२. आहारवग्गो
१. आहारसुत्तवण्णना
११. आहरन्तीति आनेन्ति उप्पादेन्ति, उपत्थम्भेन्तीति अत्थो. निब्बत्ताति पसुता. भूता नाम यस्मा ततो पट्ठाय लोके जातवोहारो पटिसन्धिग्गहणतो पन पट्ठाय याव मातुकुच्छितो निक्खन्तो, ताव सम्भवेसिनो, एस ताव गब्भसेय्यकेसु भूतसम्भवेसिविभागो, इतरेसु पन पठमचित्तादिवसेन वुत्तो. सम्भव-सद्दो चेत्थ गब्भसेय्यकानं वसेन पसूतिपरियायो, इतरेसं वसेन उप्पत्तिपरियायो. पठमचित्तपठमइरियापथक्खणेसु हि ते सम्भवं उप्पत्तिं एसन्ति उपगच्छन्ति नाम, न ताव भूता उपपत्तिया न सुप्पतिट्ठितत्ता, भूता एव सब्बसो भवेसनाय समुच्छिन्नत्ता. न पुन भविस्सन्तीति अवधारणेन निवत्तितमत्थं दस्सेति. यो च ‘‘कालघसो भूतो’’तिआदीसु भूत-सद्दस्स खीणासववाचिता दट्ठब्बा. वा-सद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो ‘‘अग्गिना वा उदकेन वा’’तिआदीसु विय.
यथासकं पच्चयभावेन अत्तभावस्स पठपनमेवेत्थ आहारेहि कातब्बअनुग्गहो होतीति अधिप्पायेनाह ‘‘वचनभेदो…पे… एको येवा’’ति. सत्तस्स उप्पन्नधम्मानन्ति सत्तस्स सन्ताने उप्पन्नधम्मानं. यथा ‘‘वस्ससतं तिट्ठती’’ति वुत्ते अनुप्पबन्धवसेन पवत्ततीति वुत्तं होति, एवं ठितियाति अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियाति अत्थो, सा पन अविच्छेदोति आह ‘‘अविच्छेदाया’’ति. अनुप्पबन्धधम्मुप्पत्तिया सत्तसन्तानो अनुग्गहितो नाम होतीति आह ‘‘अनुप्पन्नानं उप्पादाया’’ति. एतानीति ठितिअनुग्गहपदानि. उभयत्थ दट्ठब्बानि न यथासम्बन्धतो.
वत्थुगता ओजा वत्थु विय तेन सद्धिं अज्झोहरितब्बतं गच्छतीति वुत्तं ‘‘अज्झोहरितब्बको आहारो’’ति, निब्बत्तितओजं पन सन्धाय ‘‘कबळीकारो आहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरती’’ति वक्खति. ओळारिकता अप्पोजताय न वत्थुनो थूलताय कथिनताय वा, तस्मा यस्मिं वत्थुस्मिं परित्ता ओजा होति, तं ओळारिकं. सप्पादयो दुक्खुप्पादकताय ओळारिका वेदितब्बा. विसाणादीनं तिवस्सछड्डितानं पूतिभूतत्ता मुदुकताति वदन्ति. तरच्छखेळतेमितताय पन तथाभूतानं तेसं मुदुकता. धम्मसभावो हेस. ससानं आहारो सुखुमो तरुणतिणसस्सखादनतो. सकुणानं आहारो सुखुमो तिणबीजादिखादनतो. पच्चन्तवासीनं आहारो सुखुमो मासमुग्गकुरादिभोजनत्ता. तेसन्ति परनिम्मितवसवत्तीनं. सुखुमोत्वेवाति न किञ्चि उपादाय, अथ खो सुखुमोइच्चेव निट्ठं पत्तो ततो परमसुखुमस्स अभावतो.
वत्थुवसेन पनेत्थ आहारस्स ओळारिकसुखुमता वुत्ता, सा चस्स अप्पोजमहोजताहि वेदितब्बाति दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदिमाह. परिस्सयन्ति खुदावसेन उप्पन्नं विहिंसं सरीरदरथं. विनोदेतीति वत्थु तस्स विनोदनमत्तं करोति. न पन सक्कोति पालेतुन्ति सरीरं यापेतुं नप्पहोति निरोजत्ता. न सक्कोति परिस्सयं विनोदेतुं आमासयस्स अपूरणतो.
छब्बिधोपीति इमिना कस्सचि फस्सस्स अनवसेसितब्बतमाह. देसनक्कमेनेवेत्थ फस्सादीनं दुतियादिता, न अञ्ञेन कारणेनाति आह ‘‘देसनानयो एव चेसा’’तिआदि. मनसो सञ्चेतना न सत्तस्साति दस्सनत्थं मनोगहणं यथा ‘‘चित्तस्स ठिति, चेतोविमुत्ति चा’’ति आह ‘‘मनोसञ्चेतनाति चेतनावा’’ति. चित्तन्ति यं किञ्चि चित्तमेव. एकरासिं कत्वाति एकज्झं गहेत्वा विभागं अकत्वा, सामञ्ञेन गहिताति अत्थो. तत्थ लब्भमानं उपादिण्णकादिविभागं दस्सेतुं ‘‘कबळीकारो आहारो’’तिआदि वुत्तं. आहारत्थं न साधेन्तीति तादिसस्स आहारस्स अनाहरणतो. तदापीति भिज्जित्वा विगतकालेपि. उपादिण्णकाहारोति वुच्चन्तीति केचि. इदं पन आचरियानं न रुच्चति तदा उपादिण्णकरूपस्सेव अभावतो. पटिसन्धिचित्तेनेव सहजाताति लक्खणवचनमेतं, सब्बायपि कम्मजरूपपरियापन्नाय ओजाय अत्थिभावस्स अविच्छेदप्पवत्तिसम्भवदस्सनत्थो. सत्तमाति उप्पन्नदिवसतो पट्ठाय याव सत्तमदिवसापि. रूपसन्ततिं पालेति पवेणिघटनवसेन. अयमेवाति कम्मजओजा. कम्मजओजं पन पटिच्च उप्पन्नओजा अकम्मजत्ता अनुपादिण्णआहारोत्वेव वेदितब्बो. अनुपादिण्णका फस्सादयो वेदितब्बाति आनेत्वा सम्बन्धो. लोकुत्तरा फस्सादयो कथन्ति आह ‘‘लोकुत्तरा पन रुळ्हीवसेन कथिता’’ति. यस्मा तेसं कुसलानं उपेतपरियायो नत्थि, तस्मा विपाकानं उपादिण्णपरियायो नत्थेवाति अनुपादिण्णपरियायोपि रुळ्हीवसेन वुत्तोति वेदितब्बो.
पुब्बे ‘‘आहाराति पच्चया’’ति वुत्तत्ता यदि पच्चयट्ठो आहारट्ठोतिआदिना चोदेति, अथ कस्मा इमे एव चत्तारो वुत्ताति अथ कस्मा चत्तारोव वुत्ता. इमे एव च वुत्ताति योजना. विसेसप्पच्चयत्ताति एतेन यथा अञ्ञे पच्चयधम्मा अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयाव होन्ति, इमे पन तथा च होति अञ्ञथा चाति समानेपि पच्चयत्ते अतिरेकपच्चया होन्ति, तस्मा ‘‘आहाराति वुत्ता’’ति इममत्थं दस्सेति. इदानि तं अतिरेकपच्चयतं दस्सेतुं ‘‘विसेसपच्चयो ही’’तिआदि वुत्तं. विसेसप्पच्चयो रूपकायस्स कबळीकारो आहारो उपथम्भकभावतो. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘रूपारूपानं उपथम्भकत्तेन उपकारका चत्तारो आहारा आहारपच्चयो’’ति (विसुद्धि. २.६०८; पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना). उपथम्भकत्तञ्हि सतीपि जनकत्ते अरूपीनं आहारानं आहारजरूपसमुट्ठानकरूपाहारस्स च होति, असति पन उपथम्भकत्ते आहारानं जनकत्तं नत्थीति उपथम्भकत्तं पधानं. जनयमानोपि हि आहारो अविच्छेदवसेन उपथम्भयमानो एव जनेतीति उपथम्भकभावो एव आहारभावो. वेदनाय फस्सो विसेसपच्चयो. ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति हि वुत्तं. ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति वचनतो विञ्ञाणस्स मनोसञ्चेतना. ‘‘चेतना तिविधं भवं जनेती’’ति हि वुत्तं. ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति पन वचनतो नामरूपस्स विञ्ञाणं विसेसपच्चयो. न हि ओक्कन्तविञ्ञाणाभावे नामरूपस्स अत्थि सम्भवो. यथाह ‘‘विञ्ञाणञ्च हि, आनन्द, मातुकुच्छिस्मिं न ओक्कमिस्सथ, अपि नु खो नामरूपं मातुकुच्छिस्मिं समुच्चिस्सथा’’तिआदि (दी. नि. २.११५). वुत्तमेवत्थं सुत्तेन साधेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं.
