. अथ वा निक्खिपनं निक्खेपो, सुत्तस्स निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो, सुत्तदेसनाति अत्थो. अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, सो अस्स अत्थि कारणभूतोति अत्तज्झासयो. अत्तनो अज्झासयो एतस्साति वा अत्तज्झासयो. परज्झासयेपि एसेव नयो. पुच्छाय वसेन पवत्तधम्मो एतस्स अत्थीति, पुच्छावसिको. सुत्तदेसनाय वत्थुभूतस्स अत्थस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, अत्थुप्पत्तियेव अट्ठुप्पत्ति, सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको. अथ वा निक्खिपीयति सुत्तं एतेनाति सुत्तनिक्खेपो, अत्तज्झासयादि एव. एतस्मिं पन अत्थविकप्पे अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो. परेसं अज्झासयो परज्झासयो. पुच्छीयतीति पुच्छा, पुच्छित्वा ञातब्बो अत्थो. तस्स पुच्छावसेन पवत्तं धम्मपटिग्गाहकानं वचनं पुच्छावसिकं, तदेव निक्खेपसद्दापेक्खाय पुल्लिङ्गवसेन ‘‘पुच्छावसिको’’ति वुत्तं. तथा अट्ठुप्पत्ति एव अट्ठुप्पत्तिकोति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
अपिचेत्थ परेसं इन्द्रियपरिपाकादिकारणनिरपेक्खत्ता अत्तज्झासयस्स विसुं सुत्तनिक्खेपभावो युत्तो केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव धम्मतन्तिठपनत्थं पवत्तितदेसनत्ता. परज्झासयपुच्छावसिकानं पन परेसं अज्झासयपुच्छानं देसनापवत्तिहेतुभूतानं उप्पत्तियं पवत्तितानं कथं अट्ठुप्पत्तियं अनवरोधो, पुच्छावसिकअट्ठुप्पत्तिकानं वा परज्झासयानुरोधेन पवत्तितानं कथं परज्झासये अनवरोधोति? न चोदेतब्बमेतं. परेसञ्हि अभिनीहारपरिपुच्छादिविनिमुत्तस्सेव सुत्तदेसनाकारणुप्पादस्स अट्ठुप्पत्तिभावेन गहितत्ता परज्झासयपुच्छावसिकानं विसुं गहणं. तथा हि ब्रह्मजालधम्मदायादसुत्तादीनं वण्णावण्णआमिसुप्पादादिदेसनानिमित्तं ‘‘अट्ठुप्पत्ती’’ति वुच्चति. परेसं पुच्छं विना अज्झासयं एव निमित्तं कत्वा देसितो परज्झासयो, पुच्छावसेन एव देसितो पुच्छावसिकोति पाकटोवायमत्थोति. अत्तनो अज्झासयेनेव कथेति धम्मतन्तिठपनत्थन्ति दट्ठब्बं. दसबलसुत्तन्तहारकोति दसबलवग्गे अनुपुब्बेन निक्खित्तानं सुत्तानं आवलि, तथा चन्दोपमहारकादयो.
विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा सद्धिन्द्रियादयो. अज्झासयन्ति अधिमुत्तिं. खन्तिन्ति दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिं. मनन्ति चित्तं. अभिनीहारन्ति पणिधानं. बुज्झनभावन्ति बुज्झनसभावं, पटिविज्झनाकारं वा.
उग्घटितञ्ञूति उग्घटनं नाम ञाणुग्घटनं, ञाणेन उग्घटितमत्ते एव धम्मं जानातीति अत्थो. विपञ्चितं वित्थारितमेव अत्थं जानातीति विपञ्चितञ्ञू. उद्देसादीहि नेतब्बोति नेय्यो. ब्यञ्जनपदं परमं अस्साति पदपरमो. सह उदाहटवेलायाति उदाहारधम्मस्स उद्देसे उदाहटमत्ते एव. धम्माभिसमयोति चतुसच्चधम्मस्स ञाणेन सद्धिं अभिसमायोगो. अयं वुच्चतीति अयं ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिना नयेन संखित्तेन मातिकाय ठपियमानाय देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा अरहत्तं गण्हितुं समत्थो पुग्गलो ‘‘उग्घटितञ्ञू’’ति वुच्चति. अयं वुच्चतीति अयं संखित्तेन मातिकं ठपेत्वा वित्थारेन अत्थे विभजियमाने अरहत्तं पापुणितुं समत्थो पुग्गलो ‘‘विपञ्चितञ्ञू’’ति वुच्चति. उद्देसतोति उद्देसहेतु, उद्दिसन्तस्स उद्दिसापेन्तस्स वाति अत्थो, ‘‘उद्दिसतो’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. परिपुच्छतोति परिपुच्छन्तस्स. अनुपुब्बेन धम्माभिसमयो होतीति अनुक्कमेन अरहत्तप्पत्ति होति. न ताय जातिया धम्माभिसमयो होतीति तेन अत्तभावेन मग्गं वा फलं वा अन्तमसो झानं वा विपस्सनं वा निब्बत्तेतुं न सक्कोति. अयं वुच्चतीति अयं पुग्गलो ब्यञ्जनपदमेव परमं कत्वा ठितत्ता ‘‘पदपरमो’’ति वुच्चति.
एकचराति विवेकाभिरतिया एकविहारिनो. द्विचराति द्वे एकज्झासया हुत्वा ञाणचरियादिवसेन विचरन्ता. एस नयो सेसेसु. सत्तसुञ्ञतापकासनेन सुञ्ञतं. ततो एव सण्हं सुखुमं. ‘‘परेसं अज्झासयवसेन भगवा इदं सुत्तं आरभी’’ति वत्वा ते पन ‘‘परे’’ति वुत्तपुग्गला अपरिकम्मिका सुपरिसोधितपुब्बभागपटिपदा चाति दुविधा, तदुभयेसु सत्थु पटिपत्तिं उपमामुखेन पकासेन्तो यथा हीतिआदिमाह. रूपं न समुट्ठापेति लिखनवसेन न उप्पादेति. अकताभिनिवेसन्ति विपस्सनाभावनाय अकतानुयोगं. सील…पे… सम्पदायाति असमादिन्नसीलं सीलसम्पदाय, सुपरिसुद्धसीलं समाधिसम्पदाय, अनुजुकतदिट्ठिजुकम्मं दिट्ठिसम्पदाय योजेन्तोति योजना.
यन्ति यं पुब्बभागपटिपदं सन्धाय. सीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलं. दिट्ठि चाति कम्मस्सकतादिट्ठि चेव कम्मपथसम्मादिट्ठि च. तिविधेनाति अज्झत्तं बहिद्धा अज्झत्तबहिद्धाति एवं विसयभावतो तिप्पकारेन. यथावुत्तदिट्ठिविसुद्धिया विसेसपच्चयं सीलंयेव भावनाय अधिट्ठानन्ति वुत्तं ‘‘सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाया’’ति.
सुधन्तसुवण्णं अपगतसब्बकाळकं. चतुरस्सादिधोतो सुपरिमज्जितमणिक्खन्धो. पच्चयधम्मानं अविज्जादीनं तस्स तस्स पच्चयुप्पन्नस्स हेतुपच्चयादिभावो पच्चयाकारो. सो पन अत्थतो अविज्जा एवाति आह ‘‘पटिच्चसमुप्पादन्ति पच्चयाकार’’न्ति. तेनाह ‘‘पच्चयाकारो ही’’तिआदि.
कामं वो-सद्दो पदपरट्ठितो पटियोगीअत्थविसेसवाचको, नामपरभूतो पन तं तं कत्तुकम्मकरणादिसाधनविसिट्ठमेव पबोधेति, हि-निपातपरभूतो पन वचनालङ्कारमत्तमेवाति आह ‘‘वोति…पे… दिस्सती’’ति. तंदेसनन्ति तस्स पटिच्चसमुप्पादस्स देसनं. सा हि इध त-सद्देन पच्चामसीयति. ‘‘सुणाथा’’ति सोतविञ्ञेय्यतावचनतो न केवलं पटिच्चसमुप्पादो.
एकत्थमेतं पदं क-सद्देन पदवड्ढनमत्तस्स कतत्ता, तस्मा साधुसद्दस्स कतो अत्थुद्धारो साधुकसद्दस्सपि कतो एव होतीति अधिप्पायो. साधु भन्तेति याचामहं भन्तेति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘आयाचने’’ति. पुन साधु भन्तेति एवं भन्तेति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘सम्पटिच्छने’’ति. साधु साधूति अहो अहोति अयमेत्थ अत्थोति वुत्तं ‘‘सम्पहंसने’’ति. साधु धम्मरुचीति पुञ्ञकामो सुन्दरोति अत्थो. पञ्ञाणवाति पञ्ञवा. अद्दुब्भोति अदूसको. दळ्हीकम्मेति थिरीकरणे सक्कच्चकिरियायं. आणत्तियन्ति आणापने. ‘‘सुणाथ साधुकं मनसि करोथा’’ति हि वुत्ते साधुकसद्देन सवनमनसिकारानं सक्कच्चकिरिया विय तदाणापनम्पि वुत्तं होति. आयाचनत्थता विय चस्स आणापनत्थता वेदितब्बा.
इदानेत्थ एवं योजना वेदितब्बाति सम्बन्धो. सोतिन्द्रियविक्खेपनिवारणं सवने नियोजनवसेन किरियन्तरपटिसेधनभावतो, सोतं ओदहथाति हि अत्थो. मनिन्द्रियविक्खेपनिवारणं अञ्ञचिन्तापटिसेधनतो. पुरिमन्ति ‘‘सुणाथा’’ति पदं. एत्थाति ‘‘सुणाथ, मनसि करोथा’’ति पदद्वये, एतस्मिं वा अधिकारे. ब्यञ्जनविपल्लासग्गाहनिवारणं सोतद्वारे विक्खेपपटिबाहकत्ता. न हि याथावतो सुणन्तस्स सद्दतो विपल्लासग्गाहो होति. अत्थविपल्लासग्गाहनिवारणं मनिन्द्रियविक्खेपपटिबाहकत्ता. न हि सक्कच्चं धम्मं उपधारेन्तस्स अत्थविपल्लासग्गाहो होति. धम्मस्सवने नियोजेति ‘‘सुणाथा’’ति विदहनतो. धारणूपपरिक्खासूति एत्थ उपपरिक्खग्गहणेनेव तुलनतीरणादिके दिट्ठिया च सुप्पटिवेधं सङ्गण्हाति. सब्यञ्जनोति एत्थ यथाधिप्पेतमत्थं ब्यञ्जयतीति ब्यञ्जनं, सभावनिरुत्ति. सह ब्यञ्जनेहीति सब्यञ्जनो, ब्यञ्जनसम्पन्नोति अत्थो. अरणीयतो उपगन्तब्बतो अत्थो, चतुपारिसुद्धिसीलादिको. सह अत्थेनाति सात्थो, अत्थसम्पन्नोति अत्थो. धम्मगम्भीरोतिआदीसु धम्मो नाम तन्ति. देसना नाम तस्सा मनसा ववत्थपिताय तन्तिया देसना कथनं. अत्थो नाम तन्तिया अत्थो. पटिवेधो नाम तन्तिया तन्तिअत्थस्स च यथाभूतावबोधो. यस्मा चेते धम्मदेसनाअत्थपटिवेधा ससादीहि विय महासमुद्दो मन्दबुद्धीहि दुक्खोगाळ्हा अलब्भनेय्यपतिट्ठा च, तस्मा गम्भीरा. तेन वुत्तं ‘‘यस्मा अयं धम्मो…पे… साधुकं मनसि करोथा’’ति.
एत्थ च पटिवेधस्स दुक्करभावतो धम्मत्थानं देसनाञाणस्स दुक्करभावतो देसनाय दुक्खोगाहता, पटिवेधस्स पन उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता तब्बिसयञाणुप्पत्तिया च दुक्करभावतो दुक्खोगाहता वेदितब्बा. देसनं नाम उद्दिसनं सङ्खेपदस्सनसदिसं. तथा हि विभङ्गसुत्ते ‘‘देसेस्सामी’’ति वत्वा पुन ‘‘भासिस्सामी’’ति वुत्तं. तस्स निद्दिसनं भासनन्ति इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘वित्थारतोपि नं भासिस्सामीति वुत्तं होती’’ति. परिब्यत्तं कथनं वा भासनं.
साळिकायिव निग्घोसोति साळिकाय आलापो विय मधुरो कण्णसुखो पेमनीयो. पटिभानं सद्दो. उदीरयीति उच्चारीयति, वुच्चतीति अत्थो. एवं वुत्ते उस्साहजाताति एवं ‘‘सुणाथ साधुकं मनसि करोथ, भासिस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘न किर सत्था सङ्खेपेनेव देसेस्सति, वित्थारेनपि भासिस्सती’’ति सञ्जातुस्साहा हट्ठतुट्ठा हुत्वा.
कतमोति तस्स पदस्स सामञ्ञतो पुच्छाभावो ञायति, न विसेसतोति तस्स पुच्छाविसेसभावं कथेन्तो ‘‘कथेतुकम्यतापुच्छा’’ति वत्वा तेनेव पसङ्गेन महानिद्देसे आगता सब्बापि पुच्छा अत्थुद्धारनयेन दस्सेति ‘‘पञ्चविधा हि पुच्छा’’तिआदिना. तत्थ अदिट्ठं जोतेति एतायाति अदिट्ठजोतना. दिट्ठं संसन्दीयति एतायाति दिट्ठसंसन्दना. संसन्दनञ्चेत्थ साकच्छावसेन विनिच्छयकरणं. विमतिं छिन्दति एतायाति विमतिच्छेदना. अनुमतिया पुच्छनं अनुमतिपुच्छा. ‘‘तं किं मञ्ञथ भिक्खवे’’तिआदिपुच्छाय हि ‘‘का तुम्हाकं अनुमती’’ति अनुमति पुच्छिता होति. कथेतुकम्यता कथेतुकम्यताय.
लक्खणन्ति ञातुं पुच्छितो यो कोचि सभावो. अञ्ञातन्ति येन केनचि ञाणेन अञ्ञातभावमाह. अदिट्ठन्ति दस्सनभूतेन ञाणेन चक्खुना विय न दिट्ठतं. अतुलितन्ति ‘‘एत्तकं इद’’न्ति तुलनभूतेन ञाणेन न तुलिततं. अतीरितन्ति तीरणभूतेन ञाणेन अकतञाणकिरियासमापनतं. अविभूतन्ति ञाणस्स अपाकटभावं. अविभावितन्ति ञाणेन अपाकटीकतभावं.
पञ्चसु पुच्छासु या बुद्धानं सब्बतो न सन्ति, ता दस्सेत्वा इधाधिप्पेतपुच्छं निगमेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं. तं सुविञ्ञेय्यमेव. यदि पटिच्चसमुप्पादो पच्चयाकारो, अथ कस्मा भगवता पटिच्चसमुप्पाददेसनाय सङ्खारादयो पच्चयुप्पन्ना कथिताति आह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि. पच्चयुप्पन्नम्पि कथेति पच्चयुप्पन्नदस्सनेन पच्चयधम्मानं पच्चयभावस्स कथितभावतो. आहारवग्गस्सातिआदि ‘‘पच्चयाकारो पटिच्चसमुप्पादो’’ति दस्सनत्थं वुत्तं. ‘‘सम्भवन्ती’’ति पाळियं परतो वुत्तं किरियापदं आनेत्वा योजेति, अञ्ञथा सङ्खारा किं कताति वा करोन्तीति वा न ञायेय्य. पवत्तिया अनुलोमतो ‘‘अविज्जापच्चया’’तिआदिका अनुलोमपटिच्चसमुप्पादकथा.
‘‘अविज्जाय त्वेवा’’तिआदिका पन तस्स विलोमतो पटिलोमकथा. अच्चन्तमेव सङ्खारे विरज्जति एतेनाति विरागो, मग्गो. असेसनिरोधाति असेसेत्वा निरोधा समुच्छिन्दना. एवं निरोधानन्ति एवं अनुप्पादनिरोधेन निरुद्धानं सङ्खारानं निरोधा. इति अविज्जादीनं निरोधवचनेन अरहत्तं वदति. सकलस्साति अनवसेसस्स. सत्तविरहितस्साति परपरिकप्पितजीवरहितस्स. विनिवत्तेत्वाति अनुप्पादनिरोधदस्सनवसेन विपरिवत्तेत्वा.
अत्तमनाति पीतिसोमनस्सेन गहितचित्ता. तथाभूता च हट्ठचित्ता नाम होन्तीति आह ‘‘तुट्ठचित्ता’’ति. ‘‘तस्स वचनं अभिनन्दितब्ब’’न्ति एत्थ अभिनन्दनसद्दो अनुमोदनत्थो. ‘‘अभिनन्दित्वा’’ति एत्थ सम्पटिच्छनत्थो. इध पन उभयत्थोपि वट्टतीति आह ‘‘अनुमोदिंसु चेव सम्पटिच्छिंसु चा’’ति.
पटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. विभङ्गसुत्तवण्णना
२. दुतियेपीति दुतियसुत्तेपि. पि-सद्देन तदञ्ञेसु सुत्तेसुपीति अत्थो. ‘‘विसुद्धिमग्गे वुत्ता एवा’’ति वत्वापि तदेकदेसं इध विनियोगक्खमं दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तन्ति मूलं. वित्थारदेसनन्ति ‘‘विभजिस्सामी’’ति पदस्स अत्थस्स दस्सनवसेन पवत्तं विभङ्गदेसनं. उद्देसदेसना पठमसुत्ते अनुलोमदेसनासदिसाव. पुन वट्टविवट्टं दस्सेन्तोति ‘‘इति खो, भिक्खवे’’तिआदिना पवत्तिं निवत्तिञ्च दस्सेन्तो. पठमं उद्देसवसेन विभजनवसेन विवट्टं दस्सितं, ततो एव ब्यतिरेकनयेन विवट्टम्पि दस्सितमेव होतीति पुनग्गहणं.
