७. महावग्गो

१. अस्सुतवासुत्तवण्णना

६१. ‘‘अस्सुतवा’’ति सोतद्वारानुसारेन उपधारितं, उपधारणं वा सुतं अस्स अत्थीति सुतवा, तप्पटिक्खेपेन न सुतवाति अस्सुतवा. वा-सद्दो चायं पसंसायं, अतिसयस्स वा बोधनको, तस्मा यस्स पसंसितं, अतिसयेन वा सुतं अत्थि, सो ‘‘सुतवा’’ति संकिलेसविद्धंसनसमत्थो परियत्तिधम्मपरिचयो ‘‘तं सुत्वा तथत्ताय पटिपत्ति च सुतवा’’ति इमिना पदेन पकासितो. अथ वा सोतब्बयुत्तं सुत्वा कत्तब्बनिप्फत्तिं सुणीति सुतवा. तप्पटिक्खेपेन न सुतवाति अस्सुतवा. तेनाहु पोराणा ‘‘आगमाधिगमाभावा, ञेय्यो अस्सुतवा इती’’ति. तथा चाह ‘‘खन्धधातु…पे… विनिच्छयरहितो’’ति. तत्थ वाचुग्गतकरणं उग्गहो, तत्थ परिपुच्छनं परिपुच्छा, कुसलेहि सह चोदनापरिहरणवसेन विनिच्छयस्स कारणं विनिच्छयो. पुथूनन्ति बहूनं. किलेसादीनं किलेसाभिसङ्खारानं वित्थारेतब्बं पटिसम्भिदामग्गनिद्देसेसु (महानि. ५१, ९४) आगतनयेन. अन्धपुथुज्जनो गहितो ‘‘नालं निब्बिन्दितु’’न्तिआदिवचनतो. आसन्नपच्चक्खवाची इदं-सद्दोति आह ‘‘इमस्मिन्ति पच्चुप्पन्नपच्चक्खकायं दस्सेती’’ति. चतूसु महाभूतेसु नियुत्तोति चातुमहाभूतिको. यथा पन महामत्तिकाय निब्बत्तं मत्तिकामयं, एवमयं चतूहि महाभूतेहि निब्बत्तो ‘‘चतुमहाभूतमयो’’ति वुत्तं. निब्बिन्देय्याति निब्बिन्दनम्पि आपज्जेय्य. निब्बिन्दना नाम उक्कण्ठना अनभिरतिभावतोति वुत्तं ‘‘उक्कण्ठेय्या’’ति. विरज्जेय्याति वीतरागो भवेय्य. तेनाह ‘‘न रज्जेय्या’’ति. विमुच्चेय्याति इध पन अच्चन्ताय विमुच्चनं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘मुच्चितुकामो भवेय्या’’ति. चतूहि च रूपजनकपच्चयेहि आगतो चयोति, आचयो, वुद्धि. चयतो अपक्कमोति अपचयो, परिहानि. आदानन्ति गहणं, पटिसन्धिया निब्बत्ति. भेदोति खन्धानं भेदो. सो हि कळेवरस्स निक्खेपोति वुत्तोति आह ‘‘निक्खेपनन्ति भेदो’’ति.

पञ्ञायन्तीति पकारतो ञायन्ति. रूपं परिग्गहेतुं परिग्गण्हनवसेनपि रूपं आलम्बितुं. अयुत्तरूपं कत्वा तण्हादीहि परिग्गहेतुं अरूपं परिग्गण्हितुं युत्तरूपं करोति तेसं भिक्खूनं सप्पायभावतो. तेनाह ‘‘कस्मा’’तिआदि. निक्कड्ढन्तोति ततो गाहतो नीहरन्तो.

मनायतनस्सेव नामं, न समाधिपञ्ञत्तीनं ‘‘चित्तं पञ्ञञ्च भावयं (सं. नि. १.२३, १९२; पेटको. २२; मि. प. १.९.९), चित्तो गहपती’’तिआदीसु (ध. प. अट्ठ. ७४) विय. चित्तीकातब्बभूतं वत्थु एतस्साति चित्तवत्थु, तस्स भावो चित्तवत्थुता, तेन कारणेन चित्तभावमाह. चित्तगोचरतायाति चित्तविचित्तविसयताय. सम्पयुत्तधम्मचित्ततायाति रागादिसद्धादिसम्पयुत्तधम्मवसेन चित्तसभावत्ता. तेन चित्तताय चित्तत्तमाह. विजाननट्ठेनाति बुज्झनट्ठेन. अज्झोसितन्ति अज्झोसाभूताय तण्हाय गहितं. तेनाह ‘‘तण्हाया’’तिआदि. परामसित्वाति धम्मसभावं अनिच्चतादिं अतिक्कमित्वा परतो निच्चादितो आमसित्वा. अट्ठसतन्ति अट्ठाधिकं सतं. नव मानाति सेय्यस्स ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना आगता नवविधमाना. ब्रह्मजाले आगता सस्सतवादादयो द्वासट्ठिदिट्ठियो. एवन्ति वुत्ताकारेन. यस्मा तण्हामानदिट्ठिग्गाहवसेन पुथुज्जनेन दळ्हग्गाहं गहितं, तस्मा सो तत्थ निब्बिन्दितुं निब्बिदाञाणं उप्पादेतुं न समत्थो.

भिक्खवेति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, तेन ‘‘वर’’न्ति एवमादिकं सङ्गण्हाति. इदं अनुसन्धिवचनं ‘‘कस्मा आहा’’ति कथेतुकामताय कारणं पुच्छति. तेनाह ‘‘पठमं ही’’तिआदि. अस्सुतवता पुथुज्जनेन. तेनाति भगवता. अयुत्तरूपं कतं ‘‘निब्बिन्देय्या’’तिआदिना आदीनवस्स विभावितत्ता. अरूपे पन तथा आदीनवस्स अविभावितत्ता वुत्तं ‘‘अरूपं परिग्गहेतुं युत्तरूप’’न्ति, युत्तरूपं विय कतन्ति अधिप्पायो. गाहोति तण्हामानदिट्ठिग्गाहो. ‘‘निक्खमित्वा अरूपं गतो’’ति इदं भगवता आदीनवं दस्सेत्वा रूपे गाहो पटिक्खित्तो, न अरूपे, तस्मा ‘‘कातब्बो नु खो सो तत्था’’ति मिच्छागण्हन्तानं सो ततो रूपतो निक्खमित्वा अरूपं गतो विय होतीति कत्वा वुत्तं. तिट्ठमानन्ति तिट्ठन्तं. ‘‘आपज्जित्वा विय होती’’ति सभावेन पवत्तमानं ‘‘पठमवये’’तिआदिना रूपस्स भेदं वयादीहि विभजित्वा दस्सेति.

पादस्स उद्धरणेति यथा ठपितस्स पादस्स उक्खिपने. अतिहरणन्ति यथाउद्धतं यथाट्ठितट्ठानं अतिक्कमित्वा हरणं. वीतिहरणन्ति उद्धतो पादो यथाट्ठितं पादं यथा न घट्टेति, एवं थोकं पस्सतो परिणामेत्वा हरणं. वोस्सज्जनन्ति तथा परपादं वीतिसारेत्वा भूमियं निक्खिपनत्थं अवोस्सज्जनं. सन्निक्खेपनन्ति वोस्सज्जेत्वा भूमियं समं निक्खिपनं ठपनं. सन्निरुज्झनन्ति निक्खित्तस्स सब्बसो निरुज्झनं उप्पीळनं. तत्थ तत्थेवाति तस्मिं तस्मिं पठमवयादिके एव. अवधारणेन तेसं कोट्ठासन्तरसङ्कमनाभावमाह. ओधीति भावो, पब्बन्ति सन्धि. पठमवयादयो एव हेत्थ ओधि पब्बन्ति च अधिप्पेता. पटपटायन्ताति ‘‘पटपटा’’इति करोन्ता विय, तेन नेसं पवत्तिक्खणस्स इत्तरतं दस्सेति. एतन्ति एतं रूपधम्मानं यथावुत्तं तत्थ तत्थेव भिज्जनं एवं वुत्तप्पकारमेव. वट्टिप्पदेसन्ति वट्टिया पुलकं बरहं. तञ्हि वट्टिया पुलकं अनतिक्कमित्वाव सा दीपजाला भिज्जति. पवेणिसम्बन्धवसेनाति सन्ततिवसेन.