एवं यदिपि पच्चयत्थो आहारत्थो, विसेसपच्चयत्ता पन इमेव आहाराति वुत्ताति तं नेसं विसेसपच्चयतं अविभागतो दस्सेत्वा इदानि विभागतो दस्सेतुं ‘‘को पनेत्था’’तिआदि आरद्धं. मुखे ठपितमत्तो एव असङ्खादितो, तत्तकेनापि अब्भन्तरस्स आहारस्स पच्चयो होति एव. तेनाह ‘‘अट्ठ रूपानि समुट्ठापेती’’ति. सुखवेदनाय हितो सुखवेदनीयो. सब्बथापीति चक्खुसम्फस्सादिवसेन. यत्तका फस्सस्स पकारभेदा, तेसं वसेन सब्बप्पकारोपि फस्साहारो यथारहं तिस्सो वेदना आहरति, अनाहारको नत्थि.
सब्बथापीति इधापि फस्साहारे वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. तिसन्ततिवसेनाति कायदसकं भावदसकं वत्थुदसकन्ति तिविधसन्ततिवसेन. सहजातादिपच्चयनयेनाति सहजातादिपच्चयविधिना. पटिसन्धिविञ्ञाणञ्हि अत्तना सहजातनामस्स सहजातअञ्ञमञ्ञविपाकिन्द्रियसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होन्तोयेव आहारपच्चयताय तं आहारेति वुत्तं, सहजातरूपेसु पन वत्थुनो सम्पयुत्तपच्चयं ठपेत्वा विप्पयुत्तपच्चयेन, सेसरूपानं अञ्ञमञ्ञपच्चयञ्च ठपेत्वा इतरेसं पच्चयानं वसेन योजना कातब्बा. तानीति नपुंसकनिद्देसो अनपुंसकानम्पि नपुंसकेहि सह वचनतो. सासवकुसलाकुसलचेतनाव वुत्ता विसेसपच्चयभावदस्सनं हेतन्ति, तेनाह ‘‘अविसेसेन पना’’तिआदि. पटिसन्धिविञ्ञाणमेव वुत्तन्ति एत्थापि एसेव नयो. यथा तस्स तस्स फलस्स विसेसतो पच्चयताय एतेसं आहारत्थो, एवं अविसेसतोपीति दस्सेतुं ‘‘अविसेसेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तंसम्पयुत्ततंसमुट्ठानधम्मानन्ति तेहि फस्सादीहि सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव तंसमुट्ठानरूपधम्मानञ्च. तत्थ सम्पयुत्तग्गहणं यथारहतो दट्ठब्बं, समुट्ठानग्गहणं पन अविसेसतो.
उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेतीति उपत्थम्भेन्तो एव रूपं समुट्ठापेति, ओजट्ठमकसमुट्ठापनेनेव पनस्स उपथम्भनकिच्चसिद्धि. फुसन्तोयेवाति फुसनकिच्चं करोन्तो एव. आयूहमानावाति चेतयमाना एव अभिसन्दहन्ती एव. विजानन्तमेवाति उपपत्तिपरिकप्पनवसेन विजानन्तमेव आहारकिच्चं साधेतीति योजना. सब्बत्थ आहारकिच्चसाधनञ्च तेसं वेदनादिउप्पत्तिहेतुताय अत्तभावस्स पवत्तनमेव. कायट्ठपनेनाति कस्मा वुत्तं, ननु कम्मजादिरूपं कम्मादिनाव पवत्ततीति चोदनं सन्धायाह ‘‘कम्मजनितोपी’’तिआदि.
उपादिण्णरूपसन्ततिया उपत्थम्भनेनेव उतुचित्तजरूपसन्ततीनम्पि उपत्थम्भनसिद्धि होतीति ‘‘द्विन्नं रूपसन्ततीन’’न्ति वुत्तं. उपत्थम्भनमेव सन्धाय ‘‘अनुपालको हुत्वा’’ति च वुत्तं. रूपकायस्स ठितिहेतुता हि यापना अनुपालना. सुखादिवत्थुभूतन्ति सुखादीनं पवत्तिट्ठानभूतं. आरम्मणम्पि हि वसति एत्थ आरम्मणकरणवसेन तदारम्मणा धम्माति वत्थूति वुच्चति. फुसन्तोयेवाति इदं फस्सस्स फुसनसभावत्ता वुत्तं. न हि धम्मानं सभावेन विना पवत्ति अत्थि, वेदनापवत्तिया विना सत्तानं सन्धावनता नत्थीति आह ‘‘सुखादि…पे… होती’’ति. न चेत्थ सञ्ञीभवकथायं असञ्ञीभवो दस्सेतब्बो, तस्सापि वा कारणभूतवेदनापवत्तिवसेनेव ठितिया हेतुनो अब्यापितत्ता, तथा हि ‘‘मनोसञ्चेतना…पे… भवमूलनिप्फादनतो सत्तानं ठितिया होती’’ति वुत्ता. ततो एव विञ्ञाणं विजानन्तमेवाति उपपत्तिपरिकप्पनवसेन विजानन्तमेवाति वुत्तोवायमत्थो.
चत्तारि भयानि दट्ठब्बानि आदीनवविभावनतो. निकन्तीति निकामना, रसतण्हं सन्धाय वदति. सा हि कबळीकारे आहारे बलवती, तेनेवेत्थ अवधारणं कतं. भायति एतस्माति भयं, निकन्तियेव भयं महानत्थहेतुतो. उपगमनं विसयिन्द्रियविञ्ञाणेसु विसयविञ्ञाणेसु च सङ्गतिवसेन पवत्ति, तं वेदनादिउप्पत्तिहेतुताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. अवधारणे पयोजनं वुत्तनयमेव. सेसद्वयेपि एसेव नयो. आयूहनं अभिसन्दहनं, संविधानन्तिपि वदन्ति. तं भवूपपत्तिहेतुताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. अभिनिपातो तत्थ तत्थ भवे पटिसन्धिग्गहणवसेन विञ्ञाणस्स निब्बत्ति. सो भवूपपत्तिहेतुकानं सब्बेसं अनत्थानं मूलकारणताय ‘‘भय’’न्ति वुत्तं. इदानि निकन्तिआदीनं सप्पटिभयतं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘किं कारणा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ निकन्तिं कत्वाति आलयं जनेत्वा, तण्हं उप्पादेत्वाति अत्थो. सीतादीनं पुरक्खताति सीतादीनं पुरतो ठिता, सीतादीहि बाधियमानाति अत्थो.
फस्सं उपगच्छन्ताति चक्खुसम्फस्सादिभेदं फस्सं पवत्तेन्ता. फस्सस्सादिनोति कायसम्फस्सवसेन फोट्ठब्बसङ्खातस्स अस्सादनसीला. कायसम्फस्सवसेन हि सत्तानं फोट्ठब्बतण्हा पवत्ततीति दस्सेतुं फस्साहारादीनवदस्सने फोट्ठब्बारम्मणं उद्धटं ‘‘परेसं रक्खितगोपितेसू’’तिआदिना. फस्सस्सादिनोति वा फस्साहारस्सादिनोति अत्थो. सति हि फस्साहारे सत्तानं फस्सारम्मणे अस्सादो, नासति, तेनाह ‘‘फस्सस्सादमूलक’’न्तिआदि.