तेसं तेसं सत्तानन्ति इदं किञ्चि पकारतो अनामसित्वा सब्बेपि सत्ते सामञ्ञतो ब्यापेत्वा गहणन्ति आह ‘‘सङ्खेपतो…पे… निद्देसो’’ति. गतिजातिवसेनाति पञ्चगतिवसेन, तत्थापि एकेकाय गतिया खत्तियादिभुम्मदेवादिहत्थिआदिजातिवसेन च. ‘‘चित्तं मनो’’तिआदीसु विय किच्चविसेसं, ‘‘मानस’’न्तिआदीसु विय समाने अत्थे सद्दविसेसं, ‘‘पण्डर’’न्तिआदीसु विय गुणविसेसं, ‘‘चेतसिकं हदय’’न्तिआदीसु विय निस्सयविसेसं, ‘‘चित्तस्स ठिती’’तिआदीसु विय अञ्ञस्स अवत्थाभावविसेसं, ‘‘अलुब्भना’’तिआदीसु विय अञ्ञस्स किरियाभावविसेसं, ‘‘अलुब्भितत्त’’न्तिआदीसु विय अञ्ञस्स अभावताविसेसन्ति एवमादिकं अनपेक्खित्वा धम्ममत्तं वा दीपना सभावनिद्देसो. जिण्णस्स जीरणवसेन पवत्तनाकारो जीरणताति आह ‘‘आकारनिद्देसो’’ति.
कालातिक्कमे किच्चनिद्देसाति कललकालतो पभुति पुरिमरूपानं जरापत्तक्खणे उप्पज्जमानानि पच्छिमरूपानि परिपक्करूपानुरूपानि परिणतपरिणतानि उप्पज्जन्तीति अनुक्कमेन सुपरिणतरूपानं परिपाककाले उप्पज्जमानानि खण्डिच्चादिसभावानि उप्पज्जन्तीति ‘‘खण्डिच्च’’न्तिआदयो कालातिक्कमे जराय किच्चनिद्देसा. पकतिनिद्देसाति फलविपच्चनपकतिया निद्देसा, जराय वा पापुणितब्बफलमेव पकति, तस्सा निद्देसा, न च खण्डिच्चादीनेव जराति उदकादिगतमग्गेसु तिणरुक्खसंभग्गतादयो विय परिपाकगतमग्गसङ्खातेसु परिपुण्णरूपेसु लब्भमाना खण्डिच्चादयो जराय गतमग्गाइच्चेव वेदितब्बा, न जराति.
यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति, इन्द्रियानि जज्जरानि होन्तीति आयुहानादयो पकतिनिद्देसा, तस्मा वुत्तं ‘‘पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा’’ति. तेनाह ‘‘इमेहि पना’’तिआदि.
अविञ्ञायमानन्तरत्ता अवीचिजरा मणिआदीसु मन्ददसकादीसु एकेकदसकेसु च खणे खणे जिण्णविकारादीनं दुविञ्ञेय्यत्ता. ततो अञ्ञेसूति मणिआदितो अञ्ञेसु अहिच्छत्तकादीसु, पाणीनं एकभवपरियापन्ने सकलआयुस्मिं गहिततरुणयुवाजराकालेसु, एकद्वित्तिदिवसातिक्कमेसु पुप्फादीसु वाति अत्थो. तत्थ हि जराविसेसस्स सुविञ्ञेय्यत्ता सवीचिजरा नाम.
चवनकवसेनाति चवनकानं खन्धानं वसेन. एकचतुपञ्चक्खन्धाय चुतिया चवनमेव चवनताति आह ‘‘भाववचनेन लक्खणनिदस्सन’’न्ति, पाळियं ‘‘चुती’’ति वुत्तस्स मरणस्स सभावदस्सनन्ति अत्थो. भङ्गुप्पत्ति भिज्जमानता. तेन ‘‘भेदो’’ति इमिना खन्धानं भिज्जमानता भेदसमङ्गिता वुत्ताति दस्सेति. ठानाभावपरिदीपनन्ति केनचिपि आकारेन अवट्ठानाभावदीपनं. घटस्सेवाति हि विसदिसूदाहरणं. यथा घटे भिन्ने कपालादिअवयवसेसो लब्भति, न एवं चुतिक्खन्धेसु भङ्गेसु, न कोचि विसेसो तिट्ठतीति दस्सेतुं ‘‘अन्तरधान’’न्ति वुत्तं. मच्चुसङ्खातं मरणन्ति मच्चुसञ्ञितं मरणं. ‘‘कालमरण’’न्ति वदन्ति. सन्तानस्स अच्चन्तसमुच्छेदभूतं खीणासवानं मरणं समुच्छेदमरणं. आदि-सद्देन खणिकमरणं सङ्गण्हाति. तस्स किरियाति अन्तकस्स किरिया, या लोके वुच्चति ‘‘मच्चू’’ति, मरणन्ति अत्थो. चवनकालो एव वा अनतिक्कमनीयत्ता विसेसेन कालोति वुत्तोति तस्स किरिया अत्थतो चुतिक्खन्धानं भेदपवत्तियेव. ‘‘मच्चु मरण’’न्ति वा एत्थ समासं अकत्वा यो ‘‘मच्चू’’ति वुच्चति भेदो, तमेव मरणं ‘‘पाणचागो’’ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
चतुवोकारवसेनाति चतुवोकारभववसेन. तत्थ हि रूपकायसञ्ञितो कळेवरो नत्थि, यं निक्खिपेय्य. किञ्चापि एकवोकारभवेपि कळेवरनिक्खेपो नत्थि, रूपकायस्स पन तत्थ अत्थितामत्तं गहेत्वा ‘‘एकवोकारवसेन कळेवरस्स निक्खेपो’’ति वुत्तो. चतुवोकारवसेन चाति च-सद्देन ‘‘सेसद्वयवसेन खन्धानं भेदो’’ति इममत्थं दस्सेति सब्बत्थेव खन्धभेदसब्भावतो. सेसद्वयवसेनाति सेसभवद्वयवसेनेव कळेवरस्स निक्खेपो. यदिपि एकवोकारभवे रूपकायो विज्जति, कळेवरनिक्खेपो पन नत्थीति ‘‘कळेवरस्स सब्भावतो’’इच्चेव वुत्तं. यस्मा मनुस्सादीसु कळेवरनिक्खेपो अत्थि, तस्मा मनुस्सादीसु कळेवरस्स निक्खेपोति योजना. कळेवरं निक्खिपीयति एतेनाति मरणं कळेवरस्स निक्खेपो. एकतो कत्वाति एकज्झं कत्वा, एकज्झं गहणमत्तेन.
जायनट्ठेनातिआदि आयतनवसेन योनिवसेन च द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियित्वा परियादियित्वा जातिं दस्सेतुं वुत्तं. केचि पन ‘‘कत्तुभाववसेन पदद्वयं वुत्त’’न्ति वदन्ति. ‘‘तेसं तेसं सत्तानं जाति सञ्जाती’’ति पन कत्तरि सामिनिद्देसस्स कतत्ता उभयत्थापि भावनिद्देसो. सम्पुण्णा जाति सञ्जाति. पाकटा निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति. तेसं तेसं सत्तानं…पे… अभिनिब्बत्तीति सत्तवसेन पवत्तत्ता वोहारदेसना.
तत्र तत्राति एकचतुवोकारभवेसु द्विन्नं सेसरूपधातुयं पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जमानानं पञ्चन्नं, कामधातुयं विकलाविकलिन्द्रियानं वसेन सत्तन्नं नवन्नं दसन्नं पुन दसन्नं एकादसन्नञ्च आयतनानं वसेन सङ्गहो वेदितब्बो. सन्ततियन्ति येन कम्मुना खन्धानं पातुभावो, तेन अभिसङ्खतसन्ततियं. तञ्च खो पटिसन्धिक्खणवसेन वेदितब्बं.
कम्मंयेव कम्मभवो ‘‘भवति एतस्मा उपपत्तिभवो’’ति कत्वा. कम्मेन निय्यादितअत्तभावुपपत्तिवसेन भवतीति भवो, तथा तथा निब्बत्तविपाको कटत्तारूपञ्च. अट्ठकथायं पन ‘‘भवतीति कत्वा भवो’’ति उपपत्तिभवस्स वक्खमानत्ता ‘‘कम्मं फलवोहारेन भवोति वुत्त’’न्ति कथितं.
उपादियन्ति सत्ता दळ्हग्गाहं गण्हन्ति एतेन किलेसकामेन. न केवलं इध करणसाधनमेव, अथ खो कत्तुसाधनम्पि लब्भतीति वुत्तं ‘‘सयं वा’’ति. तन्ति वत्थुकामं. कामो च सो कामनट्ठेन, उपादानञ्च भुसमादानट्ठेनाति कामुपादानं. एतन्ति कामुपादानपदं. पुन एतन्ति कामुपादानसङ्खातं.
सस्सतो अत्ताति इदं पुरिमदिट्ठिं उपादियमानं उत्तरदिट्ठिं दस्सेतुं वुत्तं. यथा एसा दिट्ठि दळ्हीकरणवसेन पुरिमं उत्तरा उपादियति, एवं ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकापीति. अत्तग्गहणं पन ‘‘अत्तवादुपादान’’न्ति इदं न दिट्ठुपादानदस्सनन्ति दट्ठब्बं. लोको चाति अत्तग्गहणविनिमुत्तग्गहणं दिट्ठुपादानभूतं इध पुरिमदिट्ठिउत्तरदिट्ठिवचनेहि वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
येन मिच्छाभिनिवेसेन गोसीलगोवतादिं समादियति चेव अनुतिट्ठति च, सो गोसीलगोवतादीनीति अधिप्पेतानि. तेनाह ‘‘गोसील…पे… सयमेव उपादानानी’’ति. अभिनिवेसतोति अभिनिवेसनतो.
अत्तवादुपादानन्ति ‘‘अत्ता’’ति वादस्स पञ्ञापनस्स गहणस्स कारणभूता दिट्ठीति अत्थो. अत्तवादमत्तमेवाति अत्तस्स अभावा ‘‘अत्ता’’ति इदं वचनमत्तमेव. उपादियन्ति दळ्हं गण्हन्ति.
चक्खुद्वारादीसु पवत्तायाति इदं तण्हाय रूपतण्हादिभावस्स कारणवचनं छद्वारारम्मणिकधम्मानं पटिनियतारम्मणत्ता. जवनवीथिया पवत्तायाति इदं तस्सा पवत्तिट्ठानदस्सनं. सभावेनेव उट्ठातुं असक्कोन्तस्स वेळु विय निस्सयो अहुत्वा ओलुम्भकभावेन भावो उपादानस्स पच्चयभावतो आरम्मणम्पि तंसदिसं वुत्तं. रूपेति विसये भुम्मं. सा तिविधा होतीति सम्बन्धो. कामतण्हा कामस्सादभावेन पवत्तिया. एवं अस्सादेन्तीति सस्सतदिट्ठिया सहजातनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतादिपच्चयभूताय संसट्ठत्ता निच्चधुवसस्सताभिनिवेसमुखेन अस्सादेन्ती. भवसहगता तण्हा भवतण्हा. भवति तिट्ठति सब्बकालन्ति हि भवदिट्ठि भवो उत्तरपदलोपेन, भवस्सादवसेन पवत्तिया च. इमिना नयेन विभवतण्हाति एत्थ अत्थो वेदितब्बो. विभवति उच्छिज्जति विनस्सतीति एवं पवत्ता दिट्ठि विभवो उत्तरपदलोपेन. एवं तानि अट्ठारसाति या छ कामतण्हा, छ भवतण्हा, छ विभवतण्हा वुत्ता, एतानि अट्ठारस तण्हाविचरितानि तण्हापच्चयो. अज्झत्तन्ति सकसन्ततियं. बहिद्धाति ततो बहिद्धा. अतीतारम्मणानि वा होन्तु इतरारम्मणानि वा, सयं पन अतीतानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. ‘‘अट्ठसतं तण्हाविचरितानी’’तिआदिना सम्बन्धो. इदानि अपरेनपि पकारेन अट्ठसतं तण्हाविचरितानि दस्सेतुं ‘‘अज्झत्तिकस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ अज्झत्तिकस्साति अज्झत्तिकखन्धपञ्चकं. उपयोगत्थे हि इदं सामिवचनं. उपादायाति गहेत्वा. अस्मीति होतीति यदेतं अज्झत्तिकं खन्धपञ्चकं उपादाय तण्हामानदिट्ठिवसेन समुदायग्गाहतो अस्मीति गाहो होति, तस्मिं सतीति अत्थो. इध पन रूपादिआरम्मणवसेन अत्थो वेदितब्बो. इत्थमस्मीति होतीति खत्तियादीसु ‘‘इदंपकारो अह’’न्ति एवं तण्हामानदिट्ठिवसेन होतीति अत्थो. इदं ताव अनुपनिधाय गहणं.
एवमादीनीति आदि-सद्देन ‘‘एवमस्मि, अञ्ञथास्मि, अहं भविस्सं, इत्थं भविस्सं, एवं भविस्सं, अञ्ञथा भविस्सं, असस्मि, सतस्मि, अहं सियं, इत्थं सियं, एवं सियं, अञ्ञथा सियं, अपाहं सियं, अपाहं इत्थं सियं, अपाहं एवं सियं, अपाहं अञ्ञथा सिय’’न्ति एतेसं सङ्गहो. उपनिधाय गहणम्पि दुविधं समतो असमतो वाति तं दस्सेतुं ‘‘एवमस्मि, अञ्ञथास्मी’’ति च वुत्तं. तत्थ एवमस्मीति इदं समतो उपनिधाय गहणं, यथा अयं खत्तियो, एवं अहमस्मीति अत्थो. अञ्ञथास्मीति इदं पन असमतो गहणं, यथायं खत्तियो ततो अञ्ञथा अहं हीनो वा अधिको वाति अत्थो. इमानि ताव पच्चुप्पन्नवसेन चत्तारि तण्हाविचरितानि. भविस्सन्तिआदीनि पन चत्तारि अनागतवसेन वुत्तानि, तेसं पुरिमचतुक्के वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. असस्मीति सस्सतो अस्मि, निच्चस्सेतं अधिवचनं. सतस्मीति असस्सतो अस्मि, अनिच्चस्सेतं अधिवचनं. इति इमानि द्वे सस्सतुच्छेदवसेन वुत्तानि. इतो परानि सियन्तिआदीनि चत्तारि संसयपरिवितक्कवसेन वुत्तानि, तानि पुरिमचतुक्के वुत्तनयेन अत्थतो वेदितब्बानि. अपाहं सियन्तिआदीनि पन चत्तारि ‘‘अपि नामाहं भवेय्य’’न्ति एवं पत्थनाकप्पनवसेन वुत्तानि, तानिपि पुरिमचतुक्के वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. एवमेतेसु –
द्वे दिट्ठिसीसा चत्तारो, सुद्धसीसा सीसमूलका;
तयो तयोति एतानि, अट्ठारस विभावये.
एते हि सस्सतुच्छेदवसेन वुत्ता द्वे दिट्ठिसीसा नाम, ‘‘अस्मि, भविस्सं सियं, अपाहं सिय’’न्ति एते चत्तारो सुद्धसीसा नाम, ‘‘इत्थमस्मी’’तिआदयो तयो तयोति द्वादस सीसमूलका नामाति वेदितब्बं. इध पाळियं रूपारम्मणादिवसेन तण्हा आगताति आह ‘‘अज्झत्तिकरूपादिनिस्सितानी’’ति. अट्ठारस तण्हाविचरितानीति आनेत्वा सम्बन्धो. इमिना अस्मीति इमिना अभिसेकसेनापच्चादिना ‘‘खत्तियो अह’’न्ति मूलभावतो ‘‘अस्मी’’ति होति. सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. सङ्गहेति तण्हाय यथावुत्तविभागस्स संखिपनवसेन सङ्गण्हने करियमाने. ‘‘छयिमे, भिक्खवे, तण्हाकाया’’तिआदि निद्देसो. ‘‘रूपे तण्हा रूपतण्हा’’तिआदि निद्देसत्थो. ‘‘कामरागभावेना’’तिआदिको, ‘‘अज्झत्तिकस्सुपादाया’’तिआदिको च निद्देसवित्थारो. ‘‘रूपादीसु आरम्मणेसु छळेवा’’तिआदिको सङ्गहो.
यस्मा चक्खुद्वारादीसु एकेकस्मिं द्वारे उप्पज्जनकविञ्ञाणानि विय अनेका एव वेदना, तस्मा ता रासिवसेन एकज्झं गहेत्वा ‘‘छ वेदनाकाया’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘वेदनासमूहा’’ति. निस्सयभावेन उप्पत्तिद्वारभावेन नानापच्चया होन्ति चक्खुधातुआदयो, ता कुच्छिना धारेन्तियो विय पोसेन्तियो विय च होन्तीति तासं मातुसदिसता वुत्ता. चक्खुसम्फस्सहेतूति निस्सयादिचक्खुसम्फस्सपच्चया. अयन्ति अयं वेदना ‘‘चक्खुसम्फस्सजा वेदना’’तिआदिना साधारणतो वुत्ता. एत्थाति एतस्मिं वेदनापदे. सब्बसङ्गाहिकाति कुसलाकुसलविपाककिरियानं वसेन सब्बसङ्गाहिका. एवं विभङ्गे आगतनयेन साधारणतो वत्वापि इधाधिप्पेतवेदनमेव दस्सेतुं ‘‘विपाकवसेन पना’’तिआदिमाह. चक्खुम्हि सम्फस्सोति चक्खुम्हि निस्सयभूते उप्पन्नफस्सो. एस नयो सेसेसु. यस्मा चक्खादीनि विसुद्धिमग्गे खन्धनिद्देसे लक्खणादिविभागतो, आयतननिद्देसे विसेसतो, सामञ्ञतो च सद्दत्थदस्सनादिवसेन विभावितानि, तस्मा ‘‘यं वत्तब्बं…पे… वुत्तमेवा’’ति आह.