रत्तिन्ति रत्तियं. भुम्मत्थे हेतं उपयोगवचनं. एवं पन अत्थो न गहेतब्बो अनुप्पन्नस्स निरोधाभावतो. पुरिमपवेणितोति रूपे वुत्तपवेणितो. अनेकानि चित्तकोटिसतसहस्सानि उप्पज्जन्तीति वुत्तमत्थं थेरवादेन दीपेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि वुत्तं. अड्ढचूळन्ति थोकेन ऊनं उपड्ढं, तस्स पन उपड्ढं अधिकारतो वाहसतस्साति विञ्ञायति. ‘‘अड्ढचुद्दस’’न्ति केचि, ‘‘अड्ढचतुत्थ’’न्ति अपरे. ‘‘साधिकं दियड्ढसतं वाहा’’ति दळ्हं कत्वा वदन्तीति वीमंसितब्बं. चतुनाळिको तुम्बो. महारञ्ञताय पवद्धं वनं पवनन्ति आह ‘‘पवनेति महावने’’ति. तन्ति पठमं गहितसाखं. अयमत्थोति अयं भूमिं अनोतरित्वा ठितसाखाय एव गहणसङ्खातो अत्थो. एतदत्थमेव हि भगवा ‘‘अरञ्ञे’’ति वत्वापि ‘‘पवने’’ति आह.

अरञ्ञमहावनं वियाति अरञ्ञट्ठाने ब्रहारञ्ञे विय. आरम्मणोलम्बनन्ति आरम्मणस्स अवलम्बनं. न वत्तब्बं आरम्मणपच्चयेन विना अनुप्पज्जनतो. एकजातियन्ति रूपादिनीलादिएकसभावं. ‘‘दिस्सति, भिक्खवे, इमस्स चातुमहाभूतिकस्स कायस्स आचयोपि अपचयोपी’’ति वदन्तेन रूपतो नीहरित्वा अरूपे गाहो पतिट्ठापितो नाम, ‘‘वरं, भिक्खवे, अस्सुतवा पुथुज्जनो’’तिआदिं वदन्तेन अरूपतो नीहरित्वा रूपे गाहो पतिट्ठापितो नाम.

नन्ति गाहं. उभयतोति रूपतो च अरूपतो च. हरिस्सामीति नीहरिस्सामि. परिवत्तेत्वाति मन्तं जप्पित्वा. कण्णे धुमेत्वाति कण्णे धमेत्वा. अस्साति विसस्स. निम्मथेत्वाति निम्मद्दित्वा, नीहरित्वाति अधिप्पायो.

मग्गोति लोकुत्तरमग्गो. ‘‘निब्बिन्द’’न्ति इमिना बलवविपस्सना कथिता.

अस्सुतवासुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. दुतियअस्सुतवासुत्तवण्णना

६२. पच्चयभावेन सुखवेदनाय हितन्ति सुखवेदनियं. तेनाह ‘‘सुखवेदनाय पच्चय’’न्ति. पच्चयभावो च उपनिस्सयकोटिया, न सहजातकोटिया. तेनाह ‘‘ननु चा’’तिआदि. जवनवेदनायाति जवनचित्तसहगताय वेदनाय. तं सन्धायाति तं उपनिस्सयपच्चयतं सन्धाय. एतन्ति एतं ‘‘सुखवेदनाय पच्चय’’न्ति वचनं वुत्तं. एसेव नयोति इमिना ‘‘ननु च सोतसम्फस्सो सुखवेदनाय पच्चयो न होती’’ति एवमादिं अतिदिसति. सो सम्फस्सो जाति उप्पत्तिट्ठानं एतस्साति तज्जातिकं, वेदयितं. तं पन यस्मा तस्स फस्सस्स अनुच्छविकमेव होति, तस्मा तस्सारुप्पं तस्स फस्सस्स अनुरूपन्ति च अत्थो वुत्तो. वुत्तनयेनाति ‘‘सुखवेदनाय पच्चयो’’तिआदिना वुत्तविधिअनुसारेन. अधरारणियं उत्तरारणिया मन्तनवसेन घट्टनं इव सङ्घट्टनं फस्सेन युगग्गाहो, तस्स पन घट्टनस्स निरन्तरप्पवत्तिया पिण्डितभावो इध समोधानं, न केसञ्चि द्विन्नं तिण्णं वा सहावट्ठानन्ति वुत्तं ‘‘सङ्घट्टनसम्पिण्डनेनाति अत्थो’’ति. अग्गिचुण्णोति विप्फुलिङ्गं. वत्थूति चक्खादिवत्थु विसयसङ्घट्टनतो. लब्भमानोव धम्मो सङ्घट्टनं विय गय्हतीति वुत्तं ‘‘सङ्घट्टनं विय फस्सो’’ति. उस्माधातु विय वेदना दुक्खसभावत्ता.

दुतियअस्सुतवासुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. पुत्तमंसूपमसुत्तवण्णना

६३. वुत्तनयमेवाति हेट्ठा आहारवग्गस्स पठमसुत्ते वुत्तनयमेव. लाभसक्कारेनाति लाभसक्कारसङ्खाताय अट्ठुप्पत्तियाति केचि. लाभसक्कारे वा अट्ठुप्पत्तियाति अपरे. यो हि लाभसक्कारनिमित्तं पच्चयेसु गेधेन भिक्खूनं अपच्चवेक्खितपरिभोगो जातो, तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा भगवा इमं देसनं निक्खिपि. यमकमहामेघोति हेट्ठा ओलम्बनउपरिउग्गमनवसेन सतपटलसहस्सपटलो युगळमहामेघो.

तिट्ठन्ति चेव भगवति कत्थचि निबद्धवासं वसन्ते, चारिकम्पि गच्छन्ते अनुबन्धन्ति च. भिक्खूनम्पि येभुय्येन कप्पसतसहस्सं ततो भिय्योपि पूरितदानपारमिसञ्चयत्ता तदा महालाभसक्कारो उप्पज्जतीति वुत्तं ‘‘एवं भिक्खुसङ्घस्सपी’’ति. सक्कतोति सक्कारप्पत्तो. गरुकतोति गरुकारप्पत्तो. मानितोति बहुमतो मनसा पियायितो च. पूजितोति मालादिपूजाय चेव चतुपच्चयाभिपूजाय च पूजितो. अपचितोति अपचायनप्पत्तो. यस्स हि चत्तारो पच्चये सक्कत्वा सुअभिसङ्खते पणीतपणीते उपनेन्ति, सो सक्कतो. यस्मिं गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वा देन्ति, सो गरुकतो. यं मनसा पियायन्ति बहुमञ्ञन्ति, सो बहुमतो. यस्स सब्बमेतं पूजावसेन करोन्ति, सो पूजितो. यस्स अभिवादनपच्चुट्ठानञ्जलिकम्मादिवसेन परमनिपच्चकारं करोन्ति, सो अपचितो. भगवति भिक्खुसङ्घे च लोको एवं पटिपन्नो. तेन वुत्तं ‘‘तेन खो पन समयेन…पे… परिक्खारान’’न्ति (उदा. १४; सं. नि. २.७०). लाभग्गयसग्गप्पत्तन्ति लाभस्स च यसस्स च अग्गं उक्कंसं पत्तं.

पठमाहारवण्णना

अस्साति भगवतो. धम्मसभावचिन्तावसेन पवत्तं सहोत्तप्पञाणं धम्मसंवेगो. धुवपटिसेवनट्ठानञ्हेतं सत्तानं, यदिदं आहारपरिभोगो, तस्मा न तत्थ अपच्चवेक्खणमत्तेन पाराजिकं पञ्ञपेतुं सक्काति अधिप्पायो. आहाराति ‘‘पच्चया’’तिआदिना पुब्बे आहारेसु वुत्तविधिं सन्धाय आह ‘‘आहारा’’तिआदि. इदानि तत्थ कत्तब्बं अत्थवण्णनं सन्धाय ‘‘हेट्ठा वुत्तत्थमेवा’’ति वुत्तं.