जातिनिमित्तस्स भयस्स अभिनिपातसभावेन गहितत्ता ‘‘तम्मूलक’’न्ति वुत्तं. कम्मायूहननिमित्तन्ति अत्थो. भयं सब्बन्ति पञ्चवीसति, तिविधमहाभयं, अञ्ञञ्च सब्बभयं आगतमेव होति भयाधिट्ठानस्स अत्तभावस्स निप्फादनतो.
अभिनिपततीति अभिनिब्बत्तति. पठमाभिनिब्बत्ति हि सत्तानं तत्थ तत्थ अङ्गारकासुसदिसे भवे अभिनिपातसदिसी. तम्मूलकत्ताति नामरूपनिब्बत्तिमूलकत्ता. सब्बभयानं अभिनिपातोयेव भयं भायति एतस्माति कत्वा.
अप्पेति वियाति फलस्स अत्तलाभहेतुभावतो कारणं, तं निय्यादेति विय. तन्ति फलं. ततोति कारणतो. एतेसन्ति आहारानं. यथावुत्तेनाति ‘‘फलं निदेती’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन अत्थेन. सब्बपदेसूति ‘‘वेदनानिरोधेना’’तिआदीसु सब्बेसु पदेसु.
पटिसन्धिं आदिं कत्वाति पटिसन्धिक्खणं आदिं कत्वा. उपादिण्णकआहारे सन्धाय ‘‘अत्तभावसङ्खातानं आहारान’’न्ति वुत्तं. ते हि निप्परियायतो तण्हानिदाना. परिपुण्णायतनानं सत्तानं सत्तसन्ततिवसेनाति परिपुण्णायतनानं सभावकानं चक्खु सोतं घानं जिव्हा कायो भावो वत्थूति इमेसं सत्तन्नं सन्ततीनं वसेन. सेसानं अपरिपुण्णायतनानं अन्धबधिरअभावकानं. ऊनऊनसन्ततिवसेनाति चक्खुना, सोतेन, तदुभयेन, भावेन च ऊनऊनसन्ततिवसेन. पटिसन्धियं जाता पटिसन्धिका. पठमभवङ्गचित्तक्खणादीति आदि-सद्देन तदारम्मणचित्तस्स सङ्गहो दट्ठब्बो.
तण्हायपि निदानं जानातीति योजना. तण्हानिदानन्तिपि पाठो. वट्टं दस्सेत्वाति सरूपतो नयतो च सकलमेव वट्टं दस्सेत्वा. इदानि तमत्थं वित्थारतो विभावेतुं ‘‘इमस्मिञ्च पन ठाने’’तिआदिमाह. अतीताभिमुखं देसनं कत्वाति पच्चुप्पन्नभवतो पट्ठाय अतीतधम्माभिमुखं तब्बिसयं देसनं कत्वा तथाकारणेन. अतीतेन वट्टं दस्सेतीति अतीतभवेन कम्मकिलेसविपाकवट्टं दस्सेति. अत्तभावोति पच्चुप्पन्नो अत्तभावो. यदि एवं कस्मा ‘‘अतीतेन वट्टं दस्सेती’’ति वुत्तन्ति? नायं दोसो ‘‘अतीतेनेवा’’ति अनवधारणतो, एवञ्च कत्वा अतीताभिमुखग्गहणं जनककम्मं गहितं, तण्हासीसेन नानन्तरियभावतो. न हि कम्मुना विना तण्हा भवनेत्ति युज्जति.
तं कम्मन्ति तण्हासीसेन वुत्तकम्मं. दस्सेतुन्ति तं अतीतं अत्तभावं दस्सेतुं. तस्सत्तभावस्स जनकं कम्मन्ति तस्स यथावुत्तस्स अत्तभावस्स जनकं. ततो परम्पि अत्तभावं आयूहितं कम्मं दस्सेतुं वुत्तं. अविज्जा च नाम तण्हा विय कम्मत्ताति कम्मस्सेव गहणं. द्वीसु ठानेसूति आहारग्गहणेन वेदनादिग्गहणेनाति द्वीसु ठानेसु. अत्तभावोति पच्चुप्पन्नकालिको अतीतकालिको च अत्तभावो. पुन द्वीसूति तण्हाग्गहणे अविज्जासङ्खारग्गहणेति द्वीसु ठानेसु. तस्स जनकन्ति पच्चुप्पन्नस्स चेव अतीतस्स च अत्तभावस्स जनकं कम्मं वुत्तन्ति योजना. कम्मग्गहणेन चेत्थ यत्थ तं कम्मं आयूहितं, सा अतीता जाति अत्थतो दस्सिता होति. तेन संसारवट्टस्स अनमतग्गतं दीपेति. सङ्खेपेनाति सङ्खेपेन हेतुपञ्चकफलपञ्चकग्गहणम्पि हि सङ्खेपो एव हेतुफलभावेन सङ्गहेतब्बधम्मानं अनेकविधत्ता.
यदि अतीतेन वट्टं दस्सितं, एवं सति सप्पदेसा पटिच्चसमुप्पादधम्मदेसना होतीति दस्सेन्तो ‘‘तत्राय’’न्तिआदिमाह. तेन हि यदिपि सरूपतो अनागतेन वट्टं इध न दस्सितं, नयतो पन तस्सपि दस्सितत्ता निप्पदेसा एव पटिच्चसमुप्पाददेसनाति दस्सेति. इदानि तमत्थं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. उदकपिट्ठे निपन्नन्ति उदकं परिप्लववसेन निपन्नं. परभागन्ति परउत्तमङ्गभागं. ओरतोति ततो अपरभागतो ओलोकेन्तो. अपरिपुण्णोति विकलावयवो. एवंसम्पदन्तिआदि उपमाय संसन्दनं.
यथा हि गीवा सरीरसन्धारककण्डरानं मूलट्ठानभूता, एवं अत्तभावसन्धारकानं सङ्खारानं मूलभूता तण्हाति वुत्तं ‘‘गीवाय दिट्ठकालो’’ति. यथा वेदनादिअनेकावयवसमुदायभूतो अत्तभावो, एवं फासुकपिट्ठिकण्डकादिअनेकावयवसमुदायभूता पिट्ठीति ‘‘पिट्ठिया…पे… तस्स दिट्ठकालो’’ति वुत्तं. तण्हासङ्खातन्ति तण्हाय कथितं. इध देसनाय पच्चया अविज्जासङ्खारा वेदितब्बाति ‘‘नङ्गुट्ठमूलस्स दिट्ठकालो विया’’ति वुत्तं. तथा हि परियोसाने ‘‘नङ्गुट्ठमूलं पस्सेय्या’’ति उपमादस्सनं कतं. नयतो परिपुण्णभावग्गहणं वेदितब्बं. पाळियं अनागतस्सापि पच्चयवट्टस्स हेतुवसेन फलवसेन वा परिपुण्णभावस्स मुखमत्तदस्सनीयत्ता आदितो फलहेतुसन्धि, मज्झे हेतुफलसन्धि, अन्तेपि फलहेतुसन्धीति एवं तिसन्धिकत्ता चतुसङ्खेपमेव वट्टं दस्सितन्ति.
आहारसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना
१२. इमस्मिंयेव ठानेति ‘‘चत्तारोमे भिक्खु…पे… आहारा’’ति एवं चत्तारो आहारे सरूपतो दस्सेत्वा ‘‘इमे खो भिक्खवे…पे… अनुग्गहाया’’ति निगमनवसेन दस्सिते इमस्मिंयेव ठाने. देसनं निट्ठापेसि चतुआहारविभागदीपकं देसनं उद्देसवसेनेव निट्ठापेसि, उपरि आवज्जेत्वा तुण्ही निसीदि. दिट्ठिगतिकोति अत्तदिट्ठिवसेन दिट्ठिगतिको. वरगन्धवासितन्ति सभावसिद्धेन चन्दनगन्धेन चेव तदञ्ञनानागन्धेन च परिभावितत्ता वरगन्धवासितं. रतनचङ्कोटवरेनाति रतनमयेन उत्तमचङ्कोटकेन. देसनानुसन्धिं घटेन्तोति यथादेसिताय देसनाय अनुसन्धिं घटेन्तो, यथा उपरिदेसना वद्धेय्य, एवं उस्साहं करोन्तो. विञ्ञाणाहारं आहारेतीति तस्स आहारणकिरियाय वुत्तपुच्छाय तं दिट्ठिगतं उप्पाटेन्तो ‘‘यो एतं…पे… भुञ्जति वा’’ति आह.
