९. बालपण्डितसुत्तवण्णना
१९. अविज्जा नीवरणा भवादि-आदीनवस्स निवारितपटिच्छादिका एतस्साति अविज्जानीवरणो, अविज्जाय निवुतोति आह ‘‘अविज्जाय निवारितस्सा’’ति. अयं कायोति बालस्स अप्पहीनकिलेसस्स पच्चुप्पन्नं अत्तभावं रक्खं कत्वा अविज्जाय पटिच्छादितादीनवे अयाथावदस्सनवसेन तण्हाय पटिलद्धचित्तस्स तंतंभवूपगा सङ्खारा सङ्खरीयन्ति. तेहि च अत्तभावस्स अभिनिब्बत्ति, तस्मा अयञ्च अविज्जाय कायो निब्बत्तोति. अस्साति बालस्स. अयं अत्थोति ‘‘अयं कायो नामरूपन्ति च वुत्तो’’ति अत्थो दीपेतब्बो उपादानक्खन्धसळायतनसङ्गहतो तेसं धम्मानं. एवमेतं द्वयन्ति एवं अविज्जाय निवारितत्ता, तण्हाय च संयुत्तत्ता एवं सपरसन्तानगतसविञ्ञाणककायसङ्खातं द्वयं होति. अञ्ञत्थाति सुत्तन्तरेसु. ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४५; ४.६०-६१; कथा. ४६५, ४६७) अज्झत्तिकबाहिरायतनानि भिन्दित्वा चक्खुरूपादिद्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अभिन्दित्वा छ अज्झत्तिकबाहिरायतनानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता ‘‘द्वयं पटिच्च फस्सो’’ति, तस्मा महाद्वयं नाम किरेतं अनवसेसतो अज्झत्तिकबाहिरायतनानं गहितत्ता. अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानीति एत्थापि हि सळायतनानि सङ्गहितानेव. फस्सकारणानीति फस्सपवत्तिया पच्चयानि. येहीति हेतुदस्सनमत्तन्ति आह ‘‘येहि कारणभूतेही’’ति. फस्सो एव फुसनकिच्चो, न फस्सायतनानीति वुत्तं ‘‘फस्सेन फुट्ठो’’ति. परिपुण्णवसेनाति अवेकल्लवसेन. अपरिपुण्णायतनानं हीनानि फस्सस्स कारणानि होन्ति, तेसं वियाति ‘‘एतेसं वा अञ्ञतरेना’’ति वुत्तं. कायनिब्बत्तनादिम्हीति सविञ्ञाणकस्स कायस्स निब्बत्तनं कायनिब्बत्तनं, कायो वा निब्बत्तति एतेनाति कायनिब्बत्तनं, किलेसाभिसङ्खारा. आदिसद्देन फस्ससळायतनादिसङ्गहो. अधिकं पयसति पयुञ्जति एतेनाति अधिप्पयासो, विसेसकारणन्ति आह ‘‘अधिकपयोगो’’ति.