आदीनवन्ति दोसं. जायाति भरिया. पतीति भत्ता. अपेक्खासद्दा चेते पितापुत्तसद्दा विय, पाळियं पन आ-कारस्स रस्सत्तं सानुनासिकञ्च कत्वा वुत्तं ‘‘जायम्पतिका’’ति. सम्मा फलं वहतीति सम्बलं, सुखावहन्ति अत्थो. तथा हि तं ‘‘पथे हितन्ति पाथेय्य’’न्ति वुच्चति. मग्गस्स कन्तारपरियापन्नत्ता वुत्तं ‘‘कन्तारभूतं मग्ग’’न्ति. दुल्लभताय तं उदकं तत्थ तारेतीति कन्तारं, निरुदकं महावनं. रुळ्हीवसेन इतरम्पि महावनं तथा वुच्चतीति आह ‘‘चोरकन्तार’’न्तिआदि. परराजूनं वेरिआदीनञ्च वसेन सप्पटिभयम्पि अरञ्ञं एत्थेव सङ्गहं गच्छतीति वुत्तं ‘‘पञ्चविध’’न्ति.

घनघनट्ठानतोति मंसस्स बहलबहलं थूलथूलं हुत्वा ठितट्ठानतो. ‘‘तादिसञ्हि मंसं गहेत्वा सुक्खापितं वल्लूरं. सूले आवुनित्वा पक्कमंसं सूलमंसं. विरळच्छायायं निसीदिंसु गन्तुं असमत्थो हुत्वा. गोवतकुक्कुरवतदेवतायाचनादीहीति गोवतकुक्कुरवतादिवतचरणेहि चेव देवतायाचनादीहि पणिधिकम्मेहि च महन्तं दुक्खं अनुभूतं.

यस्मा पन सासने सम्मापटिपज्जन्तस्स भिक्खुनो आहारपरिभोगस्स ओपम्मभावेन तेसं जायम्पतिकानं पुत्तमंसपरिभोगो इध भगवता आनीतो, तस्मास्स नानाकारेहि ओपम्मत्तं विभावेतुं ‘‘तेसं सो पुत्तमंसाहारो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ सजातिमंसतायाति समानजातिकमंसभावेन, मनुस्समंसभावेनाति अत्थो. मसुस्समंसञ्हि कुलप्पसुतमनुस्सानं अमनुञ्ञं होति अपरिचितभावतो गारय्हभावतो च, ततो एव ञातिआदिमंसतायातिआदि वुत्तं. तरुणमंसतायातिआदि पन सभावतो अनभिसङ्खारतो च अमनुञ्ञाति कत्वा वुत्तं. अधूपिततायाति अधूपितभावतो. मज्झत्तभावेयेव ठिता. ततो एव निच्छन्दरागपरिभोगे ठिताति वुत्तं कन्तारतो नित्थरणज्झासयताय. इदानि ये च ते अनपनीताहारो, न यावदत्थपरिभोगो विगतमच्छेरमलता सम्मोहाभावो आयतिं तत्थ पत्थनाभावो सन्निधिकाराभावो अपरिच्चजनमदत्थाभावो अहीळना अविवादपरिभोगो चाति उपमायं लब्भमाना पकारविसेसा, ते तथा नीहरित्वा उपमेय्ये योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘न अट्ठिन्हारुचम्मनिस्सितट्ठानानी’’तिआदि वुत्तं. तं कारणन्ति तं तेसं जायम्पतीनं यावदेव कन्तारनित्थरणत्थाय पुत्तमंसपरिभोगसङ्खातं कारणं.

निस्सन्दपाटिकुल्यतं पच्चवेक्खन्तोपि कबळीकाराहारं परिवीमंसति. यथा ते जायम्पतिकातिआदिपि ओपम्मसंसन्दनं. ‘‘परिभुञ्जितब्बो आहारो’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. एस नयो इतो परेसुपि. अपटिक्खिपित्वाति अनपनेत्वा. वट्टकेन विय कुक्कुटेन विय चाति विसदिसूदाहरणं. ओधिं अदस्सेत्वाति महन्तग्गहणवसेन ओधिं अकत्वा. सीहेन वियाति सदिसूदाहरणं. सो किर सपदानमेव खादति.

अगधितअमुच्छितादिभावेन परिभुञ्जितब्बतो ‘‘अमच्छरायित्वा’’तिआदि वुत्तं. अब्भन्तरे अत्ता नाम अत्थीति दिट्ठि अत्तूपलद्धि, तंसहगतेन सम्मोहेन अत्ता आहारं परिभुञ्जतीति. सतिसम्पजञ्ञवसेनपीति ‘‘असिते पीते खायिते सायिते सम्पजानकारी होती’’ति एत्थ वुत्तसतिसम्पजञ्ञवसेनपि.

‘‘अहो वत मयं…पे… लभेय्य’’न्ति पत्थनं वा, ‘‘हिय्यो विय…पे… न लद्ध’’न्ति अनुसोचनं वा अकत्वाति योजना.

‘‘सन्निधिं न अकंसु, भूमियं वा निखणिंसु, अग्गिना वा झापयिंसू’’ति न-कारं आनेत्वा योजना. एवं सब्बत्थ.

पिण्डपातं वा अहीळेन्तेन दायकं वा अहीळेन्तेन परिभुञ्जितब्बोति योजना. स पत्तपाणीति सो पत्तहत्थो. नावजानियाति न अवजानिया. अतिमञ्ञतीति अतिक्कमित्वा मञ्ञति, अवजानातीति अत्थो.

‘‘तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञाते’’ति वत्वा ताहि कबळीकाराहारस्स परिजाननविधिं दस्सेन्तो ‘‘कथ’’न्तिआदिमाह. तत्थ सवत्थुकवसेनाति ससम्भारवसेन, सभावतो पन रूपाहरणं ओजमत्तं होति. इदञ्हि कबळीकाराहारस्स लक्खणं. कामं रसारम्मणं जिव्हापसादे पटिहञ्ञति, तेन पन अविनाभावतो सम्पत्तविसयगाहिताय च जिव्हापसादस्स ‘‘ओजट्ठमकरूपं कत्थ पटिहञ्ञती’’ति वुत्तं. तस्साति जिव्हापसादस्स. इमे धम्माति इमे यथावुत्तभूतुपादायधम्मा. तन्ति रूपखन्धं. परिग्गण्हतोति परिग्गण्हन्तस्स. उप्पन्ना फस्सपञ्चमका धम्माति सब्बेपि ये यथानिद्धारिता, तेहि सहप्पवत्ताव सब्बेपि इमे. सरसलक्खणतोति अत्तनो किच्चतो लक्खणतो च. तेसं नामरूपभावेन ववत्थपितानं पञ्चन्नं खन्धानं पच्चयो विञ्ञाणं. ‘‘तस्स सङ्खारा तेसं अविज्जा’’ति एवं उद्धं आरोहनवसेन पच्चयं. अधोओरोहनवसेन पन सळायतनादिके परियेसन्तो अनुलोमपटिलोमं पटिच्चसमुप्पादं पस्सति. सळायतनादयोपि हि रूपारूपधम्मानं यथारहं पच्चयभावेन ववत्थपेतब्बाति. याथावतो दिट्ठत्ताति ‘‘इदं रूपं, एत्तकं रूपं, न इतो भिय्यो, इदं नामं, एत्तकं नामं, न इतो भिय्यो’’ति च यथाभूतं दिट्ठत्ता. अनिच्चानुपस्सना, दुक्खानुपस्सना, अनत्तानुपस्सना, निब्बिदानुपस्सना, विरागानुपस्सना, निरोधानुपस्सना, पटिनिस्सग्गानुपस्सनाति इमासं सत्तन्नं अनुपस्सनानं वसेन. सोति कबळीकाराहारो. तिलक्खण…पे… सङ्खातायाति अनिच्चतादीनं तिण्णं लक्खणानं पटिविज्झनवसेन लक्खणवन्तसम्मसनवसेन च पवत्तञाणसङ्खाताय. परिञ्ञातो होति अनवसेसतो नामरूपस्स ञातत्ता तप्परियापन्नत्ता च आहारस्स. तेनाह ‘‘तस्मिं येवा’’तिआदि. छन्दरागावकड्ढनेनाति छन्दरागस्स पजहनेन.