विञ्ञाणाहारे नाम इच्छिते तस्स उपभुञ्जकेनपि भवितब्बं, सो ‘‘को नु खो’’ति अयं पुच्छाय अधिप्पायो. उतुसमयेति गब्भवुट्ठानसमये. सो हि उतुसमयस्स मत्तकसमयत्ता तथा वुत्तो. ‘‘उदकेन अण्डानि मा नस्सन्तू’’ति महासमुद्दतो निक्खमित्वा. गिज्झपोतका विय आहारसञ्चेतनाय तानि कच्छपण्डानि मनोसञ्चेतनाहारेन यापेन्तीति अयं तस्स थेरस्स लद्धि. किञ्चापि अयं लद्धीति फस्समनोसञ्चेतनाहारेसु किञ्चापि थेरस्स युत्ता अयुत्ता वा अयं लद्धि. इमं पञ्हन्ति ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति इमं पञ्हं एताय यथावुत्ताय लद्धिया न पन पुच्छति, अथ खो सत्तुपलद्धिया पुच्छतीति अधिप्पायो. सोति दिट्ठिगतिको. न निग्गहेतब्बो उम्मत्तकसदिसत्ता अधिप्पायं अजानित्वा पुच्छाय कतत्ता. तेनाह ‘‘आहारेतीति नाहं वदामी’’तिआदि.
तस्मिं मया एवं वुत्तेति तस्मिं वचने मया ‘‘आहारेती’’ति एवं वुत्ते सति. अयं पञ्होति ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति अयं पञ्हो युत्तो भवेय्य. एवं पुच्छिते पञ्हेति सत्तुपलद्धिं अनादाय ‘‘कतमस्स धम्मस्स पच्चयो’’ति एवं धम्मपवत्तवसेनेव पञ्हे पुच्छिते. तेनेव विञ्ञाणेनाति तेनेव पटिसन्धिविञ्ञाणेन सह उप्पन्नं नामञ्च रूपञ्च अतीतभवे दिट्ठिगतिकस्स वसेन आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति इधाधिप्पेतं. नामरूपे जाते सतीति नामरूपे निब्बत्ते तप्पच्चयभूतं भिन्दित्वा सळायतनं होति.
तत्रायं पच्चयविभागो – नामन्ति वेदनादिखन्धत्तयं इधाधिप्पेतं, रूपं पन सत्तसन्ततिपरियापन्नं, नियमतो चत्तारि भूतानि छ वत्थूनि जीवितिन्द्रियं आहारो च. तत्थ विपाकनामं पटिसन्धिक्खणे हदयवत्थुनो सहायो हुत्वा छट्ठस्स मनायतनस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तविपाकअत्थिअविगतपच्चयेहि सत्तधा पच्चयो होति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन किञ्चि आहारपच्चयेनाति एवं उक्कंसावकंसो वेदितब्बो. इतरेसं पन पञ्चायतनानं चतुन्नं महाभूतानं सहायो हुत्वा सहजातनिस्सयविपाकविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा पच्चयो होति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन किञ्चि आहारपच्चयेनाति सब्बं पुरिमसदिसं. पवत्ते विपाकनामं विपाकस्स छट्ठायतनस्स वुत्तनयेन सत्तधा पच्चयो होति, अविपाकं पन अविपाकस्स छट्ठस्स ततो विपाकपच्चयं अपनेत्वा पच्चयो होति. चक्खायतनादीनं पन पच्चुप्पन्नं चक्खुपसादादिवत्थुकम्पि इतरम्पि विपाकनामं पच्छाजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि चतुधा पच्चयो होति, तथा अविपाकम्पि वेदितब्बं. रूपतो पन वत्थुरूपं पटिसन्धियं छट्ठस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि छधा पच्चयो होति. चत्तारि पन भूतानि चक्खायतनादीनं पञ्चन्नं सहजातनिस्सयअत्थिअविगतपच्चयेहि चतुधा पच्चयो होति. रूपजीवितं अत्थिअविगतिन्द्रियवसेन तिधा पच्चयो होतीति अयञ्हेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गतो (विसुद्धि. २.५९४) गहेतब्बो.
पञ्हस्स ओकासं देन्तोति ‘‘को नु खो, भन्ते, फुसती’’ति इमस्स दिट्ठिगतिकपञ्हस्स ओकासं देन्तो. ततो विवेचेतुकामोति अधिप्पायो. सब्बपदेसूति दिट्ठिगतिकेन भगवता च वुत्तपदेसु. सत्तोति अत्ता. सो पन उच्छेदवादिनोपि याव न उच्छिज्जति, ताव अत्थेवाति लद्धि, पगेव सस्सतवादिनो. भूतोति विज्जमानो. निप्फत्तोति निप्फन्नो. न तस्स दानि निप्फादेतब्बं किञ्चि अत्थीति लद्धि. इदप्पच्चया इदन्ति इमस्मा विञ्ञाणाहारपच्चया इदं नामरूपं. पुन इदप्पच्चया इदन्ति इमस्मा नामरूपपच्चया इदं सळायतनन्ति एवं बहूसु ठानेसु भगवता कथितत्ता यथा पच्चयतो निब्बत्तं सङ्खारमत्तमिदन्ति सञ्ञत्तिं उपगतो. तेनापीति सञ्ञत्तुपगतेनापि. एकाबद्धं कत्वाति यथा पुच्छाय अवसरो न होति, तथा एकाबद्धं कत्वा. देसनारुळ्हन्ति यतो सळायतनपदतो पट्ठाय ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’तिआदिना देसना पटिच्चसमुप्पादवीथिं आरुळ्हमेव. तमेवाति सळायतनपदमेव गहेत्वा. विवज्जेन्तोति विवट्टेन्तो. एवमाहाति ‘‘छन्नंत्वेवा’’तिआदिआकारेन एवं देसिते, ‘‘विनेय्यजनो पटिविज्झती’’ति एवमाह. विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तियाति एवं पुरिमभवतो आयतिभवस्स पच्चयवसेन मूलकारणवसेन च देसितत्ता ‘‘विञ्ञाणनामरूपानं अन्तरे एको सन्धी’’ति वुत्तं. तदमिना विञ्ञाणग्गहणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्सापि गहणं कतन्ति दट्ठब्बं.
मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१३. ये पच्चयसमवाये तेनत्तभावेन सच्चानि पटिविज्झितुं समत्था, ते बाहिरकलिङ्गे ठितापि तेनेव तत्थ समत्थतायोगेन भाविनं समितबाहितपापतं अपेक्खित्वा समणसम्मतायेव ब्राह्मणसम्मतायेवाति ते निवत्तेतुं ‘‘सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्था’’ति वुत्तं. दुक्खसच्चवसेनाति दुक्खअरियसच्चवसेन. अञ्ञथा कथं बाहिरकापि जरामरणं दुक्खन्ति न जानन्ति. सच्चदेसनाभावतो ‘‘सह तण्हाया’’ति वुत्तन्ति केचि. तं न सुट्ठु. यस्मा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्ति, इध जातीति अधिप्पेता, सा च तण्हा एव सन्तानेन, तण्हेव सा जाति. जरामरणञ्चेत्थ पाकटमेव अधिप्पेतं, न खणिकं, तस्मा सतण्हा एव जातिजरामरणस्स समुदयोति भूतकथनमेतं दट्ठब्बं. समुदयसच्चवसेन न जानन्तीति योजना. एस नयो सेसपदेसुपि. सब्बपदेसूति यत्थ तण्हा विसेसनभावेन वत्तब्बा, तेसु सब्बपदेसु. येन समन्नागतत्ता पुग्गलो परमत्थतो समणो ब्राह्मणोति वुच्चति, तं सामञ्ञं ब्रह्मञ्ञञ्चाति आह ‘‘अरिय…पे… ब्रह्मञ्ञञ्चा’’ति. येन हि पवत्तिनिमित्तेन समण-सद्दो ब्राह्मण-सद्दो च सके अत्थे निरुळ्हो, तस्स वसेन अभिन्नोपि वेनेय्यज्झासयतो द्विधा कत्वा वत्तुं अरहतीति वुत्तं ‘‘उभयत्थापी’’ति. एकादससु ठानेसु चत्तारि सच्चानि कथेसि अविज्जासमुदयस्स अनुद्धटत्ता.