नमनलक्खणन्ति आरम्मणाभिमुखं हुत्वा नमनसभावं तेन विना अप्पवत्तनतो. रुप्पनलक्खणं हेट्ठा वुत्तमेव. वेदनाक्खन्धो पन एकाव वेदना. सब्बदुब्बलचित्तानि नाम पञ्चविञ्ञाणानि. ननु तत्थ जीवितचित्तट्ठितियो च सन्तीति? सच्चं, तासं पन किच्चं न तथा पाकटं, यथा चेतनादीनन्ति ते एवेत्थ पाळियं उद्धटा. येन महन्तपातुभावादिना कारणेन. एत्थाति एतस्मिं महाभूतनिद्देसे. अञ्ञो विनिच्छयनयोति ‘‘वचनत्थतो कलापतो’’तिआदिना लक्खणादिनिच्छयतो अञ्ञो विनिच्छयनयो. ननु सो चतुधातुववत्थाने वुत्तो, न रूपक्खन्धनिद्देसेति? तत्थ वुत्तेपि ‘‘चतुधातुववत्थाने वुत्तानी’’ति अतिदेसवसेन वुत्तत्ता ‘‘रूपक्खन्धनिद्देसे वुत्तो’’ति वुत्तं. उपादायाति पटिच्च. भूतानि हि पटिच्च उप्पज्जमानं उपादारूपं ‘‘तानि गहेत्वा’’ति वुत्तं अविस्सज्जनतो. निस्सायातिपि एके तेसं निस्सयपच्चयभावतो. पुब्बकालकिरिया नाम एकंसतो अपरकालकिरियापेक्खाति पाठसेसेन अत्थं वदति. विभत्तिविपल्लासेन विना एव अत्थं दस्सेतुं ‘‘समूहत्थे वा’’तिआदि वुत्तं. समूहसम्बन्धे सामिनिद्देसेन समूहत्थो दीपितोति तं दस्सेन्तो आह ‘‘समूहं उपादाया’’ति. धम्मसङ्गणियं (ध. स. ५८४) आगतनयेन ‘‘तेवीसतिविध’’न्ति वुत्तं. तत्थ हि हदयवत्थु न निद्दिट्ठं, ‘‘यं रूपं निस्साया’’ति वा पट्ठाने (पट्ठान. १.१.८) आगतत्ता हदयवत्थुम्पि गहेत्वा जातिरूपभावेन उपचयसन्ततियो एकतो कत्वा ‘‘तेवीसतिविध’’न्ति वुत्तं.
चक्खुस्स विञ्ञाणन्ति वा चक्खुविञ्ञाणं. असाधारणकारणेन चायं निद्देसो. ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति एत्थ सब्बलोकियविपाकविञ्ञाणस्स गहेतब्बत्ता ‘‘तेभूमकविपाकचित्तस्सेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं.
अभिसङ्खरणलक्खणोति आयूहनसभावो. चोपनवसेनाति विञ्ञत्तिसंचोपनवसेन, कायविञ्ञत्तिया समुट्ठापनवसेनाति अत्थो. वचनभेदवसेनाति वचीभेदुप्पादवसेन, वचीविञ्ञत्तिया समुट्ठापनवसेनाति अत्थो. एवं चोपनं न भवेय्याति दस्सेतुं ‘‘रहो निसीदित्वा चिन्तेन्तस्सा’’ति वुत्तं. एकूनतिंसाति एत्थ अभिञ्ञाचेतनाविनिमुत्ता एव एकूनतिंस चेतना वेदितब्बा तस्सा विपाकविञ्ञाणस्स पच्चयत्ताभावतो.
दुक्खेति एकम्पि इदं भुम्मवचनं संसिलेसननिस्सयविसयब्यापनवसेन अत्तानं भिन्दित्वा विनियोगं गच्छतीति ‘‘चतूहि कारणेही’’तिआदि वुत्तं. एकोपि हि विभत्तिनिद्देसो अनेकधा विनियोगं गच्छति यथा तद्धितत्थे उत्तरपदसमाहारेति. तन्ति अञ्ञाणं. दुक्खसच्चन्ति हदयवत्थुलक्खणं दुक्खसच्चं. अस्साति अञ्ञाणस्स. निस्सयपच्चयभावेनाति पुरेजातनिस्सयभावेन. सहजातनिस्सयपच्चयभावेन पन तंसहजाता फस्सादयो वत्तब्बा. आरम्मणपच्चयभावेन दुक्खसच्चं अस्स आरम्मणन्ति योजना. दुक्खसच्चन्ति उपयोगएकवचनं. एतन्ति अञ्ञाणं. तस्साति दुक्खसच्चस्स. ‘‘पटिच्छादेती’’ति एत्थ वुत्तं पटिच्छादनाकारं दस्सेतुं ‘‘याथावा’’तिआदि वुत्तं. ञाणविप्पयुत्तचित्तेनपि एकदेसेन याथावतो लक्खणपटिवेधो होतियेवाति ‘‘याथावलक्खणपटिवेधनिवारणेना’’ति वत्वा ‘‘ञाणपवत्तिया चेत्थ अप्पदानेना’’ति वुत्तन्ति वदन्ति. पुरिमं पन पटिवेधञाणुप्पत्तिया निसेधकथादस्सनं, पच्छिमं अनुबोधञाणुप्पत्तिया. एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. एत्थाति दुक्खसच्चे.
सहजातस्स अञ्ञाणस्स समुदयसच्चं वत्थु होति निस्सयपच्चयभावतोति वुत्तं ‘‘वत्थुतो’’ति. आरम्मणतोति आरम्मणपच्चयभावेन. यस्मा समुदयसच्चं अञ्ञाणस्स आरम्मणं होति, तस्मा ‘‘दुक्खसमुदये अञ्ञाण’’न्ति वुत्तन्ति अत्थो. पटिच्छादनं दुक्खसच्चे वुत्तनयमेव एकेनेव कारणेन इतरेसं तिण्णं असम्भवतो, किं पन एतं एकं कारणन्ति आह ‘‘पटिच्छादनतो’’ति. इदं वित्थारतो विभावेतुं ‘‘निरोधपटिपदानं ही’’तिआदि वुत्तं. तदारब्भाति तं आरब्भ तं आरम्मणं कत्वा. पच्छिमञ्हि सच्चद्वयन्ति निरोधो मग्गो. तञ्हि नयगम्भीरत्ता. दुद्दसन्ति सण्हसुखुमधम्मत्ता सभावेनेव गम्भीरताय दुद्दसं दुविञ्ञेय्यं दुरवग्गाहं. तत्थाति पुरिमे सच्चद्वये. अन्धभूतन्ति अन्धकारभूतं. न पवत्तति आरम्मणं कातुं न विसहति. वचनीयत्तेनाति वाचकभावेन तथा उपट्ठानतो. सभावलक्खणस्स दुद्दसत्ताति पीळनादिआयूहनादिवसेन ‘‘इदं दुक्खं, अयं समुदयो’’ति (म. नि. ४८४; ३.१०४) याथावतो सभावलक्खणस्स दुद्दसत्ता दुविञ्ञेय्यत्ता पुरिमद्वयं गम्भीरं. तत्थाति पुरिमस्मिं सच्चद्वये. विपल्लासग्गाहवसेन पवत्ततीति सुभादिविपरीतग्गाहानं पच्चयभाववसेन अञ्ञाणं पवत्तति.
इदानि ‘‘दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदीसु पकारन्तरेनपि अत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दुक्खेति एत्तावताति ‘‘अञ्ञाणन्ति वुच्चमानाय अविज्जाय दुक्खे’’ति एत्तकेन. सङ्गहतोति समोधानतो. किच्चतोति असम्पटिवेधकिच्चतो. अञ्ञाणमिवाति विसयसभावं याथावतो पटिविज्झितुं अप्पदानकिच्चमिव. ‘‘दुक्खे’’तिआदिना तत्थ अविज्जा पवत्तति, विसेसतो निद्दिट्ठं होतीति कत्वा सब्बत्थेव तथा अविसिट्ठसभावदस्सनं इदन्ति दस्सेतुं ‘‘अविसेसतो पना’’तिआदि वुत्तं.
खणिकनिरोधस्स इध अनधिप्पेतत्ता अयुज्जमानत्ता विरागग्गहणतो च अविज्जादीनं पटिपक्खवसेन पटिबाहनं इध ‘‘निरोधो’’ति अधिप्पेतो, सो च नेसं सब्बसो अनुप्पज्जनमेवाति आह ‘‘निरोधो होतीति अनुप्पादो होती’’ति. ‘‘अविज्जा निरुज्झति एत्थाति अविज्जानिरोधो, सङ्खारा निरुज्झन्ति एत्थाति सङ्खारनिरोधो’’ति एवं सब्बेहि एतेहि निरोधपदेहि निब्बानस्स देसितत्ता दट्ठब्बा. तेनाह ‘‘निब्बानं ही’’तिआदि. वट्टविवट्टन्ति वट्टञ्च विवट्टञ्च. ‘‘द्वादसही’’ति इदं पच्चेकं योजेतब्बं ‘‘अनुलोमतो द्वादसहि पदेहि वट्टं, पटिलोमतो द्वादसहि विवट्टं इध दस्सित’’न्ति.
विभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. पटिपदासुत्तवण्णना
३. मिच्छा पटिपज्जति एतायाति मिच्छापटिपदा, वट्टगामिमग्गो दुक्खावहत्ता. तं मिच्छापटिपदं. तेनाह ‘‘अनिय्यानिकपटिपदा’’ति. सो पुञ्ञाभिसङ्खारो कथं मिच्छापटिपदा होतीति? सम्पत्तिभवे सुखावहोव होतीति अधिप्पायो. वट्टसीसत्ताति वट्टपक्खियानं उत्तमङ्गभावतो. अन्तमसोति उक्कंसपरियन्तं सन्धाय वदति अवकंसपरियन्ततो. ‘‘इदं मे पुञ्ञं निब्बानाधिगमाय पच्चयो होतू’’ति एवं निब्बानं पत्थेत्वा पवत्तितं. पण्णमुट्ठिदानमत्तन्ति साकपण्णमुट्ठिदानमत्तं. अप्पत्वाति अन्तोगधहेतु एस निद्देसो, अपापेत्वाति अत्थो. यदग्गेन वा पटिपज्जनतो अरहत्तं पत्तोति वुच्चति, तदग्गेन तदावहा पटिपदापि पत्ताति वुच्चतीति ‘‘अप्पत्वा’’ति वुत्तं. अनुलोमवसेनाति अनुलोमपटिच्चसमुप्पादवसेन. पटिलोमवसेनाति एत्थापि एसेव नयो. पटिपदा पुच्छिताति एतेन पटिपदा देसेतुं आरद्धाति अयम्पि अत्थो सङ्गहितो यथारद्धस्स अत्थस्स कथेतुकम्यतापुच्छाय इधागतत्ता. अनुलोमपटिच्चसमुप्पाददेसनायम्पेत्थ ब्यतिरेकमुखेन अविज्जादिनिरोधा पन विज्जाय सति होति सङ्खारानं असम्भवोति वुत्तं ‘‘निब्बानं भाजित’’न्ति. सरूपेन पन ताय वट्टमेव पकासितं. वक्खति हि परियोसाने ‘‘वट्टविवट्टमेव कथित’’न्ति. निय्यातनेति निगमने. फलेनाति पत्तब्बफलेन पटिपदाय सम्पापकहेतुनो दस्सितत्ता. यथा हि तिविधो हेतु ञापको, निब्बत्तको, सम्पापकोति, एवं तिविधं फलं ञापेतब्बं, निब्बत्तेतब्बं, सम्पापेतब्बन्ति. तस्मा पत्तब्बफलेन निब्बानेन तंसम्पापकहेतुभूताय पटिपदाय दस्सितत्ताति अत्थो. तेनाह ‘‘फलेन हेत्था’’तिआदि. अयं वुच्चतीति एवं निब्बानफला अयं ‘‘सम्मापटिपदा’’ति वुच्चति. असेसविरागा असेसनिरोधाति समुच्छेदप्पहानवसेन अविज्जाय असेसविरज्जनतो असेसनिरुज्झनतो च. पदद्वयेनपि अनुप्पादनिरोधमेव वदति. तञ्हि निब्बानं. दुतियविकप्पे अयं एत्थ अधिप्पायो – येन मग्गेन करणभूतेन असेसनिरोधो होति, अविज्जाय असेसनिरोधो यं आगम्म होति, तं मग्गं दस्सेतुन्ति. एवञ्हि सतीति एवं पदभाजनस्स निब्बानस्स पदत्थे सति. सानुभावा पटिपदा विभत्ता होतीति अविज्जाय असेसनिरोधहेतुपटिपदा तत्थ सातिसयसामत्थियसमायोगतो सानुभावा विभत्ता होति. मिच्छापटिपदागहणेनेत्थ वट्टस्सपि विभत्तत्ता वुत्तं ‘‘वट्टविवट्टमेव कथित’’न्ति.
पटिपदासुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. विपस्सीसुत्तवण्णना
४. विप्फन्दन्तीति निमिसनवसेन. अनिमिसेहीति विगतनिमिसेहि उम्मीलन्तेहेव. तेन वुत्तं महापदाने. एत्थाति एतस्मिं ‘‘विपस्सी’’ति पदे, एतस्मिं वा ‘‘अनिमिसेही’’तिआदिके यथागते सुत्तन्ते.
महापुरिसस्स अनिमिसलोचनतो ‘‘विपस्सी’’ति समञ्ञापटिलाभस्स कारणं वुत्तं, तं अकारणं अञ्ञेसम्पि महासत्तानं चरिमभवे अनिमिसलोचनत्ताति चोदनं सन्धाय ‘‘एत्थ चा’’तिआदिं वत्वा ततो पन अञ्ञमेव कारणं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. पलाळयमानस्साति तोसेन्तस्स. अनादरे चेतं सामिवचनं. अट्टस्साति अत्थस्स.
पुञ्ञुस्सयसङ्खातो भगो अस्स अतिसयेन अत्थीति भगवाति ‘‘भाग्यसम्पन्नस्सा’’ति वुत्तं. सम्माति सम्मदेव याथावतो, ञायेन कारणेनाति वुत्तं होतीति आह ‘‘नयेन हेतुना’’ति. सं-सद्दो ‘‘साम’’न्ति इमिना समानत्थोति आह ‘‘सामं पच्चत्तपुरिसकारेना’’ति, सयम्भुञाणेनाति अत्थो. सम्मा, सामं बुज्झि एतेनाति सम्बोधो वुच्चति मग्गञाणं, ‘‘बुज्झति एतेना’’ति कत्वा इध सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सपि सङ्गहो. बोधिमा सत्तो बोधिसत्तो, पुरिमपदे उत्तरपदलोपो यथा ‘‘साकपत्थवो’’ति. बुज्झनकसत्तोति एत्थ महाबोधियानपटिपदाय बुज्झतीति बोधि च सो सत्तविसेसयोगतो सत्तो चाति बोधिसत्तो. पत्थयमानो पवत्ततीति ‘‘कुदास्सु नाम महन्तं बोधिं पापुणिस्सामी’’ति सञ्जातच्छन्दो पटिपज्जति. दुक्खन्ति जातिआदिमूलकं दुक्खं. कामं चुतुपपातापि मरणजातियो, ‘‘जायति मीयती’’ति पन वत्वा ‘‘चवति उपपज्जती’’ति वचनं न एकभवपरियापन्नानं तेसं गहणं, अथ खो नानाभवपरियापन्नानं एकज्झं गहणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘इदं…पे… वुत्त’’न्ति. तस्स निस्सरणन्ति तस्स जरामरणस्स निस्सरणन्ति वुच्चति. यस्मा महासत्तो जिण्णब्याधिमते दिस्वा पब्बजितो, तस्मास्स जरामरणमेव आदितो उपट्ठासि.
उपायमनसिकारेनाति उपायेन विधिना ञायेन मनसिकारेन पथेन मनसिकारस्स पवत्तनतो. समायोगो अहोसीति याथावतो पटिविज्झनवसेन समागमो अहोसि. योनिसो मनसिकाराति हेतुम्हि निस्सक्कवचनन्ति तस्स ‘‘योनिसो मनसिकारेना’’ति हेतुम्हि करणवचनेन आह. जातिया खो सति जरामरणन्ति ‘‘किम्हि नु खो सति जरामरणं होति, किं पच्चया जरामरण’’न्ति जरामरणे कारणं परिग्गण्हन्तस्स बोधिसत्तस्स ‘‘यस्मिं सति यं होति, असति च न होति, तं तस्स कारण’’न्ति एवं अब्यभिचारजातिकारणपरिग्गण्हनेन ‘‘जातिया खो सति जरामरणं होति, जातिपच्चया जरामरण’’न्ति या जरामरणस्स कारणपरिग्गाहिका पञ्ञा उप्पज्जि, ताय उप्पज्जन्तिया चस्स अभिसमयो पटिवेधो अहोसीति अत्थो.
इतीति वुत्तप्पकारपरामसनं. हीति निपातमत्तं. इदन्ति यथावुत्तस्स वट्टस्स पच्चक्खतो गहणं. तेनाह ‘‘एवमिद’’न्ति. इध अविज्जाय समुदयस्स आगतत्ता ‘‘एकादससु ठानेसू’’ति वुत्तं. समुदयं सम्पिण्डेत्वाति सङ्खारादीनं समुदयं एकज्झं गहेत्वा. अनेकवारञ्हि समुदयदस्सनवसेन ञाणस्स पवत्तत्ता ‘‘समुदयो समुदयो’’ति आमेडितवचनं. अथ वा ‘‘एवं समुदयो होती’’ति इदं न केवलं निब्बत्तिदस्सनपरं, अथ खो पटिच्चसमुप्पादसद्दो विय पटिच्चसमुप्पादमुखेन इध समुदयसद्दो निब्बत्तिमुखेन पच्चयत्तं वदति. विञ्ञाणादयो च यावन्तो इध पच्चयधम्मा निद्दिट्ठा, ते सामञ्ञरूपेन ब्यापनिच्छावसेन गण्हन्तो ‘‘समुदयो समुदयो’’ति अवोच. तेनाह ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारानं समुदयो होती’’ति. दस्सनट्ठेन चक्खूति समुदयस्स पच्चक्खतो दस्सनभावो चक्खु. ञातट्ठेनाति ञातभावेन. पजाननट्ठेनाति ‘‘अविज्जासङ्खारादितंतंपच्चयधम्मपवत्तिया एतस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो’’ति पकारतो वा जाननट्ठेन. पटिवेधनट्ठेनाति ‘‘अयं अविज्जादि पच्चयधम्मो इमस्स सङ्खारादिकस्स पच्चयभावतो समुदयो’’ति पटिविज्झनट्ठेन. ओभासनट्ठेनाति समुदयभावपटिच्छादकस्स मोहन्धकारस्स किलेसन्धकारस्स विधमनवसेन अवभासनवसेन. तं पनेतं ‘‘चक्खु’’न्तिआदिना वुत्तं ञाणं. निरोधवारेति पटिलोमवारे. सो हि ‘‘किस्स निरोधा जरामरणनिरोधो’’ति निरोधकित्तनवसेन आगतो.