पञ्च कामगुणा कारणभूता एतस्स अत्थीति पञ्चकामगुणिको. तेनाह ‘‘पञ्चकामगुणसम्भवो’’ति. एकिस्सा तण्हाय परिञ्ञा एकपरिञ्ञा. सब्बस्स पञ्चकामगुणिकस्स रागस्स परिञ्ञा, सब्बपरिञ्ञा. तदुभयस्सपि मूलभूतस्स आहारस्स परिञ्ञा मूलपरिञ्ञा. इदानि इमा तिस्सोपि परिञ्ञायो विभागेन दस्सेतुं ‘‘यो भिक्खू’’तिआदि आरद्धं. जिव्हाद्वारे एकरसतण्हं परिजानातीति जिव्हाय रसं सायित्वा इति पटिसञ्चिक्खति ‘‘यो यमेत्थ रसो, सो वत्थुकामवसेन ओजट्ठमकरूपं होति जिव्हायतनं पसादो. सो किं निस्सितो? चतुमहाभूतनिस्सितो. तंसहजातो वण्णो गन्धो रसो ओजा जीवितिन्द्रियन्ति इमे धम्मा रूपक्खन्धो नाम. यो तस्मिं रसे अस्सादो, अयं रसतण्हा. तंसहगता फस्सादयो धम्मा चत्तारो अरूपक्खन्धा’’तिआदिवसेन. सब्बं अट्ठकथायं आगतवसेन वेदितब्बं. तेनाह ‘‘तेन पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञातोव होती’’ति. तत्थ तेनाति यो भिक्खु जिव्हाद्वारे रसतण्हं परिजानाति, तेन. कथं पन एकस्मिं द्वारे तण्हं परिजानतो पञ्चसु द्वारेसु रागो परिञ्ञातो होतीति आह ‘‘कस्मा’’तिआदि. तस्सायेवाति तण्हाय एव तण्हासामञ्ञतो एकत्तनयवसेन वुत्तं. तत्थाति पञ्चसु द्वारेसु. उप्पज्जनतोति रूपरागादिभावेन उप्पज्जनतो. लोभो एव हि तण्हायनट्ठेन ‘‘तण्हा’’तिपि, रज्जनट्ठेन ‘‘रागो’’तिपि वुच्चति. तेनाह ‘‘सायेव ही’’तिआदि. इदानि वुत्तमेवत्थं ‘‘यथा’’तिआदिना उपमाय सम्पिण्डेति. पञ्चमग्गे हनतोति पञ्चसु मग्गेसु सञ्चरित्तं करोन्तेन मग्गगामिनो हनन्तो ‘‘मग्गे हनतो’’ति वुत्तो.

सब्यञ्जने पिण्डपातसञ्ञिते भत्तसमूहे मनुञ्ञे रूपे रूपसद्दादयो लब्भन्ति, तत्थ पञ्चकामगुणरागस्स सम्भवं दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. सतिसम्पजञ्ञेन परिग्गहेत्वाति सब्बभागियेन कम्मट्ठानपरिपालकेन परिग्गहेत्वा. निच्छन्दरागपरिभोगेनाति मग्गाधिगमसिद्धेन निच्छन्दरागपरिभोगेन परिभुत्ते. सोति कामगुणिको रागो.

तस्मिं सतीति कबळीकाराहारे सति. तस्साति पञ्चकामगुणिकरागस्स. उप्पत्तितोति उप्पज्जनतो. न हि आहारालाभेन जिघच्छादुब्बल्यपरेतस्स कामपरिभोगिच्छा सम्भवति. उपनिज्झानचित्तन्ति रागवसेन अञ्ञमञ्ञं ओलोकनचित्तं.

नत्थि तं संयोजनन्ति पञ्चविधम्पि उद्धम्भागियसंयोजनं सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘‘तेन रागेन…पे… नत्थी’’ति. तेनाति कामरागेन. एत्तकेनाति यथावुत्ताय देसनाय. कथेतुं वट्टतीति इमं पठमाहारकथं कथेन्तेन धम्मकथिकेन.

पठमाहारवण्णना निट्ठिता.

दुतियाहारवण्णना

दुतियेति दुतिये आहारे. उद्दालितचम्माति उप्पाटितचम्मा, सब्बसो अपनीतचम्माति अत्थो. न सक्कोति दुब्बलभावतो, तथा हि इत्थी ‘‘अबला’’ति वुच्चति. सिलाकुट्टादीनन्ति आदि-सद्देन इट्ठककुट्टमत्तिकाकुट्टादीनं सङ्गहो. उण्णनाभीति मक्कटकं. सरबूति घरगोळिका. उच्चालिङ्गपाणका नाम लोमसा पाणका. आकासनिस्सिताति आकासचारिनो. लुञ्चित्वाति उप्पाटेत्वा.

तिस्सो परिञ्ञाति हेट्ठा वुत्ता ञातपरिञ्ञादयो तिस्सो परिञ्ञा. तम्मूलकत्ताति फस्समूलकत्ता. देसना याव अरहत्ता कथिता सब्बसो वेदनासु परिञ्ञातासु किलेसानं लेसस्सपि अभावतो.

दुतियाहारवण्णना निट्ठिता.

ततियाहारवण्णना

अङ्गारकासुन्ति अङ्गाररासिं. फुणन्तीति अत्तनो उपरि सयमेव आकिरन्तीति अत्थो. तेनाह ‘‘नरा रुदन्ता परिदड्ढगत्ता’’ति. नराति पुरिसाति अत्थो, न मनुस्सा. भयञ्हि मं विन्दतीति भयस्स वसेन करोन्तो भयं लभति नाम. सन्तरमानोवाति सुट्ठु तरमानो एव हुत्वा. पोरिसं वुच्चति पुरिसप्पमाणं, तस्मा अतिरेकपोरिसा पुरिसप्पमाणतो अधिका. तेनाह ‘‘पञ्चरतनप्पमाणा’’ति. अस्साति कासुया. तदभावेति तेसं जालाधूमानं अभावे. आरकावस्साति आरका एव अस्स.

अङ्गारकासु विय तेभूमकवट्टं एकादसन्नं अग्गीनं वसेन महापरिळाहतो. जिवि…पे… पुथुज्जनो तेहि अग्गीहि दहितब्बतो. द्वे बल…पे… कम्मं अनिच्छन्तस्सेव तस्स वट्टदुक्खे पातनतो. आयूहनूपकड्ढनानं कालभेदो न चिन्तेतब्बो एकन्तभाविनो फलस्स निप्फादितत्ताति आह ‘‘कम्मं ही’’तिआदि.

फस्से वुत्तनयेनेवाति तत्थ ‘‘फस्सो सङ्खारक्खन्धो’’ति वुत्तं, इध ‘‘मनोसञ्चेतना सङ्खारक्खन्धो’’ति वत्तब्बं. सेसं वुत्तनयमेवाति. ‘‘तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो’’ति वचनतो मनोसञ्चेतनाय तण्हा मूलकारणन्ति आह ‘‘तण्हामूलकत्ता मनोसञ्चेतनाया’’ति. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. केचि पन यस्मा मनोसञ्चेतनाय फलभूतं वेदनं पटिच्च तण्हा उप्पज्जति, तस्मा एवं वुत्तन्ति वदन्ति.

ततियाहारवण्णना निट्ठिता.

चतुत्थाहारवण्णना

अनिट्ठपापनवसेन तंसमङ्गीपुग्गलं आगच्छतीति आगु, पापं, तं चरति सीलेनाति आगुचारी. तेनाह ‘‘पापचारि’’न्ति.

राजा विय कम्मं परमिस्सरभावतो. आगुचारी पुरिसो विय…पे… पुथुज्जनो दुक्खवत्थुभावतो. आदिन्नप्पहारवणानि तीणि सत्तिसतानि विय पुथुज्जनस्स आतुरमानमहादुक्खपतिट्ठं पटिसन्धिविञ्ञाणं. तेनाह सत्ति…पे… दुक्खन्ति.