समणब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१४. इमे धम्मे कतमे धम्मेति च एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन ‘‘इमेसं धम्मानं कतमेसं धम्मान’’न्ति इमेसं पदानं सङ्गहो. एतानि हि पदानि जरामरणादीनं साधारणभावेन वुत्तानि इमिस्सा देसनाय पपञ्चभूतानीति आह ‘‘एत्तकं पपञ्चं कत्वा कथितं, देसनं…पे… अज्झासयेना’’ति. इमिना तानेव जरामरणादीनि गहेत्वा पुग्गलज्झासयवसेन आदितो ‘‘इमे धम्मे’’तिआदिना सब्बपदसाधारणतो देसना आरद्धा. यथानुलोमसासनञ्हि सुत्तन्तदेसना, न यथाधम्मसासनन्ति.
दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना
१५. यस्मा इध जानन्तापि ‘‘सम्मादिट्ठी’’ति वदन्ति अजानन्तापि बाहिरकापि सासनिकापि अनुस्सवादिवसेनपि अत्तपच्चक्खेनपि, तस्मा तं बहूनं वचनं उपादाय आमेडितवसेन ‘‘सम्मादिट्ठि सम्मादिट्ठीति, भन्ते, वुच्चती’’ति आह. तथानिद्दिट्ठतादस्सनत्थं हिस्स अयं आमेडितपयोगो. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – ‘‘अपरेहिपि सम्मादिट्ठीति वुच्चति, सा पनायं एवं वुच्चमाना अत्थञ्च लक्खणञ्च उपादाय कित्तावता नु खो, भन्ते, सम्मादिट्ठि होती’’ति. अट्ठकथायं पन ‘‘सम्मादिट्ठी’’ति वचने यस्मा विञ्ञू एव पमाणं, न अविञ्ञू, तस्मा ‘‘यं पण्डिता’’तिआदि वुत्तं. द्वे अवयवा अस्साति द्वयं, दुविधं दिट्ठिगाहवत्थु, द्वयं दिट्ठिगाहवसेन निस्सितो अपस्सितोति द्वयनिस्सितो. तेनाह ‘‘द्वे कोट्ठासे निस्सितो’’ति. याय दिट्ठिया ‘‘सब्बोयं लोको अत्थि विज्जति सब्बकालं उपलब्भती’’ति दिट्ठिगतिको गण्हाति, सा दिट्ठि अत्थिता, सा एव सदा सब्बकालं लोको अत्थीति पवत्तगाहताय सस्सतो, तं सस्सतं. याय दिट्ठिया ‘‘सब्बोयं लोको नत्थि न होति उच्छिज्जती’’ति दिट्ठिगतिको गण्हाति, सा दिट्ठि नत्थिता, सा एव उच्छिज्जतीति उप्पन्नगाहताय उच्छेदो, तं उच्छेदं. लोको नाम सङ्खारलोको तम्हि गहेतब्बतो. सम्मप्पञ्ञायाति अविपरीतपञ्ञाय यथाभूतपञ्ञाय. तेनाह ‘‘सविपस्सना मग्गपञ्ञा’’ति. निब्बत्तेसु धम्मेसूति यथा पच्चयुप्पन्नेसु रूपारूपधम्मेसु. पञ्ञायन्ते स्वेवाति सन्ताननिबन्धनवसेन पञ्ञायमानेसु एव. या नत्थीति या उच्छेददिट्ठि तत्थ तत्थेव सत्तानं उच्छिज्जनतो विनस्सनतो कोचि ठितो नाम सत्तो धम्मो वा नत्थीति सङ्खारलोके उप्पज्जेय्य. ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति पवत्तमानापि मिच्छादिट्ठि तथापवत्तसङ्खारारम्मणाव. सा न होतीति कम्माविज्जातण्हादिभेदं पच्चयं पटिच्च सङ्खारलोकस्स समुदयनिब्बत्तिं सम्मप्पञ्ञाय पस्सतो, सा उच्छेददिट्ठि, न होति, नप्पवत्तति अविच्छेदेन सङ्खारानं निब्बत्तिदस्सनतो. लोकनिरोधन्ति सङ्खारलोकस्स खणिकनिरोधं. तेनाह ‘‘सङ्खारानं भङ्ग’’न्ति. या अत्थीति हेतुफलसम्बन्धेन पवत्तमानस्स सन्तानानुपच्छेदस्स एकत्तग्गहणेन सङ्खारलोके या सस्सतदिट्ठि सब्बकालं लोको अत्थीति उप्पज्जेय्य. सा न होतीति उप्पन्नुप्पन्नानं निरोधस्स नवनवानञ्च उप्पादस्स दस्सनतो, सा सस्सतदिट्ठि न होति.
लोको समुदेति एतस्माति लोकसमुदयोति आह ‘‘अनुलोमपच्चयाकार’’न्ति. पच्चयधम्मानञ्हि अत्तनो फलस्स पच्चयभावो अनुलोमपच्चयाकारो. पटिलोमं पच्चयाकारन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. तंतंहेतुनिरोधतो तंतंफलनिरोधो हि पटिलोमपच्चयाकारो. यो हि अविज्जादीनं पच्चयधम्मानं हेतुआदिपच्चयभावो, सो निप्परियायतो लोकसमुदयो. पच्चयुप्पन्नस्स सङ्खारादिकस्स. अनुच्छेदं पस्सतोति अनुच्छेददस्सनस्स हेतु. अयम्पीति न केवलं खणतो उदयवयनीहरणनयो, अथ खो पच्चयतो उदयवयनीहरणनयोपि.
उपगमनट्ठेन तण्हाव उपयो. तथा दिट्ठुपयो. एसेव नयोति इमिना उपयेहि उपादानादीनं अनत्थन्तरतं अतिदिसति. तथा च पन तेसु दुविधता उपादीयति. ननु च चत्तारि उपादानानि अञ्ञत्थ वुत्तानीति? सच्चं वुत्तानि, तानि च खो अत्थतो द्वे एवाति इध एवं वुत्तं. कामं ‘‘अहं मम’’न्ति अयथानुक्कमेन वुत्तं, यथानुक्कमंयेव पन अत्थो वेदितब्बो. आदि-सद्देन परोपरस्स सुभं असुभन्तिआदीनञ्च सङ्गहो वेदितब्बो. ते धम्मेति तेभूमकधम्मे. विनिविसन्तीति विरूपं निविसन्ति, अभिनिविसन्तीति अत्थो. ताहीति तण्हादिट्ठीहि. विनिबद्धोति विरूपं विमुच्चितुं वा अप्पदानवसेन नियमेत्वा बद्धो.