विपस्सीसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५-१०. सिखीसुत्तादिवण्णना
५-१०. न एवं योजेत्वाति ‘‘सिखिस्सपी’’तिआदिना समुच्चयवसेन एवं न योजेत्वा. कस्मातिआदिना तत्थ कारणं वदति. एकासने अदेसितत्ताति वुत्तमेवत्थं पाकटं कातुं ‘‘नानाठानेसु ही’’तिआदि वुत्तं. यदिपि तानि विसुं विसुं वुत्तभावेन देसितानि, अत्थवण्णना पन एकसदिसा तदत्थस्स अभिन्नत्ता. ‘‘बुद्धा जाता’’ति न अञ्ञो आचिक्खतीति योजना. न हि महाबोधिसत्तानं पच्छिमभवे परोपदेसेन पयोजनं अत्थि. गतमग्गेनेवाति पटिपत्तिगमनेन गतमग्गेनेव पच्छिममहाबोधिसत्ता गच्छन्ति, अयमेत्थ धम्मता. गच्छन्तीति चतूसु सतिपट्ठानेसु पतिट्ठितचित्ता सत्त बोज्झङ्गे याथावतो भावेत्वा सम्मासम्बोधिया अभिसम्बुज्झनवसेन पवत्तन्तीति अत्थो. यथा पन तेसं पठमविपस्सनाभिनिवेसो होति, तं दस्सेतुं ‘‘सब्बबोधिसत्ता ही’’तिआदि वुत्तं. बुद्धभावानं विपस्सना, बुद्धत्थाय वा विपस्सना बुद्धविपस्सना.
सिखीसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
बुद्धवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. आहारवग्गो
१. आहारसुत्तवण्णना
११. आहरन्तीति आनेन्ति उप्पादेन्ति, उपत्थम्भेन्तीति अत्थो. निब्बत्ताति पसुता. भूता नाम यस्मा ततो पट्ठाय लोके जातवोहारो पटिसन्धिग्गहणतो पन पट्ठाय याव मातुकुच्छितो निक्खन्तो, ताव सम्भवेसिनो, एस ताव गब्भसेय्यकेसु भूतसम्भवेसिविभागो, इतरेसु पन पठमचित्तादिवसेन वुत्तो. सम्भव-सद्दो चेत्थ गब्भसेय्यकानं वसेन पसूतिपरियायो, इतरेसं वसेन उप्पत्तिपरियायो. पठमचित्तपठमइरियापथक्खणेसु हि ते सम्भवं उप्पत्तिं एसन्ति उपगच्छन्ति नाम, न ताव भूता उपपत्तिया न सुप्पतिट्ठितत्ता, भूता एव सब्बसो भवेसनाय समुच्छिन्नत्ता. न पुन भविस्सन्तीति अवधारणेन निवत्तितमत्थं दस्सेति. यो च ‘‘कालघसो भूतो’’तिआदीसु भूत-सद्दस्स खीणासववाचिता दट्ठब्बा. वा-सद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो ‘‘अग्गिना वा उदकेन वा’’तिआदीसु विय.
यथासकं पच्चयभावेन अत्तभावस्स पठपनमेवेत्थ आहारेहि कातब्बअनुग्गहो होतीति अधिप्पायेनाह ‘‘वचनभेदो…पे… एको येवा’’ति. सत्तस्स उप्पन्नधम्मानन्ति सत्तस्स सन्ताने उप्पन्नधम्मानं. यथा ‘‘वस्ससतं तिट्ठती’’ति वुत्ते अनुप्पबन्धवसेन पवत्ततीति वुत्तं होति, एवं ठितियाति अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियाति अत्थो, सा पन अविच्छेदोति आह ‘‘अविच्छेदाया’’ति. अनुप्पबन्धधम्मुप्पत्तिया सत्तसन्तानो अनुग्गहितो नाम होतीति आह ‘‘अनुप्पन्नानं उप्पादाया’’ति. एतानीति ठितिअनुग्गहपदानि. उभयत्थ दट्ठब्बानि न यथासम्बन्धतो.
वत्थुगता ओजा वत्थु विय तेन सद्धिं अज्झोहरितब्बतं गच्छतीति वुत्तं ‘‘अज्झोहरितब्बको आहारो’’ति, निब्बत्तितओजं पन सन्धाय ‘‘कबळीकारो आहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरती’’ति वक्खति. ओळारिकता अप्पोजताय न वत्थुनो थूलताय कथिनताय वा, तस्मा यस्मिं वत्थुस्मिं परित्ता ओजा होति, तं ओळारिकं. सप्पादयो दुक्खुप्पादकताय ओळारिका वेदितब्बा. विसाणादीनं तिवस्सछड्डितानं पूतिभूतत्ता मुदुकताति वदन्ति. तरच्छखेळतेमितताय पन तथाभूतानं तेसं मुदुकता. धम्मसभावो हेस. ससानं आहारो सुखुमो तरुणतिणसस्सखादनतो. सकुणानं आहारो सुखुमो तिणबीजादिखादनतो. पच्चन्तवासीनं आहारो सुखुमो मासमुग्गकुरादिभोजनत्ता. तेसन्ति परनिम्मितवसवत्तीनं. सुखुमोत्वेवाति न किञ्चि उपादाय, अथ खो सुखुमोइच्चेव निट्ठं पत्तो ततो परमसुखुमस्स अभावतो.
वत्थुवसेन पनेत्थ आहारस्स ओळारिकसुखुमता वुत्ता, सा चस्स अप्पोजमहोजताहि वेदितब्बाति दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदिमाह. परिस्सयन्ति खुदावसेन उप्पन्नं विहिंसं सरीरदरथं. विनोदेतीति वत्थु तस्स विनोदनमत्तं करोति. न पन सक्कोति पालेतुन्ति सरीरं यापेतुं नप्पहोति निरोजत्ता. न सक्कोति परिस्सयं विनोदेतुं आमासयस्स अपूरणतो.
छब्बिधोपीति इमिना कस्सचि फस्सस्स अनवसेसितब्बतमाह. देसनक्कमेनेवेत्थ फस्सादीनं दुतियादिता, न अञ्ञेन कारणेनाति आह ‘‘देसनानयो एव चेसा’’तिआदि. मनसो सञ्चेतना न सत्तस्साति दस्सनत्थं मनोगहणं यथा ‘‘चित्तस्स ठिति, चेतोविमुत्ति चा’’ति आह ‘‘मनोसञ्चेतनाति चेतनावा’’ति. चित्तन्ति यं किञ्चि चित्तमेव. एकरासिं कत्वाति एकज्झं गहेत्वा विभागं अकत्वा, सामञ्ञेन गहिताति अत्थो. तत्थ लब्भमानं उपादिण्णकादिविभागं दस्सेतुं ‘‘कबळीकारो आहारो’’तिआदि वुत्तं. आहारत्थं न साधेन्तीति तादिसस्स आहारस्स अनाहरणतो. तदापीति भिज्जित्वा विगतकालेपि. उपादिण्णकाहारोति वुच्चन्तीति केचि. इदं पन आचरियानं न रुच्चति तदा उपादिण्णकरूपस्सेव अभावतो. पटिसन्धिचित्तेनेव सहजाताति लक्खणवचनमेतं, सब्बायपि कम्मजरूपपरियापन्नाय ओजाय अत्थिभावस्स अविच्छेदप्पवत्तिसम्भवदस्सनत्थो. सत्तमाति उप्पन्नदिवसतो पट्ठाय याव सत्तमदिवसापि. रूपसन्ततिं पालेति पवेणिघटनवसेन. अयमेवाति कम्मजओजा. कम्मजओजं पन पटिच्च उप्पन्नओजा अकम्मजत्ता अनुपादिण्णआहारोत्वेव वेदितब्बो. अनुपादिण्णका फस्सादयो वेदितब्बाति आनेत्वा सम्बन्धो. लोकुत्तरा फस्सादयो कथन्ति आह ‘‘लोकुत्तरा पन रुळ्हीवसेन कथिता’’ति. यस्मा तेसं कुसलानं उपेतपरियायो नत्थि, तस्मा विपाकानं उपादिण्णपरियायो नत्थेवाति अनुपादिण्णपरियायोपि रुळ्हीवसेन वुत्तोति वेदितब्बो.
पुब्बे ‘‘आहाराति पच्चया’’ति वुत्तत्ता यदि पच्चयट्ठो आहारट्ठोतिआदिना चोदेति, अथ कस्मा इमे एव चत्तारो वुत्ताति अथ कस्मा चत्तारोव वुत्ता. इमे एव च वुत्ताति योजना. विसेसप्पच्चयत्ताति एतेन यथा अञ्ञे पच्चयधम्मा अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयाव होन्ति, इमे पन तथा च होति अञ्ञथा चाति समानेपि पच्चयत्ते अतिरेकपच्चया होन्ति, तस्मा ‘‘आहाराति वुत्ता’’ति इममत्थं दस्सेति. इदानि तं अतिरेकपच्चयतं दस्सेतुं ‘‘विसेसपच्चयो ही’’तिआदि वुत्तं. विसेसप्पच्चयो रूपकायस्स कबळीकारो आहारो उपथम्भकभावतो. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘रूपारूपानं उपथम्भकत्तेन उपकारका चत्तारो आहारा आहारपच्चयो’’ति (विसुद्धि. २.६०८; पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना). उपथम्भकत्तञ्हि सतीपि जनकत्ते अरूपीनं आहारानं आहारजरूपसमुट्ठानकरूपाहारस्स च होति, असति पन उपथम्भकत्ते आहारानं जनकत्तं नत्थीति उपथम्भकत्तं पधानं. जनयमानोपि हि आहारो अविच्छेदवसेन उपथम्भयमानो एव जनेतीति उपथम्भकभावो एव आहारभावो. वेदनाय फस्सो विसेसपच्चयो. ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति हि वुत्तं. ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति वचनतो विञ्ञाणस्स मनोसञ्चेतना. ‘‘चेतना तिविधं भवं जनेती’’ति हि वुत्तं. ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति पन वचनतो नामरूपस्स विञ्ञाणं विसेसपच्चयो. न हि ओक्कन्तविञ्ञाणाभावे नामरूपस्स अत्थि सम्भवो. यथाह ‘‘विञ्ञाणञ्च हि, आनन्द, मातुकुच्छिस्मिं न ओक्कमिस्सथ, अपि नु खो नामरूपं मातुकुच्छिस्मिं समुच्चिस्सथा’’तिआदि (दी. नि. २.११५). वुत्तमेवत्थं सुत्तेन साधेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं.
एवं यदिपि पच्चयत्थो आहारत्थो, विसेसपच्चयत्ता पन इमेव आहाराति वुत्ताति तं नेसं विसेसपच्चयतं अविभागतो दस्सेत्वा इदानि विभागतो दस्सेतुं ‘‘को पनेत्था’’तिआदि आरद्धं. मुखे ठपितमत्तो एव असङ्खादितो, तत्तकेनापि अब्भन्तरस्स आहारस्स पच्चयो होति एव. तेनाह ‘‘अट्ठ रूपानि समुट्ठापेती’’ति. सुखवेदनाय हितो सुखवेदनीयो. सब्बथापीति चक्खुसम्फस्सादिवसेन. यत्तका फस्सस्स पकारभेदा, तेसं वसेन सब्बप्पकारोपि फस्साहारो यथारहं तिस्सो वेदना आहरति, अनाहारको नत्थि.
सब्बथापीति इधापि फस्साहारे वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. तिसन्ततिवसेनाति कायदसकं भावदसकं वत्थुदसकन्ति तिविधसन्ततिवसेन. सहजातादिपच्चयनयेनाति सहजातादिपच्चयविधिना. पटिसन्धिविञ्ञाणञ्हि अत्तना सहजातनामस्स सहजातअञ्ञमञ्ञविपाकिन्द्रियसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होन्तोयेव आहारपच्चयताय तं आहारेति वुत्तं, सहजातरूपेसु पन वत्थुनो सम्पयुत्तपच्चयं ठपेत्वा विप्पयुत्तपच्चयेन, सेसरूपानं अञ्ञमञ्ञपच्चयञ्च ठपेत्वा इतरेसं पच्चयानं वसेन योजना कातब्बा. तानीति नपुंसकनिद्देसो अनपुंसकानम्पि नपुंसकेहि सह वचनतो. सासवकुसलाकुसलचेतनाव वुत्ता विसेसपच्चयभावदस्सनं हेतन्ति, तेनाह ‘‘अविसेसेन पना’’तिआदि. पटिसन्धिविञ्ञाणमेव वुत्तन्ति एत्थापि एसेव नयो. यथा तस्स तस्स फलस्स विसेसतो पच्चयताय एतेसं आहारत्थो, एवं अविसेसतोपीति दस्सेतुं ‘‘अविसेसेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तंसम्पयुत्ततंसमुट्ठानधम्मानन्ति तेहि फस्सादीहि सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव तंसमुट्ठानरूपधम्मानञ्च. तत्थ सम्पयुत्तग्गहणं यथारहतो दट्ठब्बं, समुट्ठानग्गहणं पन अविसेसतो.
उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेतीति उपत्थम्भेन्तो एव रूपं समुट्ठापेति, ओजट्ठमकसमुट्ठापनेनेव पनस्स उपथम्भनकिच्चसिद्धि. फुसन्तोयेवाति फुसनकिच्चं करोन्तो एव. आयूहमानावाति चेतयमाना एव अभिसन्दहन्ती एव. विजानन्तमेवाति उपपत्तिपरिकप्पनवसेन विजानन्तमेव आहारकिच्चं साधेतीति योजना. सब्बत्थ आहारकिच्चसाधनञ्च तेसं वेदनादिउप्पत्तिहेतुताय अत्तभावस्स पवत्तनमेव. कायट्ठपनेनाति कस्मा वुत्तं, ननु कम्मजादिरूपं कम्मादिनाव पवत्ततीति चोदनं सन्धायाह ‘‘कम्मजनितोपी’’तिआदि.
उपादिण्णरूपसन्ततिया उपत्थम्भनेनेव उतुचित्तजरूपसन्ततीनम्पि उपत्थम्भनसिद्धि होतीति ‘‘द्विन्नं रूपसन्ततीन’’न्ति वुत्तं. उपत्थम्भनमेव सन्धाय ‘‘अनुपालको हुत्वा’’ति च वुत्तं. रूपकायस्स ठितिहेतुता हि यापना अनुपालना. सुखादिवत्थुभूतन्ति सुखादीनं पवत्तिट्ठानभूतं. आरम्मणम्पि हि वसति एत्थ आरम्मणकरणवसेन तदारम्मणा धम्माति वत्थूति वुच्चति. फुसन्तोयेवाति इदं फस्सस्स फुसनसभावत्ता वुत्तं. न हि धम्मानं सभावेन विना पवत्ति अत्थि, वेदनापवत्तिया विना सत्तानं सन्धावनता नत्थीति आह ‘‘सुखादि…पे… होती’’ति. न चेत्थ सञ्ञीभवकथायं असञ्ञीभवो दस्सेतब्बो, तस्सापि वा कारणभूतवेदनापवत्तिवसेनेव ठितिया हेतुनो अब्यापितत्ता, तथा हि ‘‘मनोसञ्चेतना…पे… भवमूलनिप्फादनतो सत्तानं ठितिया होती’’ति वुत्ता. ततो एव विञ्ञाणं विजानन्तमेवाति उपपत्तिपरिकप्पनवसेन विजानन्तमेवाति वुत्तोवायमत्थो.
चत्तारि भयानि दट्ठब्बानि आदीनवविभावनतो. निकन्तीति निकामना, रसतण्हं सन्धाय वदति. सा हि कबळीकारे आहारे बलवती, तेनेवेत्थ अवधारणं कतं. भायति एतस्माति भयं, निकन्तियेव भयं महानत्थहेतुतो. उपगमनं विसयिन्द्रियविञ्ञाणेसु विसयविञ्ञाणेसु च सङ्गतिवसेन पवत्ति, तं वेदनादिउप्पत्तिहेतुताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. अवधारणे पयोजनं वुत्तनयमेव. सेसद्वयेपि एसेव नयो. आयूहनं अभिसन्दहनं, संविधानन्तिपि वदन्ति. तं भवूपपत्तिहेतुताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. अभिनिपातो तत्थ तत्थ भवे पटिसन्धिग्गहणवसेन विञ्ञाणस्स निब्बत्ति. सो भवूपपत्तिहेतुकानं सब्बेसं अनत्थानं मूलकारणताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. इदानि निकन्तिआदीनं सप्पटिभयतं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘किं कारणा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ निकन्तिं कत्वाति आलयं जनेत्वा, तण्हं उप्पादेत्वाति अत्थो. सीतादीनं पुरक्खताति सीतादीनं पुरतो ठिता, सीतादीहि बाधियमानाति अत्थो.
फस्सं उपगच्छन्ताति चक्खुसम्फस्सादिभेदं फस्सं पवत्तेन्ता. फस्सस्सादिनोति कायसम्फस्सवसेन फोट्ठब्बसङ्खातस्स अस्सादनसीला. कायसम्फस्सवसेन हि सत्तानं फोट्ठब्बतण्हा पवत्ततीति दस्सेतुं फस्साहारादीनवदस्सने फोट्ठब्बारम्मणं उद्धटं ‘‘परेसं रक्खितगोपितेसू’’तिआदिना. फस्सस्सादिनोति वा फस्साहारस्सादिनोति अत्थो. सति हि फस्साहारे सत्तानं फस्सारम्मणे अस्सादो, नासति, तेनाह ‘‘फस्सस्सादमूलक’’न्तिआदि.