तम्मूलकत्ताति पटिसन्धिविञ्ञाणमूलकत्ता इतो परं पवत्तनामरूपस्स.

चतुत्थाहारवण्णना निट्ठिता.

पुत्तमंसूपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. अत्थिरागसुत्तवण्णना

६४. चतुत्थे सोति लोभो. रञ्जनवसेनाति रङ्गजातं विय तस्स चित्तस्स अनुरञ्जनवसेन. नन्दनवसेनाति सप्पीतिकताय आरम्मणस्स अभिनन्दनवसेन. तण्हायनवसेनाति विसयकत्तुकामताय वसेन. एको एव हि लोभो पवत्तिआकारवसेन तथा वुत्तो. पतिट्ठितन्ति लद्धसभावं. तत्थाति वट्टे. आहारेति केचि. विञ्ञाणन्ति अभिसङ्खारविञ्ञाणं. विरुळ्हन्ति फलनिब्बत्तिया विरुळ्हिप्पत्तं. तेनाह ‘‘कम्मं जवापेत्वा’’तिआदि. तत्थ जवापेत्वाति फलं गाहापेत्वा. अभिसङ्खारविञ्ञाणञ्हि अत्तना सहजातानं सहजातादिपच्चयेहि चेव आहारपच्चयेन च पच्चयो हुत्वा तस्स अत्तनो फलुप्पादने सामत्थियत्ता विरुळ्हिप्पत्तं. तेनाह ‘‘कम्मं सन्ताने लद्धभावं विरुळ्हिप्पत्तञ्चस्स होती’’ति. वट्टकथा एसाति कत्वा ‘‘यत्थाति तेभूमकवट्टे भुम्म’’न्ति वुत्तं. सब्बत्थाति सब्बेसु. पुरिमपदे एतं भुम्मन्ति ‘‘यत्थ तत्था’’ति आगतं एतं भुम्मवचनं पुरिमस्मिं पुरिमस्मिं पदे विसयभूते. तञ्हि आरब्भ एतं ‘‘यत्थ तत्था’’ति भुम्मवचनं वुत्तं. इमस्मिं विपाकवट्टेति पच्चुप्पन्ने विपाकवट्टे. आयतिं वट्टहेतुके सङ्खारे सन्धाय वुत्तं ‘‘यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ती’’ति वचनतो. पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति च पटिसन्धि अधिप्पेताति वुत्तं ‘‘यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति, अत्थि तत्थ आयतिं जातिजरामरण’’न्ति. जातीति चेत्थ मातुकुच्छितो निक्खमनं अधिप्पेतं. यस्मिं ठानेति यस्मिं कारणे सति.

कारणञ्चेत्थ सङ्खारा वेदितब्बा. ते हि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया हेतू, तण्हाअविज्जायो, कालगतिआदयो च कम्मस्स सम्भारा. केचि पन किलेसवट्टकम्मगतिकाला चाति अधिप्पायेन ‘‘कालगतिआदयो च कम्मस्स सम्भारा’’ति वदन्ति. तंतंभवपत्थनाय तथा तथा गतो तिविधो भवोव तेभूमकवट्टं. तेनाह ‘‘यत्थाति तेभूमकवट्टे’’ति. तथा चाह ‘‘ससम्भारककम्मं भवेसु रूपं समुट्ठापेती’’ति. रूपन्ति अत्तभावं.

सङ्खिपित्वाति तीसु अकत्वा विञ्ञाणेन एकसङ्खेपं कत्वाति अत्थो. एको सन्धीति एको हेतुफलसन्धि. विपाकविधिन्ति सळायतनादिकं वेदनावसानं विपाकविधिं. ‘‘नामरूपेन सद्धि’’न्ति पदं आनेत्वा सम्बन्धो. नामरूपेनाति वा सहयोगे करणवचनं. इध एको सन्धीति एको हेतुफलसन्धि. आयतिभवस्साति आयतिं उपपत्तिभवस्स. तेन चेत्थ एको सन्धि हेतुफलसन्धि वेदितब्बो.

खीणासवस्स अग्गमग्गाधिगमनतोव पवत्तकम्मस्स मग्गेन सहायवेकल्लस्स कतत्ता अविज्जमानं. सूरियरस्मिसमन्ति ततो एव वुत्तनयेनेव अप्पतिट्ठितसूरियरस्मिसमं. साति रस्मि. कायादयोति कायद्वारादयो. कतकम्मन्ति पच्चयेहि कतभावं उपादाय वुत्तं, न कम्मलक्खणपत्ततो. तेनाह ‘‘कुसलाकुसलं नाम न होती’’ति. किरियमत्तेति अविपाकधम्मत्ता कायिकादिपयोगमत्ते ठत्वा. अविपाकं होति तेसं अविपाकधम्मत्ता.

अत्थिरागसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. नगरसुत्तवण्णना

६५. पञ्चमसुत्ते ‘‘पुब्बेव मे, भिक्खवे, सम्बोधा’’तिआदि हेट्ठा संवण्णितमेवाति अवुत्तमेव संवण्णेतुं ‘‘नामरूपे खो सती’’ति आरद्धो. तत्थ द्वादसपदिके पटिच्चसमुप्पादे इमस्मिं सुत्ते यानि द्वे पदानि अग्गहितानि, नेसं अग्गहणे कारणं पुच्छित्वा विस्सज्जेतुकामो तेसं गहेतब्बकारणं ताव दस्सेन्तो ‘‘एत्था’’तिआदिमाह. पच्चक्खभूतं पच्चुप्पन्नं भवं पठमं गहेत्वा तदनन्तरं अनागतस्स ‘‘दुतिय’’न्ति गहणे अतीतो ततियो होतीति आह ‘‘अविज्जासङ्खारा हि ततियो भवो’’ति. ननु चेत्थ अनागतस्स भवस्स गहणं न सम्भवति पच्चुप्पन्नभववसेन अभिनिवेसस्स जोतितत्ताति? सच्चमेतं, कारणे पन गहिते फलं गहितमेव होतीति तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अपिचेत्थ अनागतो अद्धा अत्थतो सङ्गहितो एव यतो ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्तिआदिना अनागतद्धसंगाहिता देसना पवत्ता, चतुवोकारवसेन विञ्ञाणपच्चया नामन्ति विसेसो अत्थि. तस्मा ‘‘पञ्चवोकारवसेना’’ति वुत्तं. तेहीति अविज्जासङ्खारेहि आरम्मणभूतेहि. अयं विपस्सनाति अद्धापच्चुप्पन्नवसेन उदयब्बयं पस्सन्तस्स पवत्तविपस्सना. न घटीयतीति न समिज्झति. महा…पे… अभिनिविट्ठोति न घटने कारणमाह, हेट्ठा गहितत्ता पाटियेक्कं सम्मसनीयं न होतीति अधिप्पायो.

अदिट्ठेसूति अनवबुद्धेसु. चतुसच्चस्स अनुबोधेन न भवितब्बन्ति आह ‘‘न सक्का बुद्धेन भवितु’’न्ति. इमिनाति महासत्तेन. तेति अविज्जासङ्खारा. भवउपादानतण्हावसेनाति भवउपादानतण्हादस्सनवसेन. दिट्ठाव ‘‘तंसहगता’’ति समानयोगक्खमत्ता. न परभागं खनेय्य अत्तना इच्छितस्स गहितत्ता परभागे अञ्ञस्स अभावतो च. तेनाह ‘‘कस्सचि नत्थिताया’’ति. पटिनिवत्तेसीति पटिसंहरि. पटिनिवत्तने पन कारणं दस्सेतुं ‘‘तदेत’’न्तिआदि वुत्तं. अभिन्नट्ठानन्ति अखणितट्ठानं.