‘‘अभिनिवेसो’’ति उपयुपादानानं पवत्तिआकारविसेसो वुत्तोति आह ‘‘तञ्चायन्ति तञ्च उपयुपादान’’न्ति. चित्तस्साति अकुसलचित्तस्स. पतिट्ठानभूतन्ति आधारभूतं. दोसमोहवसेनपि अकुसलचित्तप्पवत्ति तण्हादिट्ठाभिनिवेसूपनिस्सया एवाति तण्हादिट्ठियो अकुसलस्स चित्तस्स अधिट्ठानन्ति वुत्ता. तस्मिन्ति अकुसलचित्ते. अभिनिविसन्तीति ‘‘एतं मम, एसो मे अत्ता’’तिआदिना अभिनिवेसनं पवत्तेन्ति. अनुसेन्तीति थामगता हुत्वा अप्पहानभावेन अनुसेन्ति. तदुभयन्ति तण्हादिट्ठिद्वयं. न उपगच्छतीति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना तण्हादिट्ठिगतिया न उपसङ्कमति न अल्लीयति. न उपादियतीति न दळ्हग्गाहं गण्हाति. न अधिट्ठातीति न तण्हादिट्ठिगाहेन अधिट्ठाय पवत्तति. अत्तनियगाहो नाम सति अत्तगाहे होतीति वुत्तं ‘‘अत्ता मे’’ति. इदं दुक्खग्गहणं उपादानक्खन्धापस्सयं तब्बिनिमुत्तस्स दुक्खस्स अभावाति वुत्तं ‘‘दुक्खमेवाति पञ्चुपादानक्खन्धमत्तमेवा’’ति. ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति (दी. नि. २.३८७; म. नि. १.१२०; ३.३७३; विभ. १९०) हि वुत्तं. कङ्खं न करोतीति संसयं न उप्पादेति सब्बसो विचिकिच्छाय समुच्छिन्दनतो.
न परप्पच्चयेनाति परस्स असद्दहनेन. मिस्सकसम्मादिट्ठिं आहाति नामरूपपरिच्छेदतो पट्ठाय सम्मादिट्ठिया वुत्तत्ता लोकियलोकुत्तरमिस्सकं सम्मादिट्ठिं अवोच. निकूटन्तोति निहीनन्तो. निहीनपरियायो हि अयं निकूट-सद्दो. तेनाह ‘‘लामकन्तो’’ति. पठमकन्ति च गरहायं क-सद्दो. सब्बं नत्थीति यथासङ्खतं भङ्गुप्पत्तिया नत्थि एव, सब्बं नत्थि उच्छिज्जति विनस्सतीति अधिप्पायो. सब्बमत्थीति च यथा असङ्खतं अत्थि विज्जति, सब्बकालं उपलब्भतीति अधिप्पायो. सब्बन्ति चेत्थ सक्कायसब्बं वेदितब्बं ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदीसु (म. नि. १.१) विय. तञ्हि परिञ्ञाञाणानं पच्चयभूतं. इति-सद्दो निदस्सने. किं निदस्सेति? अत्थि-सद्देन वुत्तं. ‘‘अत्थित’’न्ति निच्चतं. सस्सतग्गाहो हि इध पठमो अन्तोति अधिप्पेतो. उच्छेदग्गाहो दुतियोति तदुभयविनिमुत्ता च इदप्पच्चयता. एत्थ च उप्पन्ननिरोधकथनतो सस्सततं, निरुज्झन्तानं असति निब्बानप्पत्तियं यथापच्चयं पुनूपगमनकथनतो उच्छेदतञ्च अनुपगम्म मज्झिमेन भगवा धम्मं देसेति इदप्पच्चयतानयेन. तेन वुत्तं ‘‘एते…पे… अन्ते’’तिआदि.
कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. धम्मकथिकसुत्तवण्णना
१६. निब्बिन्दनत्थायाति निब्बिदानुपस्सनापटिलाभाय. सा हि जरामरणसीसेन वुत्तेसु सङ्खतधम्मेसु निब्बिन्दनाकारेन पवत्तति. विरज्जनत्थायाति विरागानुपस्सनापटिलाभाय. सीलतो पट्ठायाति विवट्टसन्निस्सितसीलसमादानतो पट्ठाय. सोतापत्तियङ्गेहि समन्नागतो विवट्टसन्निस्सितसीले पतिट्ठितो उपासकोपि पगेव चतुपारिसुद्धिसीले पतिट्ठितो भिक्खु सम्मापटिपन्नो नाम. तेनाह ‘‘याव अरहत्तमग्गा पटिपन्नोति वेदितब्बो’’ति. निब्बानधम्मस्साति निब्बानावहस्स अरियस्स मग्गस्स. अनुरूपसभावभूतन्ति निब्बानाधिगमस्स अनुच्छविकसभावभूतं. निब्बिदाति इमिना वुट्ठानगामिनिपरियोसानं विपस्सनं वदति. विरागा निरोधाति पदद्वयेन अरियमग्गं, इतरेन फलं. एत्थाति इमस्मिं सुत्ते. एकेन नयेनाति पठमेन नयेन. तत्थ हि भगवा तेन भिक्खुना धम्मकथिकलक्खणं पुच्छितो तं मत्थकं पापेत्वा विस्सज्जेसि. यो हि विपस्सनं मग्गं अनुपादाविमुत्तिं पापेत्वा कथेतुं सक्कोति, सो एकन्तधम्मकथिको. तेनाह ‘‘धम्मकथिकस्स पुच्छा कथिता’’ति. द्वीहीति दुतियततियनयेहि. तन्ति पुच्छं. विसेसेत्वाति विसिट्ठं कत्वा. यथापुच्छितमत्तमेव अकथेत्वा अपुच्छितम्पि अत्थं दस्सेन्तो धम्मानुधम्मपटिपत्तिं अनुपादाय विमुत्तिसङ्खातं विसेसं पापेत्वा. भगवा हि अप्पं याचितो बहुं देन्तो उळारपुरिसो विय धम्मकथिकलक्खणं पुच्छितो पटिच्चसमुप्पादमुखेन तञ्चेव ततो च उत्तरिं धम्मानुधम्मपटिपत्तिं अनुपादाविमुत्तञ्च विस्सज्जेसि. तत्थ ‘‘निब्बिदाय…पे… धम्मं देसेती’’ति इमिना धम्मदेसनं वासनाभागियं कत्वा दस्सेसि. ‘‘निरोधाय पटिपन्नो होती’’ति इमिना निब्बेधभागियं, ‘‘अनुपादाविमुत्तो होती’’ति इमिना देसनं असेक्खभागियं कत्वा दस्सेसि. तेनाह ‘‘सेक्खासेक्खभूमियो निद्दिट्ठा’’ति.
धम्मकथिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना
१७. लिङ्गेन अचेलकोति पब्बजितलिङ्गेन अचेलको. तेन अचेलकचरणेन अचेलो, न निच्चेलतामत्तेनाति दस्सेति. नामेनाति गोत्तनामेन कस्सपोति. देसेति पवेदेति संसयविगमनं एतेनाति देसो, निच्छयहेतूति आह ‘‘किञ्चिदेव देस’’न्तिआदि. सो हि संसयविगमनं करोतीति कारणं. ओकासन्ति अवसंसन्दनपदेसं. तेनाह ‘‘खणं काल’’न्ति. अन्तरघरं अन्तोनिवेसनं. अन्तरे घरानि एतस्साति अन्तरघरं, अन्तोगामो. यदाकङ्खसीति यं आकङ्खसि. इति भगवा सब्बञ्ञुपवारणाय पवारेति. तेनाह ‘‘यं इच्छसी’’ति. यदाकङ्खसीति यं आकङ्खसि, कस्सप, तिक्खत्तुं पटिक्खिपन्तोपि पुच्छसि, यं आकङ्खसि, तमेव पुच्छाति अत्थो.
‘‘यावततियं पटिक्खिपी’’ति वुत्तत्ता ‘‘ततियम्पि खो’’तिआदिना पाठेन भवितब्बं. सो पन नयवसेन संखित्तोति दट्ठब्बो. येन कारणेन भगवा अचेलकस्स तिक्खत्तुं याचापेत्वा चस्स पञ्हं कथेसि, तं दस्सेतुं ‘‘कस्मा पना’’तिआदिमाह. गारवजननत्थं यावततियं पटिक्खिपि तञ्च धम्मस्स सुस्सूसाय. धम्मगरुका हि बुद्धा भगवन्तो. सत्तानं ञाणपरिपाकं आगमयमानो यावततियं याचापेतीति विभत्तिविपरिणामवसेन साधारणतो पदं योजेत्वा पुन ‘‘एत्तकेन कालेना’’ति कस्सपस्स वसेन योजेतब्बं.