जातिनिमित्तस्स भयस्स अभिनिपातसभावेन गहितत्ता ‘‘तम्मूलक’’न्ति वुत्तं. कम्मायूहननिमित्तन्ति अत्थो. भयं सब्बन्ति पञ्चवीसति, तिविधमहाभयं, अञ्ञञ्च सब्बभयं आगतमेव होति भयाधिट्ठानस्स अत्तभावस्स निप्फादनतो.
अभिनिपततीति अभिनिब्बत्तति. पठमाभिनिब्बत्ति हि सत्तानं तत्थ तत्थ अङ्गारकासुसदिसे भवे अभिनिपातसदिसी. तम्मूलकत्ताति नामरूपनिब्बत्तिमूलकत्ता. सब्बभयानं अभिनिपातोयेव भयं भायति एतस्माति कत्वा.
अप्पेति वियाति फलस्स अत्तलाभहेतुभावतो कारणं, तं निय्यादेति विय. तन्ति फलं. ततोति कारणतो. एतेसन्ति आहारानं. यथावुत्तेनाति ‘‘फलं निदेती’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन अत्थेन. सब्बपदेसूति ‘‘वेदनानिरोधेना’’तिआदीसु सब्बेसु पदेसु.
पटिसन्धिं आदिं कत्वाति पटिसन्धिक्खणं आदिं कत्वा. उपादिण्णकआहारे सन्धाय ‘‘अत्तभावसङ्खातानं आहारान’’न्ति वुत्तं. ते हि निप्परियायतो तण्हानिदाना. परिपुण्णायतनानं सत्तानं सत्तसन्ततिवसेनाति परिपुण्णायतनानं सभावकानं चक्खु सोतं घानं जिव्हा कायो भावो वत्थूति इमेसं सत्तन्नं सन्ततीनं वसेन. सेसानं अपरिपुण्णायतनानं अन्धबधिरअभावकानं. ऊनऊनसन्ततिवसेनाति चक्खुना, सोतेन, तदुभयेन, भावेन च ऊनऊनसन्ततिवसेन. पटिसन्धियं जाता पटिसन्धिका. पठमभवङ्गचित्तक्खणादीति आदि-सद्देन तदारम्मणचित्तस्स सङ्गहो दट्ठब्बो.
तण्हायपि निदानं जानातीति योजना. तण्हानिदानन्तिपि पाठो. वट्टं दस्सेत्वाति सरूपतो नयतो च सकलमेव वट्टं दस्सेत्वा. इदानि तमत्थं वित्थारतो विभावेतुं ‘‘इमस्मिञ्च पन ठाने’’तिआदिमाह. अतीताभिमुखं देसनं कत्वाति पच्चुप्पन्नभवतो पट्ठाय अतीतधम्माभिमुखं तब्बिसयं देसनं कत्वा तथाकारणेन. अतीतेन वट्टं दस्सेतीति अतीतभवेन कम्मकिलेसविपाकवट्टं दस्सेति. अत्तभावोति पच्चुप्पन्नो अत्तभावो. यदि एवं कस्मा ‘‘अतीतेन वट्टं दस्सेती’’ति वुत्तन्ति? नायं दोसो ‘‘अतीतेनेवा’’ति अनवधारणतो, एवञ्च कत्वा अतीताभिमुखग्गहणं जनककम्मं गहितं, तण्हासीसेन नानन्तरियभावतो. न हि कम्मुना विना तण्हा भवनेत्ति युज्जति.
तं कम्मन्ति तण्हासीसेन वुत्तकम्मं. दस्सेतुन्ति तं अतीतं अत्तभावं दस्सेतुं. तस्सत्तभावस्स जनकं कम्मन्ति तस्स यथावुत्तस्स अत्तभावस्स जनकं. ततो परम्पि अत्तभावं आयूहितं कम्मं दस्सेतुं वुत्तं. अविज्जा च नाम तण्हा विय कम्मत्ताति कम्मस्सेव गहणं. द्वीसु ठानेसूति आहारग्गहणेन वेदनादिग्गहणेनाति द्वीसु ठानेसु. अत्तभावोति पच्चुप्पन्नकालिको अतीतकालिको च अत्तभावो. पुन द्वीसूति तण्हाग्गहणे अविज्जासङ्खारग्गहणेति द्वीसु ठानेसु. तस्स जनकन्ति पच्चुप्पन्नस्स चेव अतीतस्स च अत्तभावस्स जनकं कम्मं वुत्तन्ति योजना. कम्मग्गहणेन चेत्थ यत्थ तं कम्मं आयूहितं, सा अतीता जाति अत्थतो दस्सिता होति. तेन संसारवट्टस्स अनमतग्गतं दीपेति. सङ्खेपेनाति सङ्खेपेन हेतुपञ्चकफलपञ्चकग्गहणम्पि हि सङ्खेपो एव हेतुफलभावेन सङ्गहेतब्बधम्मानं अनेकविधत्ता.
यदि अतीतेन वट्टं दस्सितं, एवं सति सप्पदेसा पटिच्चसमुप्पादधम्मदेसना होतीति दस्सेन्तो ‘‘तत्राय’’न्तिआदिमाह. तेन हि यदिपि सरूपतो अनागतेन वट्टं इध न दस्सितं, नयतो पन तस्सपि दस्सितत्ता निप्पदेसा एव पटिच्चसमुप्पाददेसनाति दस्सेति. इदानि तमत्थं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. उदकपिट्ठे निपन्नन्ति उदकं परिप्लववसेन निपन्नं. परभागन्ति परउत्तमङ्गभागं. ओरतोति ततो अपरभागतो ओलोकेन्तो. अपरिपुण्णोति विकलावयवो. एवंसम्पदन्तिआदि उपमाय संसन्दनं.
यथा हि गीवा सरीरसन्धारककण्डरानं मूलट्ठानभूता, एवं अत्तभावसन्धारकानं सङ्खारानं मूलभूता तण्हाति वुत्तं ‘‘गीवाय दिट्ठकालो’’ति. यथा वेदनादिअनेकावयवसमुदायभूतो अत्तभावो, एवं फासुकपिट्ठिकण्डकादिअनेकावयवसमुदायभूता पिट्ठीति ‘‘पिट्ठिया…पे… तस्स दिट्ठकालो’’ति वुत्तं. तण्हासङ्खातन्ति तण्हाय कथितं. इध देसनाय पच्चया अविज्जासङ्खारा वेदितब्बाति ‘‘नङ्गुट्ठमूलस्स दिट्ठकालो विया’’ति वुत्तं. तथा हि परियोसाने ‘‘नङ्गुट्ठमूलं पस्सेय्या’’ति उपमादस्सनं कतं. नयतो परिपुण्णभावग्गहणं वेदितब्बं. पाळियं अनागतस्सापि पच्चयवट्टस्स हेतुवसेन फलवसेन वा परिपुण्णभावस्स मुखमत्तदस्सनीयत्ता आदितो फलहेतुसन्धि, मज्झे हेतुफलसन्धि, अन्तेपि फलहेतुसन्धीति एवं तिसन्धिकत्ता चतुसङ्खेपमेव वट्टं दस्सितन्ति.
आहारसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना
१२. इमस्मिंयेव ठानेति ‘‘चत्तारोमे भिक्खु…पे… आहारा’’ति एवं चत्तारो आहारे सरूपतो दस्सेत्वा ‘‘इमे खो भिक्खवे…पे… अनुग्गहाया’’ति निगमनवसेन दस्सिते इमस्मिंयेव ठाने. देसनं निट्ठापेसि चतुआहारविभागदीपकं देसनं उद्देसवसेनेव निट्ठापेसि, उपरि आवज्जेत्वा तुण्ही निसीदि. दिट्ठिगतिकोति अत्तदिट्ठिवसेन दिट्ठिगतिको. वरगन्धवासितन्ति सभावसिद्धेन चन्दनगन्धेन चेव तदञ्ञनानागन्धेन च परिभावितत्ता वरगन्धवासितं. रतनचङ्कोटवरेनाति रतनमयेन उत्तमचङ्कोटकेन. देसनानुसन्धिं घटेन्तोति यथादेसिताय देसनाय अनुसन्धिं घटेन्तो, यथा उपरिदेसना वद्धेय्य, एवं उस्साहं करोन्तो. विञ्ञाणाहारं आहारेतीति तस्स आहारणकिरियाय वुत्तपुच्छाय तं दिट्ठिगतं उप्पाटेन्तो ‘‘यो एतं…पे… भुञ्जति वा’’ति आह.
विञ्ञाणाहारे नाम इच्छिते तस्स उपभुञ्जकेनपि भवितब्बं, सो ‘‘को नु खो’’ति अयं पुच्छाय अधिप्पायो. उतुसमयेति गब्भवुट्ठानसमये. सो हि उतुसमयस्स मत्तकसमयत्ता तथा वुत्तो. ‘‘उदकेन अण्डानि मा नस्सन्तू’’ति महासमुद्दतो निक्खमित्वा. गिज्झपोतका विय आहारसञ्चेतनाय तानि कच्छपण्डानि मनोसञ्चेतनाहारेन यापेन्तीति अयं तस्स थेरस्स लद्धि. किञ्चापि अयं लद्धीति फस्समनोसञ्चेतनाहारेसु किञ्चापि थेरस्स युत्ता अयुत्ता वा अयं लद्धि. इमं पञ्हन्ति ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति इमं पञ्हं एताय यथावुत्ताय लद्धिया न पन पुच्छति, अथ खो सत्तुपलद्धिया पुच्छतीति अधिप्पायो. सोति दिट्ठिगतिको. न निग्गहेतब्बो उम्मत्तकसदिसत्ता अधिप्पायं अजानित्वा पुच्छाय कतत्ता. तेनाह ‘‘आहारेतीति नाहं वदामी’’तिआदि.
तस्मिं मया एवं वुत्तेति तस्मिं वचने मया ‘‘आहारेती’’ति एवं वुत्ते सति. अयं पञ्होति ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति अयं पञ्हो युत्तो भवेय्य. एवं पुच्छिते पञ्हेति सत्तुपलद्धिं अनादाय ‘‘कतमस्स धम्मस्स पच्चयो’’ति एवं धम्मपवत्तवसेनेव पञ्हे पुच्छिते. तेनेव विञ्ञाणेनाति तेनेव पटिसन्धिविञ्ञाणेन सह उप्पन्नं नामञ्च रूपञ्च अतीतभवे दिट्ठिगतिकस्स वसेन आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति इधाधिप्पेतं. नामरूपे जाते सतीति नामरूपे निब्बत्ते तप्पच्चयभूतं भिन्दित्वा सळायतनं होति.
तत्रायं पच्चयविभागो – नामन्ति वेदनादिखन्धत्तयं इधाधिप्पेतं, रूपं पन सत्तसन्ततिपरियापन्नं, नियमतो चत्तारि भूतानि छ वत्थूनि जीवितिन्द्रियं आहारो च. तत्थ विपाकनामं पटिसन्धिक्खणे हदयवत्थुनो सहायो हुत्वा छट्ठस्स मनायतनस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तविपाकअत्थिअविगतपच्चयेहि सत्तधा पच्चयो होति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन किञ्चि आहारपच्चयेनाति एवं उक्कंसावकंसो वेदितब्बो. इतरेसं पन पञ्चायतनानं चतुन्नं महाभूतानं सहायो हुत्वा सहजातनिस्सयविपाकविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा पच्चयो होति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन किञ्चि आहारपच्चयेनाति सब्बं पुरिमसदिसं. पवत्ते विपाकनामं विपाकस्स छट्ठायतनस्स वुत्तनयेन सत्तधा पच्चयो होति, अविपाकं पन अविपाकस्स छट्ठस्स ततो विपाकपच्चयं अपनेत्वा पच्चयो होति. चक्खायतनादीनं पन पच्चुप्पन्नं चक्खुपसादादिवत्थुकम्पि इतरम्पि विपाकनामं पच्छाजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि चतुधा पच्चयो होति, तथा अविपाकम्पि वेदितब्बं. रूपतो पन वत्थुरूपं पटिसन्धियं छट्ठस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि छधा पच्चयो होति. चत्तारि पन भूतानि चक्खायतनादीनं पञ्चन्नं सहजातनिस्सयअत्थिअविगतपच्चयेहि चतुधा पच्चयो होति. रूपजीवितं अत्थिअविगतिन्द्रियवसेन तिधा पच्चयो होतीति अयञ्हेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गतो (विसुद्धि. २.५९४) गहेतब्बो.
पञ्हस्स ओकासं देन्तोति ‘‘को नु खो, भन्ते, फुसती’’ति इमस्स दिट्ठिगतिकपञ्हस्स ओकासं देन्तो. ततो विवेचेतुकामोति अधिप्पायो. सब्बपदेसूति दिट्ठिगतिकेन भगवता च वुत्तपदेसु. सत्तोति अत्ता. सो पन उच्छेदवादिनोपि याव न उच्छिज्जति, ताव अत्थेवाति लद्धि, पगेव सस्सतवादिनो. भूतोति विज्जमानो. निप्फत्तोति निप्फन्नो. न तस्स दानि निप्फादेतब्बं किञ्चि अत्थीति लद्धि. इदप्पच्चया इदन्ति इमस्मा विञ्ञाणाहारपच्चया इदं नामरूपं. पुन इदप्पच्चया इदन्ति इमस्मा नामरूपपच्चया इदं सळायतनन्ति एवं बहूसु ठानेसु भगवता कथितत्ता यथा पच्चयतो निब्बत्तं सङ्खारमत्तमिदन्ति सञ्ञत्तिं उपगतो. तेनापीति सञ्ञत्तुपगतेनापि. एकाबद्धं कत्वाति यथा पुच्छाय अवसरो न होति, तथा एकाबद्धं कत्वा. देसनारुळ्हन्ति यतो सळायतनपदतो पट्ठाय ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’तिआदिना देसना पटिच्चसमुप्पादवीथिं आरुळ्हमेव. तमेवाति सळायतनपदमेव गहेत्वा. विवज्जेन्तोति विवट्टेन्तो. एवमाहाति ‘‘छन्नंत्वेवा’’तिआदिआकारेन एवं देसिते, ‘‘विनेय्यजनो पटिविज्झती’’ति एवमाह. विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तियाति एवं पुरिमभवतो आयतिभवस्स पच्चयवसेन मूलकारणवसेन च देसितत्ता ‘‘विञ्ञाणनामरूपानं अन्तरे एको सन्धी’’ति वुत्तं. तदमिना विञ्ञाणग्गहणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्सापि गहणं कतन्ति दट्ठब्बं.
मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१३. ये पच्चयसमवाये तेनत्तभावेन सच्चानि पटिविज्झितुं समत्था, ते बाहिरकलिङ्गे ठितापि तेनेव तत्थ समत्थतायोगेन भाविनं समितबाहितपापतं अपेक्खित्वा समणसम्मतायेव ब्राह्मणसम्मतायेवाति ते निवत्तेतुं ‘‘सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्था’’ति वुत्तं. दुक्खसच्चवसेनाति दुक्खअरियसच्चवसेन. अञ्ञथा कथं बाहिरकापि जरामरणं दुक्खन्ति न जानन्ति. सच्चदेसनाभावतो ‘‘सह तण्हाया’’ति वुत्तन्ति केचि. तं न सुट्ठु. यस्मा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्ति, इध जातीति अधिप्पेता, सा च तण्हा एव सन्तानेन, तण्हेव सा जाति. जरामरणञ्चेत्थ पाकटमेव अधिप्पेतं, न खणिकं, तस्मा सतण्हा एव जातिजरामरणस्स समुदयोति भूतकथनमेतं दट्ठब्बं. समुदयसच्चवसेन न जानन्तीति योजना. एस नयो सेसपदेसुपि. सब्बपदेसूति यत्थ तण्हा विसेसनभावेन वत्तब्बा, तेसु सब्बपदेसु. येन समन्नागतत्ता पुग्गलो परमत्थतो समणो ब्राह्मणोति वुच्चति, तं सामञ्ञं ब्रह्मञ्ञञ्चाति आह ‘‘अरिय…पे… ब्रह्मञ्ञञ्चा’’ति. येन हि पवत्तिनिमित्तेन समण-सद्दो ब्राह्मण-सद्दो च सके अत्थे निरुळ्हो, तस्स वसेन अभिन्नोपि वेनेय्यज्झासयतो द्विधा कत्वा वत्तुं अरहतीति वुत्तं ‘‘उभयत्थापी’’ति. एकादससु ठानेसु चत्तारि सच्चानि कथेसि अविज्जासमुदयस्स अनुद्धटत्ता.
समणब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१४. इमे धम्मे कतमे धम्मेति च एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन ‘‘इमेसं धम्मानं कतमेसं धम्मान’’न्ति इमेसं पदानं सङ्गहो. एतानि हि पदानि जरामरणादीनं साधारणभावेन वुत्तानि इमिस्सा देसनाय पपञ्चभूतानीति आह ‘‘एत्तकं पपञ्चं कत्वा कथितं, देसनं…पे… अज्झासयेना’’ति. इमिना तानेव जरामरणादीनि गहेत्वा पुग्गलज्झासयवसेन आदितो ‘‘इमे धम्मे’’तिआदिना सब्बपदसाधारणतो देसना आरद्धा. यथानुलोमसासनञ्हि सुत्तन्तदेसना, न यथाधम्मसासनन्ति.
दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना
१५. यस्मा इध जानन्तापि ‘‘सम्मादिट्ठी’’ति वदन्ति अजानन्तापि बाहिरकापि सासनिकापि अनुस्सवादिवसेनपि अत्तपच्चक्खेनपि, तस्मा तं बहूनं वचनं उपादाय आमेडितवसेन ‘‘सम्मादिट्ठि सम्मादिट्ठीति, भन्ते, वुच्चती’’ति आह. तथानिद्दिट्ठतादस्सनत्थं हिस्स अयं आमेडितपयोगो. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – ‘‘अपरेहिपि सम्मादिट्ठीति वुच्चति, सा पनायं एवं वुच्चमाना अत्थञ्च लक्खणञ्च उपादाय कित्तावता नु खो, भन्ते, सम्मादिट्ठि होती’’ति. अट्ठकथायं पन ‘‘सम्मादिट्ठी’’ति वचने यस्मा विञ्ञू एव पमाणं, न अविञ्ञू, तस्मा ‘‘यं पण्डिता’’तिआदि वुत्तं. द्वे अवयवा अस्साति द्वयं, दुविधं दिट्ठिगाहवत्थु, द्वयं दिट्ठिगाहवसेन निस्सितो अपस्सितोति द्वयनिस्सितो. तेनाह ‘‘द्वे कोट्ठासे निस्सितो’’ति. याय दिट्ठिया ‘‘सब्बोयं लोको अत्थि विज्जति सब्बकालं उपलब्भती’’ति दिट्ठिगतिको गण्हाति, सा दिट्ठि अत्थिता, सा एव सदा सब्बकालं लोको अत्थीति पवत्तगाहताय सस्सतो, तं सस्सतं. याय दिट्ठिया ‘‘सब्बोयं लोको नत्थि न होति उच्छिज्जती’’ति दिट्ठिगतिको गण्हाति, सा दिट्ठि नत्थिता, सा एव उच्छिज्जतीति उप्पन्नगाहताय उच्छेदो, तं उच्छेदं. लोको नाम सङ्खारलोको तम्हि गहेतब्बतो. सम्मप्पञ्ञायाति अविपरीतपञ्ञाय यथाभूतपञ्ञाय. तेनाह ‘‘सविपस्सना मग्गपञ्ञा’’ति. निब्बत्तेसु धम्मेसूति यथा पच्चयुप्पन्नेसु रूपारूपधम्मेसु. पञ्ञायन्ते स्वेवाति सन्ताननिबन्धनवसेन पञ्ञायमानेसु एव. या नत्थीति या उच्छेददिट्ठि तत्थ तत्थेव सत्तानं उच्छिज्जनतो विनस्सनतो कोचि ठितो नाम सत्तो धम्मो वा नत्थीति सङ्खारलोके उप्पज्जेय्य. ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति पवत्तमानापि मिच्छादिट्ठि तथापवत्तसङ्खारारम्मणाव. सा न होतीति कम्माविज्जातण्हादिभेदं पच्चयं पटिच्च सङ्खारलोकस्स समुदयनिब्बत्तिं सम्मप्पञ्ञाय पस्सतो, सा उच्छेददिट्ठि, न होति, नप्पवत्तति अविच्छेदेन सङ्खारानं निब्बत्तिदस्सनतो. लोकनिरोधन्ति सङ्खारलोकस्स खणिकनिरोधं. तेनाह ‘‘सङ्खारानं भङ्ग’’न्ति. या अत्थीति हेतुफलसम्बन्धेन पवत्तमानस्स सन्तानानुपच्छेदस्स एकत्तग्गहणेन सङ्खारलोके या सस्सतदिट्ठि सब्बकालं लोको अत्थीति उप्पज्जेय्य. सा न होतीति उप्पन्नुप्पन्नानं निरोधस्स नवनवानञ्च उप्पादस्स दस्सनतो, सा सस्सतदिट्ठि न होति.
लोको समुदेति एतस्माति लोकसमुदयोति आह ‘‘अनुलोमपच्चयाकार’’न्ति. पच्चयधम्मानञ्हि अत्तनो फलस्स पच्चयभावो अनुलोमपच्चयाकारो. पटिलोमं पच्चयाकारन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. तंतंहेतुनिरोधतो तंतंफलनिरोधो हि पटिलोमपच्चयाकारो. यो हि अविज्जादीनं पच्चयधम्मानं हेतुआदिपच्चयभावो, सो निप्परियायतो लोकसमुदयो. पच्चयुप्पन्नस्स सङ्खारादिकस्स. अनुच्छेदं पस्सतोति अनुच्छेददस्सनस्स हेतु. अयम्पीति न केवलं खणतो उदयवयनीहरणनयो, अथ खो पच्चयतो उदयवयनीहरणनयोपि.
उपगमनट्ठेन तण्हाव उपयो. तथा दिट्ठुपयो. एसेव नयोति इमिना उपयेहि उपादानादीनं अनत्थन्तरतं अतिदिसति. तथा च पन तेसु दुविधता उपादीयति. ननु च चत्तारि उपादानानि अञ्ञत्थ वुत्तानीति? सच्चं वुत्तानि, तानि च खो अत्थतो द्वे एवाति इध एवं वुत्तं. कामं ‘‘अहं मम’’न्ति अयथानुक्कमेन वुत्तं, यथानुक्कमंयेव पन अत्थो वेदितब्बो. आदि-सद्देन परोपरस्स सुभं असुभन्तिआदीनञ्च सङ्गहो वेदितब्बो. ते धम्मेति तेभूमकधम्मे. विनिविसन्तीति विरूपं निविसन्ति, अभिनिविसन्तीति अत्थो. ताहीति तण्हादिट्ठीहि. विनिबद्धोति विरूपं विमुच्चितुं वा अप्पदानवसेन नियमेत्वा बद्धो.
‘‘अभिनिवेसो’’ति उपयुपादानानं पवत्तिआकारविसेसो वुत्तोति आह ‘‘तञ्चायन्ति तञ्च उपयुपादान’’न्ति. चित्तस्साति अकुसलचित्तस्स. पतिट्ठानभूतन्ति आधारभूतं. दोसमोहवसेनपि अकुसलचित्तप्पवत्ति तण्हादिट्ठाभिनिवेसूपनिस्सया एवाति तण्हादिट्ठियो अकुसलस्स चित्तस्स अधिट्ठानन्ति वुत्ता. तस्मिन्ति अकुसलचित्ते. अभिनिविसन्तीति ‘‘एतं मम, एसो मे अत्ता’’तिआदिना अभिनिवेसनं पवत्तेन्ति. अनुसेन्तीति थामगता हुत्वा अप्पहानभावेन अनुसेन्ति. तदुभयन्ति तण्हादिट्ठिद्वयं. न उपगच्छतीति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना तण्हादिट्ठिगतिया न उपसङ्कमति न अल्लीयति. न उपादियतीति न दळ्हग्गाहं गण्हाति. न अधिट्ठातीति न तण्हादिट्ठिगाहेन अधिट्ठाय पवत्तति. अत्तनियगाहो नाम सति अत्तगाहे होतीति वुत्तं ‘‘अत्ता मे’’ति. इदं दुक्खग्गहणं उपादानक्खन्धापस्सयं तब्बिनिमुत्तस्स दुक्खस्स अभावाति वुत्तं ‘‘दुक्खमेवाति पञ्चुपादानक्खन्धमत्तमेवा’’ति. ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति (दी. नि. २.३८७; म. नि. १.१२०; ३.३७३; विभ. १९०) हि वुत्तं. कङ्खं न करोतीति संसयं न उप्पादेति सब्बसो विचिकिच्छाय समुच्छिन्दनतो.
न परप्पच्चयेनाति परस्स असद्दहनेन. मिस्सकसम्मादिट्ठिं आहाति नामरूपपरिच्छेदतो पट्ठाय सम्मादिट्ठिया वुत्तत्ता लोकियलोकुत्तरमिस्सकं सम्मादिट्ठिं अवोच. निकूटन्तोति निहीनन्तो. निहीनपरियायो हि अयं निकूट-सद्दो. तेनाह ‘‘लामकन्तो’’ति. पठमकन्ति च गरहायं क-सद्दो. सब्बं नत्थीति यथासङ्खतं भङ्गुप्पत्तिया नत्थि एव, सब्बं नत्थि उच्छिज्जति विनस्सतीति अधिप्पायो. सब्बमत्थीति च यथा असङ्खतं अत्थि विज्जति, सब्बकालं उपलब्भतीति अधिप्पायो. सब्बन्ति चेत्थ सक्कायसब्बं वेदितब्बं ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदीसु (म. नि. १.१) विय. तञ्हि परिञ्ञाञाणानं पच्चयभूतं. इति-सद्दो निदस्सने. किं निदस्सेति? अत्थि-सद्देन वुत्तं. ‘‘अत्थित’’न्ति निच्चतं. सस्सतग्गाहो हि इध पठमो अन्तोति अधिप्पेतो. उच्छेदग्गाहो दुतियोति तदुभयविनिमुत्ता च इदप्पच्चयता. एत्थ च उप्पन्ननिरोधकथनतो सस्सततं, निरुज्झन्तानं असति निब्बानप्पत्तियं यथापच्चयं पुनूपगमनकथनतो उच्छेदतञ्च अनुपगम्म मज्झिमेन भगवा धम्मं देसेति इदप्पच्चयतानयेन. तेन वुत्तं ‘‘एते…पे… अन्ते’’तिआदि.
कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. धम्मकथिकसुत्तवण्णना
१६. निब्बिन्दनत्थायाति निब्बिदानुपस्सनापटिलाभाय. सा हि जरामरणसीसेन वुत्तेसु सङ्खतधम्मेसु निब्बिन्दनाकारेन पवत्तति. विरज्जनत्थायाति विरागानुपस्सनापटिलाभाय. सीलतो पट्ठायाति विवट्टसन्निस्सितसीलसमादानतो पट्ठाय. सोतापत्तियङ्गेहि समन्नागतो विवट्टसन्निस्सितसीले पतिट्ठितो उपासकोपि पगेव चतुपारिसुद्धिसीले पतिट्ठितो भिक्खु सम्मापटिपन्नो नाम. तेनाह ‘‘याव अरहत्तमग्गा पटिपन्नोति वेदितब्बो’’ति. निब्बानधम्मस्साति निब्बानावहस्स अरियस्स मग्गस्स. अनुरूपसभावभूतन्ति निब्बानाधिगमस्स अनुच्छविकसभावभूतं. निब्बिदाति इमिना वुट्ठानगामिनिपरियोसानं विपस्सनं वदति. विरागा निरोधाति पदद्वयेन अरियमग्गं, इतरेन फलं. एत्थाति इमस्मिं सुत्ते. एकेन नयेनाति पठमेन नयेन. तत्थ हि भगवा तेन भिक्खुना धम्मकथिकलक्खणं पुच्छितो तं मत्थकं पापेत्वा विस्सज्जेसि. यो हि विपस्सनं मग्गं अनुपादाविमुत्तिं पापेत्वा कथेतुं सक्कोति, सो एकन्तधम्मकथिको. तेनाह ‘‘धम्मकथिकस्स पुच्छा कथिता’’ति. द्वीहीति दुतियततियनयेहि. तन्ति पुच्छं. विसेसेत्वाति विसिट्ठं कत्वा. यथापुच्छितमत्तमेव अकथेत्वा अपुच्छितम्पि अत्थं दस्सेन्तो धम्मानुधम्मपटिपत्तिं अनुपादाय विमुत्तिसङ्खातं विसेसं पापेत्वा. भगवा हि अप्पं याचितो बहुं देन्तो उळारपुरिसो विय धम्मकथिकलक्खणं पुच्छितो पटिच्चसमुप्पादमुखेन तञ्चेव ततो च उत्तरिं धम्मानुधम्मपटिपत्तिं अनुपादाविमुत्तञ्च विस्सज्जेसि. तत्थ ‘‘निब्बिदाय…पे… धम्मं देसेती’’ति इमिना धम्मदेसनं वासनाभागियं कत्वा दस्सेसि. ‘‘निरोधाय पटिपन्नो होती’’ति इमिना निब्बेधभागियं, ‘‘अनुपादाविमुत्तो होती’’ति इमिना देसनं असेक्खभागियं कत्वा दस्सेसि. तेनाह ‘‘सेक्खासेक्खभूमियो निद्दिट्ठा’’ति.
धम्मकथिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना
१७. लिङ्गेन अचेलकोति पब्बजितलिङ्गेन अचेलको. तेन अचेलकचरणेन अचेलो, न निच्चेलतामत्तेनाति दस्सेति. नामेनाति गोत्तनामेन कस्सपोति. देसेति पवेदेति संसयविगमनं एतेनाति देसो, निच्छयहेतूति आह ‘‘किञ्चिदेव देस’’न्तिआदि. सो हि संसयविगमनं करोतीति कारणं. ओकासन्ति अवसंसन्दनपदेसं. तेनाह ‘‘खणं काल’’न्ति. अन्तरघरं अन्तोनिवेसनं. अन्तरे घरानि एतस्साति अन्तरघरं, अन्तोगामो. यदाकङ्खसीति यं आकङ्खसि. इति भगवा सब्बञ्ञुपवारणाय पवारेति. तेनाह ‘‘यं इच्छसी’’ति. यदाकङ्खसीति यं आकङ्खसि, कस्सप, तिक्खत्तुं पटिक्खिपन्तोपि पुच्छसि, यं आकङ्खसि, तमेव पुच्छाति अत्थो.
‘‘यावततियं पटिक्खिपी’’ति वुत्तत्ता ‘‘ततियम्पि खो’’तिआदिना पाठेन भवितब्बं. सो पन नयवसेन संखित्तोति दट्ठब्बो. येन कारणेन भगवा अचेलकस्स तिक्खत्तुं याचापेत्वा चस्स पञ्हं कथेसि, तं दस्सेतुं ‘‘कस्मा पना’’तिआदिमाह. गारवजननत्थं यावततियं पटिक्खिपि तञ्च धम्मस्स सुस्सूसाय. धम्मगरुका हि बुद्धा भगवन्तो. सत्तानं ञाणपरिपाकं आगमयमानो यावततियं याचापेतीति विभत्तिविपरिणामवसेन साधारणतो पदं योजेत्वा पुन ‘‘एत्तकेन कालेना’’ति कस्सपस्स वसेन योजेतब्बं.
माति पटिसेधे निपातो. भणीति पुनवचनवसेन किरियापदं वदति. मा एवं भणि, कथेसीति अत्थो. ‘‘इति भगवा अवोचा’’ति पन सङ्गीतिकारवचनं. सयंकतं दुक्खन्ति पुरिसस्स उप्पज्जमानदुक्खं, तेन कतं नाम तस्स कारणस्स पुब्बे तेनेव कम्मस्स उपचितत्ताति अयं नयो अनवज्जो. दिट्ठिगतिको पन पञ्चक्खन्धविनिमुत्तं निच्चं कारकवेदकलक्खणं अत्तानं परिकप्पेत्वा तस्स वसेन ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति पुच्छतीति भगवा ‘‘मा हेव’’न्ति अवोच, तेनाह ‘‘सयंकतं दुक्खन्ति वत्तुं न वट्टती’’तिआदि. एत्थ च यदि बाहिरकेहि परिकप्पितो अत्ता नाम कोचि अत्थि, सो च निच्चो, तस्स निब्बिकारताय, पुरिमरूपाविजहनतो कस्सचि विसेसाधानस्स कातुं असक्कुणेय्यताय अहिततो निवत्तनत्थं, हिते च वत्तनत्थं उपदेसो च निप्पयोजनो सिया अत्तवादिनो. कथं वा सो उपदेसो पवत्तीयति? विकाराभावतो. एवञ्च अत्तनो अजटाकासस्स विय दानादिकिरिया हिंसादिकिरिया च न सम्भवति, तथा सुखस्स दुक्खस्स च अनुभवनबन्धो एव अत्तवादिनो न युज्जति कम्मबन्धाभावतो. जातिआदीनञ्च असम्भवतो कुतो विमोक्खो. अथ पन ‘‘धम्ममत्तं तस्स उप्पज्जति चेव विनस्सति च. यस्स वसेनायं किरियावोहारो’’ति वदेय्य, एवम्पि पुरिमरूपाविजहनेन अवट्ठितस्स अत्तनो धम्ममत्तन्ति न सक्का सम्भावेतुं. ते वा पनस्स धम्मा अवत्थाभूता, ततो अञ्ञे वा सियुं अनञ्ञे वा. यदि अञ्ञे, न ताहि तस्स उप्पन्नाहिपि कोचि विसेसो अत्थि. यो हि करोति पटिसंवेदेति चवति उपपज्जति चाति इच्छितं, तस्मा तदत्थो एव यथावुत्तदोसो. किञ्च धम्मकप्पनापि निरत्थिका सिया. अथ अनञ्ञे, उप्पादविनासवन्तीहि अवत्थाहि अनञ्ञस्स अत्तनो तासं विय उप्पादविनाससम्भवतो कुतो निच्चतावकासो. तासम्पि वा अत्तनो विय निच्चतापत्तीति बन्धविमोक्खानं असम्भवो एवाति न युज्जतेवायं अत्तवादो. तेनाह ‘‘अत्ता नाम कोचि दुक्खस्स कारको नत्थीति दीपेती’’ति. परतोति ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्तिआदिके परस्मिं तिविधेपि नये. अधिच्चसमुप्पन्नन्ति अधिच्च यदिच्छाय किञ्चि कारणं कस्सचि वा पुब्बं विना समुप्पन्नं. तेनाह ‘‘अकारणेन यदिच्छाय उप्पन्न’’न्ति. कस्मा एवमाहाति एवं वक्खमानोति अधिप्पायो. अस्साति अचेलस्स. अयन्ति भगवन्तं सन्धाय वदति. सोधेन्तोति सयं विसुद्धं कत्वा पुच्छितमत्थं एव अत्तनो पुच्छाय सुद्धिं दस्सेन्तो. लद्धिया ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति मिच्छागहणस्स पटिसेधनत्थाय.