पच्चयतोति हेतुतो, सङ्खारतोति अत्थो. ‘‘किम्हि नु खो सति जरामरणं होती’’तिआदिना हेतुपरम्परवसेन फलपरम्पराय कित्तमानाय, किम्हि नु खो सति विञ्ञाणं होतीति च विचारणाय सङ्खारे खो सति विञ्ञाणस्स विसेसतो कारणभूतो सङ्खारो अग्गहितो, ततो विञ्ञाणं पटिनिवत्तति नाम, न सब्बपच्चयतो. तेनेवाह ‘‘नामरूपे खो सति विञ्ञाणं होती’’ति. किं नाम हेत्थ सहजातादिवसेनेव पच्चयभूतं अधिप्पेतं, न कम्मूपनिस्सयवसेन पच्चुप्पन्नवसेन अभिनिवेसस्स जोतितत्ता. आरम्मणतोति अविज्जासङ्खारसङ्खातआरम्मणतो, अतीतभवसङ्खातआरम्मणतो. अतीतद्धपरियापन्ना हि अविज्जासङ्खारा. ततो पटिनिवत्तमानं विञ्ञाणं अतीतभवोपि पटिनिवत्तति नाम. उभयम्पीति पटिसन्धिविञ्ञाणं विपस्सनाविञ्ञाणम्पि. नामरूपं न अतिक्कमतीति पच्चयभूतं आरम्मणभूतञ्च नामरूपं न अतिक्कमति तेन विना अवत्तनतो. तेनाह ‘‘नामरूपतो परं न गच्छती’’ति. विञ्ञाणे नामरूपस्स पच्चये होन्तेति पटिसन्धिविञ्ञाणे नामरूपस्स पच्चये होन्ते. नामरूपे विञ्ञाणस्स पच्चये होन्तेति नामरूपे पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चये होन्ते. चतुवोकारपञ्चवोकारभववसेन यथारहं योजना वेदितब्बा. द्वीसुपि अञ्ञमञ्ञं पच्चयेसु होन्तेसूति पन पञ्चवोकारभववसेन. एत्तकेनाति एवं विञ्ञाणनामरूपानं अञ्ञमञ्ञं उपत्थम्भवसेन पवत्तिया. जायेथ वा उपपज्जेथ वाति ‘‘सत्तो जायति उपपज्जती’’ति समञ्ञा होति विञ्ञाणनामरूपविनिमुत्तस्स सत्तपञ्ञत्तिया उपादानभूतस्स धम्मस्स अभावतो. तेनाह ‘‘इतो ही’’तिआदि. एतदेवाति ‘‘विञ्ञाणं नामरूप’’न्ति एतं द्वयमेव.

अपरापरचुतिपटिसन्धीहीति अपरापरचुतिपटिसन्धिदीपकेहि ‘‘चवति, उपपज्जती’’ति द्वीहि पदेहि. पञ्च पदानीति ‘‘जायेथ वा’’तिआदीनि पञ्च पदानि. ननु तत्थ पठमततियेहि चतुत्थपञ्चमानि अत्थतो अभिन्नानीति? सच्चं, विञ्ञाणनामरूपानं अपरापरुप्पत्तिदस्सनत्थं एवं वुत्तं. तेनाह ‘‘अपरापरचुतिपटिसन्धीही’’ति. एत्तावताति वुत्तमेवत्थन्ति यो ‘‘एत्तावता’’ति पदेन पुब्बे वुत्तो, तमेव यथावुत्तमत्थं ‘‘यदिद’’न्तिआदिना निय्यातेन्तो पुन वत्वा. अनुलोमपच्चयाकारवसेनाति पच्चयधम्मदस्सनपुब्बकपच्चयुप्पन्नधम्मदस्सनवसेन. पच्चयधम्मानञ्हि अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयभावो इदप्पच्चयता पच्चयाकारो, सो च ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना वुत्तो सङ्खारुप्पत्तिया अनुलोमनतो अनुलोमपच्चयाकारो, तस्स वसेन.

आपतोति परिखागतउदकतो. द्वारसम्पत्तिया तत्थ वसन्तानं पवेसननिग्गमनफासुताय उपभोगपरिभोगवत्थुसम्पत्तिया सरीरचित्तसुखताय नगरस्स मनुञ्ञताति वुत्तं ‘‘समन्ता …पे… रमणीय’’न्ति. पुब्बे सुञ्ञभावेन अरञ्ञसदिसं हुत्वा ठितं जनवासं करोन्ते नगरस्स लक्खणप्पत्तं होतीति वुत्तं ‘‘तं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव अस्स फीतञ्चा’’ति.

‘‘पुब्बेव खो पनस्स कायकम्मं वचीकम्मं आजीवो च सुपरिसुद्धो’’ति वचनतो तीहि विरतीहि सद्धिं पुब्बभागमग्गोपि अट्ठङ्गिकवोहारं लद्धुं अरहतीति वुत्तं ‘‘अट्ठङ्गिकस्स विपस्सनामग्गस्सा’’ति. विपस्सनाय चिण्णन्तेति विपस्सनाय सञ्चरितताय तत्थ तत्थ ताय विपस्सनाय तीरिते परियेसिते. लोकुत्तरमग्गदस्सनन्ति अनुमानादिवसेन लोकुत्तरमग्गस्स दस्सनं. तथा हि निब्बाननगरस्स दस्सनं दट्ठब्बं. दिट्ठकालोति अधिगमवसेन दिट्ठकालो. मग्गफलवसेन उप्पन्ना परोपण्णास अनवज्जधम्मा, पच्चवेक्खणञाणं पन तेसं ववत्थापकं. यापेत्वाति चरापेत्वा.

अवत्तमानकट्ठेनाति बुद्धसुञ्ञे लोके कस्सचि सन्ताने अप्पवत्तनतोव उप्पादादिवसेन वत्तमानवसेन. तथा हि भगवा ‘‘अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता, असञ्जातस्स सञ्जनेता’’तिआदिकेहि थोमितो. पुब्बकेहि महेसीहि पटिपन्नो हि अरियमग्गो इतरेहि अन्तरा केहिचि अवळञ्जितोति वुत्तं ‘‘अवळञ्जनट्ठेन पुराणमग्गो’’ति. झानस्सादेनाति झानसुखेन झानपीतिया. सुभिक्खं पणीतधम्मामतताय तित्तिआवहं. पुप्फितं उपसोभितं. याव दससहस्सचक्कवाळेति वुत्तं ‘‘एकिस्सा लोकधातुया’’ति परिच्छिन्नबुद्धखेत्तत्ता. तस्स अत्थिताय हि परिच्छेदो अत्थि. एतस्मिं अन्तरेति एतस्मिं ओकासे.

नगरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सम्मससुत्तवण्णना

६६. छट्ठे अस्साति भगवतो. सण्हसुखुमधम्मपरिदीपनतो सुखुमा. तीहि लक्खणेहि अङ्कियत्ता तिलक्खणाहता, अनिच्चादिलक्खणपरिदीपिनीति अत्थो. अरियधम्माधिगमस्स उपनिस्सयभूतेन हेतुना सहेतुका. तिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञाय पाटिहारियपञ्ञाय च अत्थिताय पञ्ञवन्तो न केवलं अज्झत्तिकअङ्गसम्पत्तियेव, बाहिरङ्गसम्पत्तिपि नेसमत्थीति दस्सेतुं ‘‘सिनिद्धानी’’तिआदि वुत्तं. अब्भन्तरन्ति अज्झत्तं. पच्चयसम्मसनन्ति पच्चयुप्पन्नानं पच्चयवीमंसं.

आरम्भानुरूपा अनुसन्धि यथानुसन्धि. न गताति न सम्पत्ता. असम्भिन्नपदन्ति अवोमिस्सकपदं, अञ्ञत्थ एवं अनागतं वाक्यन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘अञ्ञत्थ हि एवं वुत्तं नाम नत्थी’’ति. एवन्ति ‘‘तेनहानन्दा’’ति एकवचनं, ‘‘सुणाथ मनसि करोथा’’ति बहुवचनं कत्वा वुत्तं नाम नत्थीति अत्थो. केचि पन ‘‘तेनहानन्दा’’ति इधापि बहुवचनमेव कत्वा पठन्ति ‘‘साधु अनुरुद्धा’’तिआदीसु विय. उपधीति अधिप्पेतं उपधीयति एत्थ दुक्खन्ति. उप्पज्जति उप्पादक्खणं उदयं पटिलभति ‘‘पाकटभावो ठितिको, अत्तलाभो उदयो’’ति. निविसति निवेसं ओकासं पटिलभति. एकवारमेव हि उप्पन्नमत्तस्स धम्मस्स दुब्बलत्तेन ओकासे विय पतिट्ठहनं नत्थि, पुनप्पुनं आरम्मणे पवत्तमानं निविट्ठं पतिट्ठितं नाम होति. तेनाह ‘‘निविसतीति पुनप्पुनं पवत्तिवसेन पतिट्ठहती’’ति.