माति पटिसेधे निपातो. भणीति पुनवचनवसेन किरियापदं वदति. मा एवं भणि, कथेसीति अत्थो. ‘‘इति भगवा अवोचा’’ति पन सङ्गीतिकारवचनं. सयंकतं दुक्खन्ति पुरिसस्स उप्पज्जमानदुक्खं, तेन कतं नाम तस्स कारणस्स पुब्बे तेनेव कम्मस्स उपचितत्ताति अयं नयो अनवज्जो. दिट्ठिगतिको पन पञ्चक्खन्धविनिमुत्तं निच्चं कारकवेदकलक्खणं अत्तानं परिकप्पेत्वा तस्स वसेन ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति पुच्छतीति भगवा ‘‘मा हेव’’न्ति अवोच, तेनाह ‘‘सयंकतं दुक्खन्ति वत्तुं न वट्टती’’तिआदि. एत्थ च यदि बाहिरकेहि परिकप्पितो अत्ता नाम कोचि अत्थि, सो च निच्चो, तस्स निब्बिकारताय, पुरिमरूपाविजहनतो कस्सचि विसेसाधानस्स कातुं असक्कुणेय्यताय अहिततो निवत्तनत्थं, हिते च वत्तनत्थं उपदेसो च निप्पयोजनो सिया अत्तवादिनो. कथं वा सो उपदेसो पवत्तीयति? विकाराभावतो. एवञ्च अत्तनो अजटाकासस्स विय दानादिकिरिया हिंसादिकिरिया च न सम्भवति, तथा सुखस्स दुक्खस्स च अनुभवनबन्धो एव अत्तवादिनो न युज्जति कम्मबन्धाभावतो. जातिआदीनञ्च असम्भवतो कुतो विमोक्खो. अथ पन ‘‘धम्ममत्तं तस्स उप्पज्जति चेव विनस्सति च. यस्स वसेनायं किरियावोहारो’’ति वदेय्य, एवम्पि पुरिमरूपाविजहनेन अवट्ठितस्स अत्तनो धम्ममत्तन्ति न सक्का सम्भावेतुं. ते वा पनस्स धम्मा अवत्थाभूता, ततो अञ्ञे वा सियुं अनञ्ञे वा. यदि अञ्ञे, न ताहि तस्स उप्पन्नाहिपि कोचि विसेसो अत्थि. यो हि करोति पटिसंवेदेति चवति उपपज्जति चाति इच्छितं, तस्मा तदत्थो एव यथावुत्तदोसो. किञ्च धम्मकप्पनापि निरत्थिका सिया. अथ अनञ्ञे, उप्पादविनासवन्तीहि अवत्थाहि अनञ्ञस्स अत्तनो तासं विय उप्पादविनाससम्भवतो कुतो निच्चतावकासो. तासम्पि वा अत्तनो विय निच्चतापत्तीति बन्धविमोक्खानं असम्भवो एवाति न युज्जतेवायं अत्तवादो. तेनाह ‘‘अत्ता नाम कोचि दुक्खस्स कारको नत्थीति दीपेती’’ति. परतोति ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्तिआदिके परस्मिं तिविधेपि नये. अधिच्चसमुप्पन्नन्ति अधिच्च यदिच्छाय किञ्चि कारणं कस्सचि वा पुब्बं विना समुप्पन्नं. तेनाह ‘‘अकारणेन यदिच्छाय उप्पन्न’’न्ति. कस्मा एवमाहाति एवं वक्खमानोति अधिप्पायो. अस्साति अचेलस्स. अयन्ति भगवन्तं सन्धाय वदति. सोधेन्तोति सयं विसुद्धं कत्वा पुच्छितमत्थं एव अत्तनो पुच्छाय सुद्धिं दस्सेन्तो. लद्धिया ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति मिच्छागहणस्स पटिसेधनत्थाय.
सो करोतीति सो कम्मं करोति. सो पटिसंवेदयतीति कारकवेदकानं अनञ्ञत्तदस्सनपरं एतं, न पन कम्मकिरियाफलानं पटिसंवेदनानं समानकालतादस्सनपरं. इतीति निदस्सनत्थे निपातो. खोति अवधारणे. ‘‘सो एवा’’ति दस्सितो. अनियतादेसा हि एते निपाता. आदितोति भुम्मत्थे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘आदिम्हियेवा’’ति. ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पगेव ‘‘सो करोति, सो पटिसंवेदयती’’ति सञ्ञाचित्तविपल्लासा भवन्ति. सञ्ञाविपल्लासतो हि चित्तविपल्लासो, चित्तविपल्लासतो दिट्ठिविपल्लासो, तेनाह ‘‘एवं सति पच्छा सयंकतं दुक्खन्ति अयं लद्धि होती’’ति. एवं सति सञ्ञाचित्तविपल्लासानं ब्रूहितो मिच्छाभिनिवेसो, यदिदं ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धि. तस्मा पटिनिस्सज्जेतुं पापकं दिट्ठिगतन्ति दस्सेति. तेनाह भगवा ‘‘सयंकतं…पे… एतं परेती’’ति. वट्टदुक्खं अधिप्पेतं अविसेसतो अत्थीति च वुत्तत्ता. सस्सतं सस्सतगाहं दीपेति परेसं पकासेति, तथाभूतो च सस्सतं दळ्हग्गाहं गण्हातीति. तस्साति दिट्ठिगतिकस्स. तं ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति एवं पवत्तं विपरीतदस्सनं. एतं सस्सतग्गहणं. परेति उपेति. तेनाह ‘‘कारकञ्च…पे… अत्थो’’ति. एकमेव गण्हन्तन्ति सतिपि वत्थुभेदे अयोनिसो उप्पज्जनेन एकमेव कत्वा गण्हन्तं.
इध ‘‘आदिम्हियेवा’’ति पदे. ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पगेवातिआदिना हेत्थ वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. अयञ्हेत्थ योजना – ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पगेव अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदयतीति सञ्ञाचित्तविपल्लासा भवन्तीति सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. एवं सतीति एवं मुदुके उच्छेदविपल्लासे पठमुप्पन्ने सति पच्छा ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होतीति सम्बन्धो. कारकोति कम्मस्स कारको. तेन कतन्ति कम्मकारकेन कतं. कम्मुना हि फलस्स वोहारो अभेदोपचारकत्ता. एवन्ति दिट्ठिसहगता वेदना सातसभावा किलेसपरिळाहादिना सपरिस्सया सउपायासा, एवं. ‘‘पगेव इतरे’’ति वुत्तवेदनाय अभितुन्नस्स विद्धस्स. ‘‘वुत्तनयेन योजेतब्ब’’न्ति वत्वा तं योजनं दस्सेन्तो ‘‘तत्राय’’न्तिआदिमाह. उच्छेदन्ति सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं, विभवन्ति अत्थो. असतो हि विनासासम्भवतो अत्थिभावनिबन्धनो उच्छेदो. यथा हेतुफलभावेन पवत्तमानानं सभावधम्मानं सतिपि एकसन्तानपरियापन्नानं भिन्नसन्ततिपतितेहि विसेसे हेतुफलानं परमत्थतो अविनाभावत्ता भिन्नसन्तानपतितानं विय अच्चन्तभेदसन्निट्ठानेन नानत्तनयस्स मिच्छागहणं उच्छेदाभिनिवेसस्स कारणं. एवं हेतुफलभूतानं धम्मानं विज्जमानेपि सभावभेदे एकसन्ततिपरियापन्नताय एकत्तनयेन अच्चन्ताभेदगहणम्पि कारणमेवाति दस्सेतुं ‘‘सत्तस्सा’’ति वुत्तं पाळियं. सन्तानवसेन हि वत्तमानेसु खन्धेसु घनविनिब्भोगाभावेन एकत्तगहणनिबन्धनो सत्तग्गाहो, सत्तस्स च अत्थिभावग्गाहनिबन्धनो उच्छेदग्गाहो, यावायं अत्ता न उच्छिज्जति, तावायं विज्जतियेवाति गहणतो निरुदयविनासो इध उच्छेदोति अधिप्पेतोति ‘‘उच्छेद’’न्ति वुत्तं. विसेसेन नासो विनासो, अभावो. सो पन मंसचक्खुपञ्ञाचक्खूनं दस्सनपथातिक्कमोयेव होतीति वुत्तं ‘‘अदस्सन’’न्ति. अदस्सने हि नाससद्दो लोके निरुळ्होति. सभावविगमो सभावापगमो विभवो. यो हि निरुदयविनासेन उच्छिज्जति, न सो अत्तनो सभावेन तिट्ठति.