सो करोतीति सो कम्मं करोति. सो पटिसंवेदयतीति कारकवेदकानं अनञ्ञत्तदस्सनपरं एतं, न पन कम्मकिरियाफलानं पटिसंवेदनानं समानकालतादस्सनपरं. इतीति निदस्सनत्थे निपातो. खोति अवधारणे. ‘‘सो एवा’’ति दस्सितो. अनियतादेसा हि एते निपाता. आदितोति भुम्मत्थे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘आदिम्हियेवा’’ति. ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पगेव ‘‘सो करोति, सो पटिसंवेदयती’’ति सञ्ञाचित्तविपल्लासा भवन्ति. सञ्ञाविपल्लासतो हि चित्तविपल्लासो, चित्तविपल्लासतो दिट्ठिविपल्लासो, तेनाह ‘‘एवं सति पच्छा सयंकतं दुक्खन्ति अयं लद्धि होती’’ति. एवं सति सञ्ञाचित्तविपल्लासानं ब्रूहितो मिच्छाभिनिवेसो, यदिदं ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धि. तस्मा पटिनिस्सज्जेतुं पापकं दिट्ठिगतन्ति दस्सेति. तेनाह भगवा ‘‘सयंकतं…पे… एतं परेती’’ति. वट्टदुक्खं अधिप्पेतं अविसेसतो अत्थीति च वुत्तत्ता. सस्सतं सस्सतगाहं दीपेति परेसं पकासेति, तथाभूतो च सस्सतं दळ्हग्गाहं गण्हातीति. तस्साति दिट्ठिगतिकस्स. तं ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति एवं पवत्तं विपरीतदस्सनं. एतं सस्सतग्गहणं. परेति उपेति. तेनाह ‘‘कारकञ्च…पे… अत्थो’’ति. एकमेव गण्हन्तन्ति सतिपि वत्थुभेदे अयोनिसो उप्पज्जनेन एकमेव कत्वा गण्हन्तं.
इध ‘‘आदिम्हियेवा’’ति पदे. ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पगेवातिआदिना हेत्थ वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. अयञ्हेत्थ योजना – ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पगेव अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदयतीति सञ्ञाचित्तविपल्लासा भवन्तीति सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. एवं सतीति एवं मुदुके उच्छेदविपल्लासे पठमुप्पन्ने सति पच्छा ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होतीति सम्बन्धो. कारकोति कम्मस्स कारको. तेन कतन्ति कम्मकारकेन कतं. कम्मुना हि फलस्स वोहारो अभेदोपचारकत्ता. एवन्ति दिट्ठिसहगता वेदना सातसभावा किलेसपरिळाहादिना सपरिस्सया सउपायासा, एवं. ‘‘पगेव इतरे’’ति वुत्तवेदनाय अभितुन्नस्स विद्धस्स. ‘‘वुत्तनयेन योजेतब्ब’’न्ति वत्वा तं योजनं दस्सेन्तो ‘‘तत्राय’’न्तिआदिमाह. उच्छेदन्ति सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं, विभवन्ति अत्थो. असतो हि विनासासम्भवतो अत्थिभावनिबन्धनो उच्छेदो. यथा हेतुफलभावेन पवत्तमानानं सभावधम्मानं सतिपि एकसन्तानपरियापन्नानं भिन्नसन्ततिपतितेहि विसेसे हेतुफलानं परमत्थतो अविनाभावत्ता भिन्नसन्तानपतितानं विय अच्चन्तभेदसन्निट्ठानेन नानत्तनयस्स मिच्छागहणं उच्छेदाभिनिवेसस्स कारणं. एवं हेतुफलभूतानं धम्मानं विज्जमानेपि सभावभेदे एकसन्ततिपरियापन्नताय एकत्तनयेन अच्चन्ताभेदगहणम्पि कारणमेवाति दस्सेतुं ‘‘सत्तस्सा’’ति वुत्तं पाळियं. सन्तानवसेन हि वत्तमानेसु खन्धेसु घनविनिब्भोगाभावेन एकत्तगहणनिबन्धनो सत्तग्गाहो, सत्तस्स च अत्थिभावग्गाहनिबन्धनो उच्छेदग्गाहो, यावायं अत्ता न उच्छिज्जति, तावायं विज्जतियेवाति गहणतो निरुदयविनासो इध उच्छेदोति अधिप्पेतोति ‘‘उच्छेद’’न्ति वुत्तं. विसेसेन नासो विनासो, अभावो. सो पन मंसचक्खुपञ्ञाचक्खूनं दस्सनपथातिक्कमोयेव होतीति वुत्तं ‘‘अदस्सन’’न्ति. अदस्सने हि नाससद्दो लोके निरुळ्होति. सभावविगमो सभावापगमो विभवो. यो हि निरुदयविनासेन उच्छिज्जति, न सो अत्तनो सभावेन तिट्ठति.
एते तेति वा ये इमे तया ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति च पुट्ठेन मया ‘‘सो करोति, सो पटिसंवेदयती’’तिआदिना, ‘‘अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदयती’’तिआदिना च पटिक्खित्ता सस्सतुच्छेदसङ्खाता अन्ता, ते उभो अन्तेति योजना. अथ वा एते तेति यत्थ पुथू अञ्ञतित्थिया अनुपचितञाणसम्भारताय परमगम्भीरं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं अप्पजानन्ता सस्सतुच्छेदे निमुग्गा सीसं उक्खिपितुं न विसहन्ति, एते ते उभो अन्ते अनुपगम्माति योजना. देसेतीति पठमं ताव अनञ्ञसाधारणे पटिपत्तिधम्मे ञाणानुभावेन मज्झिमाय पटिपदाय ठितो, करुणानुभावेन देसनाधम्मे मज्झिमाय पटिपदाय ठितो धम्मं देसेति. एत्थ हीति हि-सद्दो हेतुअत्थो. यस्मा कारणतो…पे… निद्दिट्ठो, तस्मा मज्झिमाय पटिपदाय ठितो धम्मं देसेतीति योजना. कारणतो फलं दीपितन्ति योजना, अभिधेय्यानुरूपञ्हि लिङ्गवचनानि होन्ति. अस्साति फलस्स. न कोचि कारको वा वेदको वा निद्दिट्ठो, अञ्ञदत्थु पटिक्खित्तो हेतुफलमत्ततादस्सनतो केवलं दुक्खक्खन्धगहणतोति. एत्तावताति ‘‘एते ते, कस्सप…पे… दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’ति एत्तकेन ताव पदेन. सेसपञ्हाति ‘‘सयंकतञ्च परंकतञ्च दुक्ख’’न्तिआदिका सेसा चत्तारो पञ्हा. अट्ठकथायं पन ‘‘किं नु खो, भो गोतम, नत्थि दुक्ख’’न्ति पञ्हो पाळियं सरूपेनेव पटिक्खित्तोति न उद्धतो. पटिसेधिता होन्तीति ततियपञ्हो, ताव पठमदुतियपञ्हपटिक्खेपेनेव पटिक्खित्तो, सो हि पञ्हो विसुं विसुं पटिक्खेपेन एकज्झं पटिक्खेपेन च. तेनाह ‘‘उभो…पे… पटिक्खित्तो’’ति. एत्थ च यस्स अत्ता कारको वेदको वा इच्छितो, तेन विपरिणामधम्मो अत्ता अनुञ्ञातो होति. तथा च सति अनुपुब्बधम्मप्पवत्तिया रूपादिधम्मानं विय, सुखादिधम्मानं विय चस्स पच्चयायत्तवुत्तिताय उप्पादवन्तता आपज्जति. उप्पादे च सति अवस्संभावी निरोधोति अनवकासा निच्चताति. तस्स ‘‘सयंकत’’न्ति पठमपञ्हपटिक्खेपो पच्छा चे अत्तनो निरुळ्हस्स समुदयो होतीति पुब्बे विय अनेन भवितब्बं, पुब्बे विय वा पच्छापि. सेसपञ्हाति ततियपञ्हादयो. ततियपञ्हो पटिक्खित्तोति एवञ्च ततियपञ्हो पटिक्खित्तो वेदितब्बो – ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना सततं समितं पच्चयायत्तस्स दीपनेन दुक्खस्स अधिच्चसमुप्पन्नता पटिक्खित्ता, ततो एव तस्स अजाननञ्च पटिक्खित्तं. तेनाह भगवा ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.३९-४०; महाव. १; उदा. १).
यं परिवासं समादियित्वा परिवसतीति योजना. वचनसिलिट्ठतावसेनाति ‘‘भगवतो सन्तिके पब्बज्जं लभेय्यं उपसम्पद’’न्ति याचन्तेन तेन वुत्तवचनसिलिट्ठतावसेन. गामप्पवेसनादीनीति आदि-सद्देन नातिदिवापटिक्कमनं, नवेसियादिगोचरता, सब्रह्मचारीनं किच्चेसु दक्खतादि, उद्देसादीसु तिब्बच्छन्दता, तित्थियानं अवण्णभणने अत्तमनता, बुद्धादीनं अवण्णभणने अनत्तमनता, तित्थियानं वण्णभणने अनत्तमनता, बुद्धादीनं वण्णभणने अत्तमनताति (महाव. ८७) इमेसं सङ्गहो. अट्ठ वत्तानीति इमानि अट्ठ तित्थियवत्तानि पूरेन्तेन. एत्थ च नातिकालेन गामप्पवेसना तत्थ विसुद्धकायवचीसमाचारेन पिण्डाय चरित्वा नातिदिवापटिक्कमनन्ति इदमेकं वत्तं.
अयमेत्थ पाठोति एतस्मिं कस्सपसुत्ते अयं पाठो. अञ्ञत्थाति सीहनादसुत्तादीसु (दी. नि. १.४०२-४०३). घंसित्वा कोट्टेत्वाति यथा सुवण्णं निघंसित्वा अधिकरणिया कोट्टेत्वा निद्दोसमेव गय्हति, एवं परिवासवत्तचरणेन घंसित्वा सुद्धभाववीमंसनेन कोट्टेत्वा सुद्धो एव अञ्ञतित्थियपुब्बो इध गय्हति. तिब्बच्छन्दतन्ति सासनं अनुपविसित्वा ब्रह्मचरियवासे तिब्बच्छन्दतं दळ्हतराभिरुचितं. अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसीति नामगोत्तेन अपाकटं एकं भिक्खुं आणापेसि एहिभिक्खुउपसम्पदाय उपनिस्सयाभावतो. गणे निसीदित्वाति भिक्खू अत्तनो सन्तिके पत्तासनवसेन गणे निसीदित्वा.
अचेलकस्सपसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. तिम्बरुकसुत्तवण्णना
१८. यस्मा तिम्बरुको ‘‘वेदना अत्ता. अत्ताव वेदयती’’ति एवंलद्धिको, तस्मा ताय लद्धिया ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति वदति, तं पटिसंहरितुं भगवा ‘‘सा वेदना’’तिआदिं अवोच. तेनाह ‘‘सा वेदनातिआदि सयंकतं सुखदुक्खन्ति लद्धिया निसेधनत्थं वुत्त’’न्ति. एत्थापीति इमस्मिम्पि सुत्ते. तत्राति यं वुत्तं ‘‘सा वेदना…पे… सुखदुक्ख’’न्ति, तस्मिं पाठे. आदिम्हियेवाति एत्थ भुम्मवचनेन ‘‘आदितो’’ति तो-सद्दो न निस्सक्कवचने. एव-कारेन खो-सद्दो अवधारणेति दस्सेति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं अनन्तरसुत्ते वुत्तमेव. तत्थ पन ‘‘वेदनातो अञ्ञो अत्ता, वेदनाय कारको’’ति लद्धिकस्स दिट्ठिगतिकस्स वादो पटिक्खित्तो, इध ‘‘वेदना अत्ता’’ति एवंलद्धिकस्साति अयमेव विसेसो. तेनाह ‘‘एवञ्हि सति वेदनाय एव वेदना कता होती’’तिआदि. इमिस्साति याय वेदनाय सुखदुक्खं कतं, इमिस्सा. पुब्बेपीति सस्सताकारतो पुब्बेपि. पुरिमञ्हि अत्थन्ति अनन्तरसुत्ते वुत्तं अत्थं. अट्ठकथायन्ति पोराणट्ठकथायं. तन्ति पुरिमसुत्ते वुत्तमत्थं. अस्साति इमस्स सुत्तस्स. यस्मा तिम्बरुको ‘‘वेदनाव अत्ता’’ति गण्हाति, तस्मा वुत्तं ‘‘अहं सा वेदना…पे… न वदामी’’ति.
अञ्ञा वेदनातिआदीसुपि यं वत्तब्बं, तं अनन्तरसुत्ते वुत्तनयमेव. कारकवेदनाति कत्तुभूतवेदना. वेदनासुखदुक्खन्ति वेदनाभूतसुखदुक्खं कथितं, न वट्टसुखदुक्खं. ‘‘विपाकसुखदुक्खमेव वट्टती’’ति वुत्तं ‘‘सयंकतं सुखं दुक्ख’’न्तिआदिवचनतो.
तिम्बरुकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. बालपण्डितसुत्तवण्णना
१९. अविज्जा नीवरणा भवादि-आदीनवस्स निवारितपटिच्छादिका एतस्साति अविज्जानीवरणो, अविज्जाय निवुतोति आह ‘‘अविज्जाय निवारितस्सा’’ति. अयं कायोति बालस्स अप्पहीनकिलेसस्स पच्चुप्पन्नं अत्तभावं रक्खं कत्वा अविज्जाय पटिच्छादितादीनवे अयाथावदस्सनवसेन तण्हाय पटिलद्धचित्तस्स तंतंभवूपगा सङ्खारा सङ्खरीयन्ति. तेहि च अत्तभावस्स अभिनिब्बत्ति, तस्मा अयञ्च अविज्जाय कायो निब्बत्तोति. अस्साति बालस्स. अयं अत्थोति ‘‘अयं कायो नामरूपन्ति च वुत्तो’’ति अत्थो दीपेतब्बो उपादानक्खन्धसळायतनसङ्गहतो तेसं धम्मानं. एवमेतं द्वयन्ति एवं अविज्जाय निवारितत्ता, तण्हाय च संयुत्तत्ता एवं सपरसन्तानगतसविञ्ञाणककायसङ्खातं द्वयं होति. अञ्ञत्थाति सुत्तन्तरेसु. ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४५; ४.६०-६१; कथा. ४६५, ४६७) अज्झत्तिकबाहिरायतनानि भिन्दित्वा चक्खुरूपादिद्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अभिन्दित्वा छ अज्झत्तिकबाहिरायतनानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता ‘‘द्वयं पटिच्च फस्सो’’ति, तस्मा महाद्वयं नाम किरेतं अनवसेसतो अज्झत्तिकबाहिरायतनानं गहितत्ता. अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानीति एत्थापि हि सळायतनानि सङ्गहितानेव. फस्सकारणानीति फस्सपवत्तिया पच्चयानि. येहीति हेतुदस्सनमत्तन्ति आह ‘‘येहि कारणभूतेही’’ति. फस्सो एव फुसनकिच्चो, न फस्सायतनानीति वुत्तं ‘‘फस्सेन फुट्ठो’’ति. परिपुण्णवसेनाति अवेकल्लवसेन. अपरिपुण्णायतनानं हीनानि फस्सस्स कारणानि होन्ति, तेसं वियाति ‘‘एतेसं वा अञ्ञतरेना’’ति वुत्तं. कायनिब्बत्तनादिम्हीति सविञ्ञाणकस्स कायस्स निब्बत्तनं कायनिब्बत्तनं, कायो वा निब्बत्तति एतेनाति कायनिब्बत्तनं, किलेसाभिसङ्खारा. आदिसद्देन फस्ससळायतनादिसङ्गहो. अधिकं पयसति पयुञ्जति एतेनाति अधिप्पयासो, विसेसकारणन्ति आह ‘‘अधिकपयोगो’’ति.
भगवा अम्हाकं उप्पादकभावेन मूलभावेन भगवंमूलका. इमे धम्माति इमे कारणधम्मा. येहि मयं बालपण्डितानं समानेपि कायनिब्बत्तनादिम्हि विसेसं जानेय्याम, तेनाह ‘‘पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता’’तिआदि. आजानामाति अभिमुखं पच्चक्खतो जानाम. पटिविज्झामाति तस्सेव वेवचनं, अधिगच्छामाति अत्थो. नेताति अम्हाकं सन्ताने पापेता. विनेताति यथा अलमरियञाणदस्सनविसेसो होति, एवं विसेसतो नेता, तदङ्गविनयादिवसेन वा विनेता. अनुनेताति अनुरूपं नेता. अन्तरन्तरा यथाधम्मपञ्ञत्तिया पञ्ञापितानं धम्मानं अनुरूपतो दस्सनं होतीति आह ‘‘यथासभावतो …पे… दस्सेता’’ति. आपाथं उपगच्छन्तानं भगवा पटिसरणं समोसरणट्ठानन्ति भगवंपटिसरणा धम्मा. तेनाह ‘‘चतुभूमकधम्मा’’तिआदि. पटिसरति पटिविज्झतीति पटिसरणं, तस्मा पटिविज्झनवसेन भगवा पटिसरणं एतेसन्ति भगवंपटिसरणा. तेनाह ‘‘अपि चा’’तिआदि. फस्सो आगच्छतीति पटिविज्झनकवसेन फस्सो ञाणस्स आपाथं आगच्छति, आपाथं आगच्छन्तोयेव सो अत्थतो ‘‘अहं किन्नामो’’ति नामं पुच्छन्तो विय, भगवा चस्स नामं करोन्तो विय होतीति वुत्तं ‘‘अहं भगवा’’तिआदि. उपट्ठातूति ञाणस्स पच्चुपट्ठातु. भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतो एव भागो होतु, भगवाव नं अत्तनो भागं कत्वा विस्सज्जेतूति अत्थो, भगवतो भागो यदिदं धम्मस्स अक्खानं, अम्हाकं पन सवनं भागोति अयमेत्थ अधिप्पायो. एवञ्हि सद्दलक्खणेन समेति. केचि पन पटिभातूति अत्थं वदन्ति ञाणेन दिस्सतु देसीयतूति वा अत्थो. तेनाह ‘‘तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो’’ति.