पियसभावन्ति पियायितब्बजातिकं. मधुरसभावन्ति इट्ठजातिकं. अभिनिविट्ठाति तण्हाभिनिवेसेन ओतिण्णा. सम्पत्तियन्ति भवसम्पत्तियं. निमित्तग्गहणानुसारेनाति पटिबिम्बग्गहणानुसारेन. कण्णस्स छिद्दपदेसं रजतनाळिकं विय, कण्णबद्धं पन पामङ्गसुत्तं विय. तुङ्गा उच्चा दीघा नासिका तुङ्गनासा. एवं लद्धवोहारं अत्तनो घानं. ‘‘लद्धवोहारा’’ति वा पाठो. तस्मिं सति तुङ्गा नासा येसं ते तुङ्गनासा. एवं लद्धवोहारा सत्ता अत्तनो घानन्ति योजना वण्णसण्ठानतो रत्तकम्बलपटलं विय. सम्फस्सतो मुदुसिनिद्धं किच्चतो सिनिद्धमधुररसदं. साललट्ठिन्ति सालक्खन्धं.

अद्दसंसूति पस्सिंसु. एवं वुत्तन्ति ‘‘कंसे’’ति एवं वुत्तं अधिट्ठानवोहारेन.

सम्पत्तिन्ति वण्णादिगुणं. आदीनवन्ति मरणग्गततो.

सत्तुपानीयेनाति सत्तुं पक्खिपित्वा आलोलितपानीयेन. चत्तारि पानानि विय चत्तारो मग्गा तण्हापिपासावूपसमनतो.

सम्मससुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. नळकलापीसुत्तवण्णना

६७. सत्तमे कस्मा पुच्छतीति महाकोट्ठिकत्थेरो सयं तत्थ निक्कङ्खो समानो कस्मा पुच्छतीति अधिप्पायो. अज्झासयजाननत्थन्ति इदम्पि तस्स महासावकस्स परचित्तजाननेन अप्पाटिहीरं सिया, तेन तं अपरितुस्सन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. तत्थ द्वे अग्गसावकाति सीलादिगुणेहि उत्तमसावकाति अत्थो, न हि महाकोट्ठिकत्थेरो अग्गसावकलक्खणप्पत्तो, अथ खो महासावकलक्खणप्पत्तो. इदानेव खो मयन्तिआदि हेट्ठा पच्चयुप्पन्नं अनालोळेन्तेन दस्सेत्वा देसना आहटा, न अञ्ञमञ्ञपच्चयतावसेन, इध पन येनाधिप्पायेन तं आलोळेत्वा निवत्तेत्वा कथितं महाथेरेन, तमेवस्स अधिप्पायं तेनेव पकासेतुकामो महाकोट्ठिकत्थेरो आह ‘‘इदानेव खो मय’’न्तिआदि. तेनाह ‘‘इदं थेरो’’तिआदि.

एत्तके ठानेति ‘‘किं नु खो आवुसो’’तिआदिना पठमारम्भतो पट्ठाय याव ‘‘निरोधो होती’’ति पदं, एत्तके ठाने. अविज्जासङ्खारे अग्गहेत्वा ‘‘नामरूपपच्चया विञ्ञाण’’न्ति देसनाय पवत्तत्ता ‘‘पच्चयुप्पन्नपञ्चवोकारभववसेन देसना कथिता’’ति वुत्तं. ‘‘फले गहिते कारणं गहितमेवा’’ति विञ्ञाणे गहिते सङ्खारा, तेसञ्च कारणभूता अविज्जा गहिता एव होतीति वुत्तं ‘‘हेट्ठा विस्सज्जितेसु द्वादससु पदेसू’’ति. एकेकस्मिन्ति एकेकस्मिं पदे. तिण्णं तिण्णं वसेनाति ‘‘निरोधाय धम्मं देसेसि, निरोधाय पटिपन्नो होति, निरोधा अनुपादाविनिमुत्तो होती’’ति एवमागतानं तिण्णं तिण्णं वारानं वसेन. ‘‘अट्ठारसहि वत्थूही’’तिआदीसु (महाव. ४६८) विय इध वत्थुसद्दो कारणपरियायोति आह ‘‘छत्तिंसाय कारणेही’’ति. पठमो अनुमोदनाविधि. धम्मकथिकगुणोति विपस्सनाविसयो अभेदोपचारेन वुत्तो. सेसद्वयेसुपि एसेव नयो. दुतियो अनुमोदना, ततियं अनुमोदनन्ति अभिधेय्यानुरूपं वत्तब्बं. देसनासम्पत्ति कथिता ‘‘निब्बिदाय…पे… धम्मं देसेती’’ति वुत्तत्ता. सेक्खभूमि कथिता ‘‘निब्बिदाय…पे… पटिपन्नो होती’’ति वुत्तत्ता. असेक्खभूमि कथिता ‘‘निब्बिदा …पे… अनुपादाविमुत्तो होती’’ति वुत्तत्ता.

नळकलापीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. कोसम्बिसुत्तवण्णना

६८. अट्ठमे परस्स सद्दहित्वाति परस्स वचनं सद्दहित्वा. तेनाह ‘‘यं एस भणति, तं भूतन्ति गण्हाती’’ति. परपत्तियो हि एसो परनेय्यबुद्धिको. यं कारणन्ति यं अत्तना चिन्तितवत्थु. रुच्चतीति ‘‘एवमेतं भविस्सति, न अञ्ञथा’’ति अत्तनो मतिया चिन्तेन्तस्स रुच्चति. रुचिया गण्हातीति परपत्तियो अहुत्वा सयमेव तथा रोचेन्तो गण्हाति. अनुस्सवोति ‘‘अनु अनु सुत’’न्ति एवं चिरकालगताय अनुस्सुतिया लब्भमानं ‘‘कथमिदं सिया, कस्मा भूतमेत’’न्ति अनुस्सवेन गण्हाति. वितक्कयतोति ‘‘एवमेतं सिया’’ति परिकप्पेन्तस्स. एकं कारणं उपट्ठातीति यथापरिकप्पितवत्थु चित्तस्स उपट्ठाति. आकारपरिवितक्केनाति अत्तना कप्पिताकारेना तं गण्हाति. एका दिट्ठि उप्पज्जतीति ‘‘यथापरिकप्पितं किञ्चि अत्थं एवमेतं, नाञ्ञथा’’ति अभिनिविसन्तस्स एको अभिनिवेसो उप्पज्जति. यायस्साति याय दिट्ठिया अस्स पुग्गलस्स. निज्झायन्तस्साति पच्चक्खं विय निरूपेत्वा चिन्तेन्तस्स. खमतीति तथा गहणक्खमो होति. तेनाह ‘‘सो…पे… गण्हाती’’ति. एतानीति सद्धादीनि. तानि हि सद्धेय्यानं वत्थूनं गहणहेतुभावतो ‘‘कारणानी’’ति वुत्तानि. भवनिरोधो निब्बानन्ति नवविधोपि भवो निरुज्झति एत्थ एतस्मिं अधिगतेति भवनिरोधो, निब्बानं. स्वायं भवो पञ्चक्खन्धसङ्गहो तब्बिनिमुत्तो नत्थीति आह ‘‘पञ्चक्खन्धनिरोधो निब्बान’’न्ति. भवनिरोधो निब्बानं नामाति ‘‘निब्बानं नाम भवनिरोधो’’ति एस पञ्हो सेक्खेहिपि जानितब्बो, न असेक्खेहेव. इमं ठानन्ति इमं याथावकारणं.