भगवा अम्हाकं उप्पादकभावेन मूलभावेन भगवंमूलका. इमे धम्माति इमे कारणधम्मा. येहि मयं बालपण्डितानं समानेपि कायनिब्बत्तनादिम्हि विसेसं जानेय्याम, तेनाह ‘‘पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता’’तिआदि. आजानामाति अभिमुखं पच्चक्खतो जानाम. पटिविज्झामाति तस्सेव वेवचनं, अधिगच्छामाति अत्थो. नेताति अम्हाकं सन्ताने पापेता. विनेताति यथा अलमरियञाणदस्सनविसेसो होति, एवं विसेसतो नेता, तदङ्गविनयादिवसेन वा विनेता. अनुनेताति अनुरूपं नेता. अन्तरन्तरा यथाधम्मपञ्ञत्तिया पञ्ञापितानं धम्मानं अनुरूपतो दस्सनं होतीति आह ‘‘यथासभावतो …पे… दस्सेता’’ति. आपाथं उपगच्छन्तानं भगवा पटिसरणं समोसरणट्ठानन्ति भगवंपटिसरणा धम्मा. तेनाह ‘‘चतुभूमकधम्मा’’तिआदि. पटिसरति पटिविज्झतीति पटिसरणं, तस्मा पटिविज्झनवसेन भगवा पटिसरणं एतेसन्ति भगवंपटिसरणा. तेनाह ‘‘अपि चा’’तिआदि. फस्सो आगच्छतीति पटिविज्झनकवसेन फस्सो ञाणस्स आपाथं आगच्छति, आपाथं आगच्छन्तोयेव सो अत्थतो ‘‘अहं किन्नामो’’ति नामं पुच्छन्तो विय, भगवा चस्स नामं करोन्तो विय होतीति वुत्तं ‘‘अहं भगवा’’तिआदि. उपट्ठातूति ञाणस्स पच्चुपट्ठातु. भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतो एव भागो होतु, भगवाव नं अत्तनो भागं कत्वा विस्सज्जेतूति अत्थो, भगवतो भागो यदिदं धम्मस्स अक्खानं, अम्हाकं पन सवनं भागोति अयमेत्थ अधिप्पायो. एवञ्हि सद्दलक्खणेन समेति. केचि पन पटिभातूति अत्थं वदन्ति ञाणेन दिस्सतु देसीयतूति वा अत्थो. तेनाह ‘‘तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो’’ति.
बालस्स पण्डितस्स च कायस्स निब्बत्तिया पच्चयभूता अविज्जा च तण्हा च. तेनाह ‘‘कम्मं…पे… निरुद्धा’’ति. जवापेत्वाति गहितजवनं कत्वा, यथा पटिसन्धिं आकड्ढितुं समत्थं होति, एवं कत्वा. यदि निरुद्धा, कथं अप्पहीनाति वुत्तन्ति आह ‘‘यथा पना’’तिआदि. भवति हि तंसदिसेपि तब्बोहारो यथा ‘‘सा एव तित्तिरी, तानेव ओसधानि, तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेना’’ति च. दुक्खक्खयायाति तदत्थविसेसनत्थन्ति आह ‘‘खयत्थाया’’ति. पटिसन्धिकायन्ति पटिसन्धिगहणपुब्बकं कायं. पाळियं ‘‘बालेना’’ति करणवचनं निस्सक्केति आह ‘‘बालतो’’ति. भाविना सह पटिसन्धिना सप्पटिसन्धिको. यो पन एकन्ततो तेनत्तभावेन अरहत्तं पत्तुं भब्बो, सो भाविना पटिसन्धिना ‘‘अप्पटिसन्धिको’’ति, ततो विसेसनत्थं ‘‘सप्पटिसन्धिको’’ति वुत्तं. किञ्चापि वुत्तं, सो च याव अरियभूमिं न ओक्कमति, ताव बालधम्मसमङ्गी एवाति कत्वा ‘‘सब्बोपि पुथुज्जनो बालो’’ति वुत्तं. तथा हि ‘‘अप्पटिसन्धिको खीणासवो पण्डितो’’ति खीणासव-सद्देन अप्पटिसन्धिको विसेसितो. यदि एवं सेक्खा कथन्ति आह ‘‘सोतापन्ना’’तिआदि. ते हि सिखापत्तपण्डिच्चभावलक्खणाभावतो पण्डिताति न वत्तब्बा खीणासवा विय, बलवतरानं पन बालधम्मानं पहीनत्ता बालातिपि न वत्तब्बा पुथुज्जना विय. भजियमाना पन चतुसच्चसम्पटिवेधं उपादाय पण्डितपक्खं भजन्ति, न बालपक्खं वुत्तकारणेनाति.
बालपण्डितसुत्तवण्णना निट्ठिता.