बालस्स पण्डितस्स च कायस्स निब्बत्तिया पच्चयभूता अविज्जा च तण्हा च. तेनाह ‘‘कम्मं…पे… निरुद्धा’’ति. जवापेत्वाति गहितजवनं कत्वा, यथा पटिसन्धिं आकड्ढितुं समत्थं होति, एवं कत्वा. यदि निरुद्धा, कथं अप्पहीनाति वुत्तन्ति आह ‘‘यथा पना’’तिआदि. भवति हि तंसदिसेपि तब्बोहारो यथा ‘‘सा एव तित्तिरी, तानेव ओसधानि, तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेना’’ति च. दुक्खक्खयायाति तदत्थविसेसनत्थन्ति आह ‘‘खयत्थाया’’ति. पटिसन्धिकायन्ति पटिसन्धिगहणपुब्बकं कायं. पाळियं ‘‘बालेना’’ति करणवचनं निस्सक्केति आह ‘‘बालतो’’ति. भाविना सह पटिसन्धिना सप्पटिसन्धिको. यो पन एकन्ततो तेनत्तभावेन अरहत्तं पत्तुं भब्बो, सो भाविना पटिसन्धिना ‘‘अप्पटिसन्धिको’’ति, ततो विसेसनत्थं ‘‘सप्पटिसन्धिको’’ति वुत्तं. किञ्चापि वुत्तं, सो च याव अरियभूमिं न ओक्कमति, ताव बालधम्मसमङ्गी एवाति कत्वा ‘‘सब्बोपि पुथुज्जनो बालो’’ति वुत्तं. तथा हि ‘‘अप्पटिसन्धिको खीणासवो पण्डितो’’ति खीणासव-सद्देन अप्पटिसन्धिको विसेसितो. यदि एवं सेक्खा कथन्ति आह ‘‘सोतापन्ना’’तिआदि. ते हि सिखापत्तपण्डिच्चभावलक्खणाभावतो पण्डिताति न वत्तब्बा खीणासवा विय, बलवतरानं पन बालधम्मानं पहीनत्ता बालातिपि न वत्तब्बा पुथुज्जना विय. भजियमाना पन चतुसच्चसम्पटिवेधं उपादाय पण्डितपक्खं भजन्ति, न बालपक्खं वुत्तकारणेनाति.
बालपण्डितसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. पच्चयसुत्तवण्णना
२०. सब्बम्पि सङ्खतं अप्पटिच्च उप्पन्नं नाम नत्थीति पच्चयधम्मोपि अत्तनो पच्चयधम्मं उपादाय पच्चयुप्पन्नो, तथा पच्चयुप्पन्नधम्मोपि अत्तनो पच्चयुप्पन्नं उपादाय पच्चयधम्मोति यथारहं धम्मानं पच्चयपच्चयुप्पन्नता. येसं विनेय्यानं पटिच्चसमुप्पाददेसनायेव सुबोधतो उपट्ठाति, तेसं वसेन सुट्ठु विभागं कत्वा पटिच्चसमुप्पादो देसितो. येसं पन विनेय्यानं तदुभयस्मिं विभज्ज सुते एव धम्माभिसमयो होति, ते सन्धाय भगवा तदुभयं विभज्ज दस्सेन्तो ‘‘पटिच्चसमुप्पादञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मे’’ति इमं देसनं आरभीति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘सत्था इमस्मिं सुत्ते’’तिआदिमाह. पच्चयस्स भावो पच्चयत्तं, पच्चयनिब्बत्तता. असभावधम्मे न लब्भतीति ‘‘सभावधम्मे’’ति वुत्तं. ननु च जाति जरा मरणञ्च सभावधम्मो न होति, येसं पन खन्धानं जाति जरा मरणञ्च, ते एव सभावधम्मा, अथ कस्मा देसनाय ते गहिताति? नायं दोसो, जाति जरा मरणञ्हि पच्चयनिब्बत्तानं सभावधम्मानं विकारमत्तं, नञ्ञेसं, तस्मा ते गहिताति. उप्पादा वा तथागतानन्ति न विनेय्यपुग्गलानं मग्गफलुप्पत्ति विय जातिपच्चया जरामरणुप्पत्ति तथागतुप्पादायत्ता, अथ खो सा तथागतानं उप्पादेपि अनुप्पादेपि होतियेव. तस्मा सा कामं असङ्खता विय धातु न निच्चा, तथापि ‘‘सब्बकालिका’’ति एतेन जातिपच्चयतो जरामरणुप्पत्तीति दस्सेति. तेनाह ‘‘जातियेव जरामरणस्स पच्चयो’’ति. जातिपच्चयाति च जातिसङ्खातपच्चया. हेतुम्हि निस्सक्कवचनं. ठिताव सा धातु, यायं इदप्पच्चयता जातिया जरामरणस्स पच्चयता तस्स ब्यभिचाराभावतो. इदानि न कदाचि जाति जरामरणस्स पच्चयो न होति होतियेवाति जरामरणस्स पच्चयभावे नियमेति. उभयेनपि यथावुत्तस्स पच्चयभावो यत्थ होति, तत्थ अवस्संभावितं दस्सेति. तेनाह भगवा ‘‘ठिताव सा धातू’’ति. द्वीहि पदेहि. तिट्ठन्तीति यस्स वसेन धम्मानं ठिति, सा इदप्पच्चयता धम्मट्ठितता. धम्मेति पच्चयुप्पन्ने धम्मे. नियमेति विसेसेति. हेतुगतविसेससमायोगो हि हेतुफलस्स एवं धम्मतानियामो एवाति.
अपरो नयो – ठिताव सा धातूति यायं जरामरणस्स इदप्पच्चयता ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति, एसा धातु एस सभावो. तथागतानं उप्पादतो पुब्बे उद्धञ्च अप्पटिविज्झियमानो, मज्झे च पटिविज्झियमानो न तथागतेहि उप्पादितो, अथ खो सम्भवन्तस्स जरामरणस्स सब्बकालं जातिपच्चयतो सम्भवोति ठिताव सा धातु, केवलं पन सयम्भुञाणेन अभिसम्बुज्झनतो ‘‘अयं धम्मो तथागतेन अभिसम्बुद्धो’’ति पवेदनतो च तथागतो ‘‘धम्मसामी’’ति वुच्चति, न अपुब्बस्स उप्पादनतो. तेन वुत्तं ‘‘ठिताव सा धातू’’ति. सा एव ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति एत्थ विपल्लासाभावतो एवं अवबुज्झमानस्स एतस्स सभावस्स, हेतुनो वा तथेव भावतो ठितताति धम्मट्ठितता, जाति वा जरामरणस्स उप्पादट्ठिति पवत्तआयूहन-संयोग-पलिबोध-समुदय-हेतुपच्चयट्ठितीति तदुप्पादादिभावेनस्सा ठितता ‘‘धम्मट्ठितता’’ति फलं पति सामत्थियतो हेतुमेव वदति. धारीयति पच्चयेहीति वा धम्मो, तिट्ठति तत्थ तदायत्तवुत्तिताय फलन्ति ठिति, धम्मस्स ठिति धम्मट्ठिति. धम्मोति वा कारणं पच्चयभावेन फलस्स धारणतो, तस्स ठिति सभावो, धम्मतो च अञ्ञो सभावो नत्थीति धम्मट्ठिति, पच्चयो. तेनाह ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति (पटि. म. मातिका ४). धम्मट्ठिति एव धम्मट्ठितता. सा एव धातु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति इमस्स सभावस्स, हेतुनो वा अञ्ञथत्ताभावतो, ‘‘न जातिपच्चया जरामरण’’न्ति विञ्ञायमानस्स च तब्भावाभावतो नियामता ववत्थितभावोति धम्मनियामता. फलस्स वा जरामरणस्स जातिया सति सम्भवो धम्मे हेतुम्हि ठितताति धम्मट्ठितता, असति असम्भवो धम्मनियामताति एवं फलेन हेतुं विभावेति, तं ‘‘ठिताव सा धातू’’तिआदिना वुत्तं. इमेसं जरामरणादीनं पच्चयतासङ्खातं इदप्पच्चयतं अभिसम्बुज्झति पच्चक्खकरणेन अभिमुखं बुज्झति याथावतो पटिविज्झति, ततो एव अभिसमेति अभिमुखं समागच्छति, आदितो कथेन्तो आचिक्खति, उद्दिसतीति अत्थो. तमेव उद्देसं परियोसापेन्तो देसेति. यथाउद्दिट्ठमत्तं निद्दिसनवसेन पकारेहि ञापेन्तो पञ्ञापेति. पकारेहि एव पतिट्ठपेन्तो पट्ठपेति. यथानिद्दिट्ठं पटिनिद्देसवसेन विवरति विभजति. विवटञ्हि विभत्तञ्च अत्थं हेतूदाहरणदस्सनेहि पाकटं करोन्तो उत्तानीकरोति. उत्तानीकरोन्तो तथा पच्चक्खभूतं कत्वा निगमनवसेन पस्सथाति चाह.
जातिपच्चया जरामरणन्तिआदीसूति जातिआदीनं जरामरणपच्चयभावेसु. तेहि तेहि पच्चयेहीति यावतकेहि पच्चयेहि यं फलं उप्पज्जमानारहं, अविकलेहि तेहेव तस्स उप्पत्ति, न ऊनाधिकेहीति. तेनाह ‘‘अनूनाधिकेहेवा’’ति. यथा तं चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि चक्खुविञ्ञाणस्स सम्भवोति. तेन तंतंफलनिप्फादने तस्सा पच्चयसामग्गिया तप्पकारता तथताति वुत्ताति दस्सेति. सामग्गिन्ति समोधानं, समवायन्ति अत्थो. असम्भवाभावतोति अनुप्पज्जनस्स अभावतो. तथाविधपच्चयसामग्गियञ्हि सतिपि फलस्स अनुप्पज्जने तस्सावितथता सिया. अञ्ञधम्मपच्चयेहीति अञ्ञस्स फलधम्मस्स पच्चयेहि. अञ्ञधम्मानुप्पत्तितोति ततो अञ्ञस्स फलधम्मस्स अनुप्पज्जनतो. न हि कदाचि चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि सोतविञ्ञाणस्स सम्भवो अत्थि. यदि सिया, तस्सा सामग्गिया अञ्ञथता नाम सिया, न चेतं अत्थीति ‘‘अनञ्ञथता’’ति वुत्तं. पच्चयतोति पच्चयभावतो. पच्चयसमूहतोति एत्थापि एसेव नयो. इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयताति ता-सद्देन पदं वड्ढितं यथा ‘‘देवोयेव देवता’’ति, इदप्पच्चयानं समूहो इदप्पच्चयताति समूहत्थो तासद्दो यथा ‘‘जनानं समूहो जनता’’ति इममत्थं सन्धायाह ‘‘लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो वेदितब्ब’’न्ति.
न निच्चं सस्सतन्ति अनिच्चं. जरामरणं न अनिच्चं सङ्खारानं विकारभावतो अनिप्फन्नत्ता, तथापि ‘‘अनिच्च’’न्ति परियायेन वुत्तं. एस नयो सङ्खतादीसुपि. समागन्त्वा कतं सहितेहेव पच्चयेहि निब्बत्तेतब्बतो यथासभावं समेच्च सम्भुय्य पच्चयेहि कतन्ति सङ्खतं. पच्चयारहं पच्चयं पटिच्च न विना तेन सहितसमेतमेव उप्पन्नन्ति पटिच्चसमुप्पन्नं. तेनाह ‘‘पच्चये निस्साय उप्पन्न’’न्ति. खयसभावन्ति भिज्जनसभावं. विगच्छनकसभावन्ति सकभावतो अपगच्छनकसभावं. विरज्जनकसभावन्ति पलुज्जनकसभावं. निरुज्झनकसभावन्ति खणभङ्गवसेन पभङ्गुसभावं. वुत्तनयेनाति जराय वुत्तनयेन. जनकप्पच्चयानं कम्मादीनं. किच्चानुभावक्खणेति एत्थ किच्चानुभावो नाम यथा पवत्तमाने पच्चये तस्स फलं उप्पज्जति, तथा पवत्ति, एवं सन्तस्स पवत्तनक्खणे. इदं वुत्तं होति – यस्मिं खणे पच्चयो अत्तनो फलुप्पादनं पति ब्यावटो नाम होति, इमस्मिं खणे ये धम्मा रूपादयो उपलब्भन्ति ततो पुब्बे, पच्छा च अनुपलब्भमाना, तेसं ततो उप्पत्ति निद्धारीयति, एवं जातियापि सा निद्धारेतब्बा तंखणूपलद्धतोति. यदि एवं निप्परियायतोव जातिया कुतोचि उप्पत्ति सिद्धि, अथ कस्मा ‘‘एकेन परियायेना’’ति वुत्तन्ति? जायमानधम्मानं विकारभावेन उपलद्धब्बत्ता. यदि निप्फन्नधम्मा विय जाति उपलब्भेय्य, निप्परियायतोव तस्सा कुतोचि उप्पत्ति सिया, न चेवं उपलब्भति, अथ खो अनिप्फन्नत्ता विकारभावेन उपलब्भति. तस्मा ‘‘एकेन परियायेनेत्थ अनिच्चातिआदीनि युज्जन्ती’’ति वुत्तं. न पन जरामरणे, जनकप्पच्चयानं किच्चानुभावक्खणे तस्स अलब्भनतो. तेनेव ‘‘एत्थ च अनिच्चन्ति…पे… अनिच्चं नाम जात’’न्ति वुत्तं.
सविपस्सनायाति एत्थ सह-सद्दो अप्पधानभावदीपनो ‘‘समक्खिकं, समकस’’न्तिआदीसु विय. अप्पधानभूता हि विपस्सना, यथाभूतदस्सनमग्गपञ्ञा पजानाति. ‘‘पुरिमं अन्त’’न्ति वुच्चमाने पच्चुप्पन्नभावस्सपि गहणं सियाति ‘‘पुरिमं अन्तं अतीत’’न्ति वुत्तं. विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्चाति सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्ति अतीते अत्तनो विज्जमानतं, अधिच्चसमुप्पत्तिआसङ्कं निस्साय ‘‘यतो पभुति अहं, ततो पुब्बे न नु खो अहोसि’’न्ति अतीते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खति. कस्मा? विचिकिच्छाय आकारद्वयावलम्बनतो. तस्सा पन अतीतवत्थुताय गहितत्ता सस्सताधिच्चसमुप्पत्तिआकारनिस्सितता दस्सिता एव. आसप्पनपरिसप्पनपवत्तिकं कत्थचिपि अप्पटिवत्तिहेतुभूतं विचिकिच्छं कस्मा उप्पादेतीति न विचारेतब्बमेतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किंकारणन्ति न वत्तब्ब’’न्ति. कारणं वा विचिकिच्छाय अयोनिसोमनसिकारो, तस्स अन्धबालपुथुज्जनभावो, अरियानं अदस्साविता चाति दट्ठब्बं. जातिलिङ्गुपपत्तियोति खत्तियब्राह्मणादिजातिं, गहट्ठपब्बजितादिलिङ्गं, देवमनुस्सादिउपपत्तिञ्च. निस्सायाति उपादाय. तस्मिं काले यं सन्तानं मज्झिमं पमाणं, तेन युत्तो पमाणिको, तदभावतो अधिकभावतो वा ‘‘अप्पमाणिको’’ति वेदितब्बो. केचीति सारसमासाचरिया. ते हि ‘‘कथं नु खो’’ति इस्सरेन वा ब्रह्मुना वा पुब्बकतेन वा अहेतुतो वा निब्बत्तोति चिन्तेतीति वदन्ति. अहेतुतो निब्बत्तिकङ्खापि हि हेतुपरामसनमेवाति. परम्परन्ति पुब्बापरप्पवत्तिं. अद्धानन्ति कालाधिवचनं, तञ्च भुम्मत्थे उपयोगवचनं दट्ठब्बं. विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्चाति सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘भविस्सामि नु खो अहं अनागतमद्धान’’न्ति अनागते अत्तनो विज्जमानतं, उच्छेदासङ्कं निस्साय ‘‘यस्मिञ्च अत्तभावे उच्छेदनकङ्खा, ततो परं नु खो भविस्सामी’’ति अनागते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खतीति हेट्ठा वुत्तनयेन योजेतब्बं.
पच्चुप्पन्नं अद्धानन्ति अद्धापच्चुप्पन्नस्स इधाधिप्पेतत्ता ‘‘पटिसन्धिमादिं कत्वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘इदं कथं, इदं कथ’’न्ति पवत्तनतो कथंकथा, विचिकिच्छा, सा अस्स अत्थीति कथंकथी. तेनाह ‘‘विचिकिच्छी’’ति. का एत्थ चिन्ता? उम्मत्तको विय बालपुथुज्जनोति पटिकच्चेव वुत्तन्ति अधिप्पायो. तं महामाताय पुत्तं. मुण्डेसुन्ति मुण्डेन अनिच्छन्तं जागरणकाले न सक्काति सुत्तं मुण्डेसुं कुलधम्मवसेन यथा एकच्चे कुलतापसा. राजभयेनाति च वदन्ति. सीतिभूतन्ति इदं मधुरकभावप्पत्तिया कारणवचनं. ‘‘सेतभूत’’न्तिपि पाठो, उदके चिरट्ठानेन सेतभावं पत्तन्ति अत्थो.
अत्तनो खत्तियभावं कङ्खति कण्णो विय सूतपुत्तसञ्ञी, सूतपुत्तसञ्ञीति सूरियदेवपुत्तस्स पुत्तसञ्ञी. जातिया विभावियमानाय ‘‘अह’’न्ति तस्स अत्तनो परामसनं सन्धायाह ‘‘एवम्पि सिया कङ्खा’’ति. मनुस्सापि च राजानो वियाति मनुस्सापि च केचि एकच्चे राजानो वियाति अधिप्पायो. वुत्तनयमेव ‘‘सण्ठानाकारं निस्साया’’तिआदिना. एत्थाति ‘‘कथं नु खोस्मी’’ति पदे. अब्भन्तरे जीवोति परपरिकप्पितं अन्तरत्तानं वदति. सोळसंसादीनन्ति आदि-सद्देन सरीरपरिमाणअङ्गुट्ठ-यवपरमाणुपरिमाणतादिके सङ्गण्हाति. सत्तपञ्ञत्ति जीवविसयाति दिट्ठिगतिकानं मतिमत्तं, परमत्थतो पन सा अत्तभावविसयावाति आह ‘‘अत्तभावस्स आगतिगतिट्ठान’’न्ति. यतायं आगतो, यत्थ च गमिस्सति, तं ठानन्ति अत्थो. सोतापन्नो अधिप्पेतो विचिकिच्छापहानस्स दिट्ठत्ता. इतरेपि तयोति सकदागामीआदयो अवारिता एव. ‘‘अयञ्च…पे… सुदिट्ठा’’ति निप्पदेसतो सच्चसंपटिवेधस्स जोतितत्ता.