सुट्ठु दिट्ठन्ति ‘‘भवनिरोधो निब्बान’’न्ति मया सुट्ठु याथावतो दिट्ठं, भवस्स पीळनसङ्खतसन्तापविपरिणामट्ठानं, भवनिरोधस्स च निस्सरणविवेकासङ्खतामतट्ठानं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दिट्ठत्ता. अनागामिफले ठितो हि अनागामिमग्गे ठितो एव नाम उपरिमग्गस्स अनधिगतत्ताति वुत्तं ‘‘अनागामिमग्गे ठितत्ता’’ति. निब्बानं आरब्भ पवत्तम्पि थेरस्सेतं ञाणं ‘‘निब्बानं पच्चवेक्खती’’ति वुत्तञाणं विय न होतीति वुत्तं ‘‘एकूनवीसतिया…पे… पच्चवेक्खणञाण’’न्ति. एतेन एतं निब्बानपच्चवेक्खणा विय न होति सप्पदेसभावतोति दस्सेति. एवञ्च कत्वा इध उदपाननिदस्सनम्पि समत्थितन्ति दट्ठब्बं. पच्चवेक्खणञाणेनाति अवसेसकिलेसानं, निब्बानस्सेव वा पच्चवेक्खणञाणेन. उपरि अरहत्तफलसमयोति उपरि सिज्झनतो अरहत्तपटिलाभो तथा अत्थि. ‘‘येनाहं तं परियेसतो निब्बानं सच्छिकरिस्सामी’’ति जानाति.

कोसम्बिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. उपयन्तिसुत्तवण्णना

६९. नवमे उदकवड्ढनसमयेति सब्बदिवसेसु महासमुद्दस्स अन्तो महन्तचन्दकन्तमणिपब्बतानं जुण्हसम्फस्सेन पहतत्ता जलाभिसन्दनवसेन उदकस्स वड्ढनसमये. उपरि गच्छन्तोति पकतिया उदकस्स तिट्ठट्ठानस्स ततो उपरि गच्छन्तोति अत्थो. उपरि यापेतीति उदकं तत्थ उपरूपरि वड्ढेति. तथाभूतो च तं ब्रूहेन्तो पूरेन्तोति वुच्चतीति आह ‘‘वड्ढेति पूरेतीति अत्थो’’ति. यस्मा पच्चयधम्मा अत्तनो फलसमवायपच्चये होन्ते तस्स उपरि ठितो विय होति तस्स अत्तनो वसे वत्तापनतो, तस्मा वुत्तं ‘‘अविज्जा उपरि गच्छन्ती’’ति. पच्चयभावेन हि सा तथा वुच्चति. तेनाह ‘‘सङ्खारानं पच्चयो भवितुं सक्कुणन्ती’’ति. अपगच्छन्तो यायन्तो. तेनाह ‘‘ओसरन्तो’’ति, अवड्ढन्तो परिहीयमानोति अत्थो.

उपयन्तिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. सुसिमसुत्तवण्णना

७०. दसमे गरुकतोति गरुभावहेतूनं उत्तमगुणानं मत्थकप्पत्तिया अनञ्ञसाधारणेन गरुकारेन गरुकतो. मानितोति सम्मापटिपत्तिया मानितो. ताय हि विञ्ञूनं मनापताति आह ‘‘मनेन पियायितो’’ति. चतुपच्चयपूजाय च पूजितोति इदं अत्थवचनं. यदत्थं संगीतिकारेहि ‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होती’’तिआदिना इमस्स सुत्तस्स निदानं निक्खित्तं, तस्स अत्थस्स उल्लिङ्गवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एस नयो सेसपदेसुपि. अंसकूटतोति उत्तरासङ्गेन उभो अंसकूटे पटिच्छादेत्वा ठिता दक्खिणअंसकूटतो, उभयतो वा अपनेन्ति. परिचितगन्थवसेन पण्डितपरिब्बाजको, यतो पच्छा विसेसभागी जातो. विचित्तनयाय धम्मकथाय कथनतो ‘‘कविसेट्ठो’’ति आहंसु.

तेजुस्सदोति महातेजो. पुरेभत्तकिच्चादीनं नियतभावेन नियममनुयुत्तो. विपस्सनालक्खणम्हीति ञाणं तत्थ कथितं. धम्मन्ति तस्सं तस्सं परिसायं थेरस्स असम्मुखा देसितं धम्मं. आहरित्वा कथेति तथा वरस्स दिन्नत्ता.

किञ्चापि सुसिमो पूरणादयो विय सत्थुपटिञ्ञो न होति, तित्थियेहि पन ‘‘अयं ब्राह्मणपब्बजितो पञ्ञवा वेदङ्गकुसलो’’ति गणाचरियट्ठाने ठपितो, तथा चस्स सम्भावितो. तेन वुत्तं ‘‘अहं सत्थाति पटिजानन्तो’’ति, न सस्सतदिट्ठिकत्ता. तथा हेस भगवतो सम्मुखा उपगन्तुं असक्खि.

अञ्ञाति अरहत्तस्स नामं अञ्ञिन्द्रियस्स चिण्णन्ते पवत्तत्ता. तं पवत्तिन्ति यं अञ्ञब्याकरणं वुत्तं, तं सुत्वा. अस्स सुसिमस्स, परमप्पमाणन्ति उत्तमकोटि. आचरियमुट्ठीति आचरियस्स मुट्ठिकतधम्मो.

अङ्गसन्ततायाति नीवरणादीनं पच्चनीकधम्मानं विदूरभावेन झानङ्गानं वूपसन्तताय. निब्बुतसब्बदरथपरिळाहताय हि तेसं झानानं पणीततरभावो. आरम्मणसन्ततायाति रूपपतिभागविगमेन सण्हसुखुमादिभावप्पत्तस्स आरम्मणस्स सन्तभावेन. यदग्गेन हि तेसं भावनातिसयसम्भावितसण्हसुखुमप्पकारानि आरम्मणानि सन्तानि, तदग्गेन झानङ्गानं सन्तता वेदितब्बा. आरम्मणसन्तताय वा तदारम्मणधम्मानं सन्तता लोकुत्तरधम्मारम्मणाहि पच्चवेक्खणाहि दीपेतब्बा. आरुप्पविमोक्खाति अरूपज्झानसञ्ञाविमोक्खा. पञ्ञामत्तेनेव विमुत्ता, न उभतोभागविमुत्ता. धम्मानं ठितता तंसभावता धम्मट्ठिति, अनिच्चदुक्खानत्तता, तत्थ ञाणं धम्मट्ठितिञाणन्ति आह ‘‘विपस्सनाञाण’’न्ति. एवमाहाति ‘‘पुब्बे खो, सुसिम, धम्मट्ठितिञाणं, पच्छा निब्बाने ञाण’’न्ति एवमादि.

विनापि समाधिन्ति समथलक्खणप्पत्तं पुरिमसिद्धं विनापि समाधिन्ति विपस्सनायानिकं सन्धाय वुत्तं. एवन्ति वुत्ताकारेन. न समाधिनिस्सन्दो अनुपुब्बविहारा विय. न समाधिआनिसंसो लोकियाभिञ्ञा विय. न समाधिस्स निप्फत्ति सब्बभवग्गं विय. विपस्सनाय निप्फत्ति मग्गो वा फलं वाति योजना.

रूपादीसु चेतेसु तिण्णं लक्खणानं परिवत्तनवसेन देसना तेपरिवट्टदेसना. अनुयोगं आरोपेन्तोति ननु वुत्तं, सुसिम, इदानि अरहत्ताधिगमेन सब्बसो पच्चयाकारं पटिविज्झित्वा तत्थ विगतसम्मोहोति अनुयोगं करोन्तो. पाकटकरणत्थन्ति यथा त्वं, सुसिम, निज्झानको सुक्खविपस्सको च हुत्वा आसवानं खयसम्मसने सुप्पतिट्ठितो, एवमेतेपि भिक्खू, तस्मा ‘‘अपि पन तुम्हे आयस्मन्तो’’तिआदिना न ते तया अनुयुञ्जितब्बाति.

सुसिमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

महावग्गवण्णना निट्ठिता.