एते तेति वा ये इमे तया ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति च पुट्ठेन मया ‘‘सो करोति, सो पटिसंवेदयती’’तिआदिना, ‘‘अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदयती’’तिआदिना च पटिक्खित्ता सस्सतुच्छेदसङ्खाता अन्ता, ते उभो अन्तेति योजना. अथ वा एते तेति यत्थ पुथू अञ्ञतित्थिया अनुपचितञाणसम्भारताय परमगम्भीरं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं अप्पजानन्ता सस्सतुच्छेदे निमुग्गा सीसं उक्खिपितुं न विसहन्ति, एते ते उभो अन्ते अनुपगम्माति योजना. देसेतीति पठमं ताव अनञ्ञसाधारणे पटिपत्तिधम्मे ञाणानुभावेन मज्झिमाय पटिपदाय ठितो, करुणानुभावेन देसनाधम्मे मज्झिमाय पटिपदाय ठितो धम्मं देसेति. एत्थ हीति हि-सद्दो हेतुअत्थो. यस्मा कारणतो…पे… निद्दिट्ठो, तस्मा मज्झिमाय पटिपदाय ठितो धम्मं देसेतीति योजना. कारणतो फलं दीपितन्ति योजना, अभिधेय्यानुरूपञ्हि लिङ्गवचनानि होन्ति. अस्साति फलस्स. न कोचि कारको वा वेदको वा निद्दिट्ठो, अञ्ञदत्थु पटिक्खित्तो हेतुफलमत्ततादस्सनतो केवलं दुक्खक्खन्धगहणतोति. एत्तावताति ‘‘एते ते, कस्सप…पे… दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’ति एत्तकेन ताव पदेन. सेसपञ्हाति ‘‘सयंकतञ्च परंकतञ्च दुक्ख’’न्तिआदिका सेसा चत्तारो पञ्हा. अट्ठकथायं पन ‘‘किं नु खो, भो गोतम, नत्थि दुक्ख’’न्ति पञ्हो पाळियं सरूपेनेव पटिक्खित्तोति न उद्धतो. पटिसेधिता होन्तीति ततियपञ्हो, ताव पठमदुतियपञ्हपटिक्खेपेनेव पटिक्खित्तो, सो हि पञ्हो विसुं विसुं पटिक्खेपेन एकज्झं पटिक्खेपेन च. तेनाह ‘‘उभो…पे… पटिक्खित्तो’’ति. एत्थ च यस्स अत्ता कारको वेदको वा इच्छितो, तेन विपरिणामधम्मो अत्ता अनुञ्ञातो होति. तथा च सति अनुपुब्बधम्मप्पवत्तिया रूपादिधम्मानं विय, सुखादिधम्मानं विय चस्स पच्चयायत्तवुत्तिताय उप्पादवन्तता आपज्जति. उप्पादे च सति अवस्संभावी निरोधोति अनवकासा निच्चताति. तस्स ‘‘सयंकत’’न्ति पठमपञ्हपटिक्खेपो पच्छा चे अत्तनो निरुळ्हस्स समुदयो होतीति पुब्बे विय अनेन भवितब्बं, पुब्बे विय वा पच्छापि. सेसपञ्हाति ततियपञ्हादयो. ततियपञ्हो पटिक्खित्तोति एवञ्च ततियपञ्हो पटिक्खित्तो वेदितब्बो – ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना सततं समितं पच्चयायत्तस्स दीपनेन दुक्खस्स अधिच्चसमुप्पन्नता पटिक्खित्ता, ततो एव तस्स अजाननञ्च पटिक्खित्तं. तेनाह भगवा ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.३९-४०; महाव. १; उदा. १).
यं परिवासं समादियित्वा परिवसतीति योजना. वचनसिलिट्ठतावसेनाति ‘‘भगवतो सन्तिके पब्बज्जं लभेय्यं उपसम्पद’’न्ति याचन्तेन तेन वुत्तवचनसिलिट्ठतावसेन. गामप्पवेसनादीनीति आदि-सद्देन नातिदिवापटिक्कमनं, नवेसियादिगोचरता, सब्रह्मचारीनं किच्चेसु दक्खतादि, उद्देसादीसु तिब्बच्छन्दता, तित्थियानं अवण्णभणने अत्तमनता, बुद्धादीनं अवण्णभणने अनत्तमनता, तित्थियानं वण्णभणने अनत्तमनता, बुद्धादीनं वण्णभणने अत्तमनताति (महाव. ८७) इमेसं सङ्गहो. अट्ठ वत्तानीति इमानि अट्ठ तित्थियवत्तानि पूरेन्तेन. एत्थ च नातिकालेन गामप्पवेसना तत्थ विसुद्धकायवचीसमाचारेन पिण्डाय चरित्वा नातिदिवापटिक्कमनन्ति इदमेकं वत्तं.
अयमेत्थ पाठोति एतस्मिं कस्सपसुत्ते अयं पाठो. अञ्ञत्थाति सीहनादसुत्तादीसु (दी. नि. १.४०२-४०३). घंसित्वा कोट्टेत्वाति यथा सुवण्णं निघंसित्वा अधिकरणिया कोट्टेत्वा निद्दोसमेव गय्हति, एवं परिवासवत्तचरणेन घंसित्वा सुद्धभाववीमंसनेन कोट्टेत्वा सुद्धो एव अञ्ञतित्थियपुब्बो इध गय्हति. तिब्बच्छन्दतन्ति सासनं अनुपविसित्वा ब्रह्मचरियवासे तिब्बच्छन्दतं दळ्हतराभिरुचितं. अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसीति नामगोत्तेन अपाकटं एकं भिक्खुं आणापेसि एहिभिक्खुउपसम्पदाय उपनिस्सयाभावतो. गणे निसीदित्वाति भिक्खू अत्तनो सन्तिके पत्तासनवसेन गणे निसीदित्वा.
अचेलकस्सपसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. तिम्बरुकसुत्तवण्णना
१८. यस्मा तिम्बरुको ‘‘वेदना अत्ता. अत्ताव वेदयती’’ति एवंलद्धिको, तस्मा ताय लद्धिया ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति वदति, तं पटिसंहरितुं भगवा ‘‘सा वेदना’’तिआदिं अवोच. तेनाह ‘‘सा वेदनातिआदि सयंकतं सुखदुक्खन्ति लद्धिया निसेधनत्थं वुत्त’’न्ति. एत्थापीति इमस्मिम्पि सुत्ते. तत्राति यं वुत्तं ‘‘सा वेदना…पे… सुखदुक्ख’’न्ति, तस्मिं पाठे. आदिम्हियेवाति एत्थ भुम्मवचनेन ‘‘आदितो’’ति तो-सद्दो न निस्सक्कवचने. एव-कारेन खो-सद्दो अवधारणेति दस्सेति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं अनन्तरसुत्ते वुत्तमेव. तत्थ पन ‘‘वेदनातो अञ्ञो अत्ता, वेदनाय कारको’’ति लद्धिकस्स दिट्ठिगतिकस्स वादो पटिक्खित्तो, इध ‘‘वेदना अत्ता’’ति एवंलद्धिकस्साति अयमेव विसेसो. तेनाह ‘‘एवञ्हि सति वेदनाय एव वेदना कता होती’’तिआदि. इमिस्साति याय वेदनाय सुखदुक्खं कतं, इमिस्सा. पुब्बेपीति सस्सताकारतो पुब्बेपि. पुरिमञ्हि अत्थन्ति अनन्तरसुत्ते वुत्तं अत्थं. अट्ठकथायन्ति पोराणट्ठकथायं. तन्ति पुरिमसुत्ते वुत्तमत्थं. अस्साति इमस्स सुत्तस्स. यस्मा तिम्बरुको ‘‘वेदनाव अत्ता’’ति गण्हाति, तस्मा वुत्तं ‘‘अहं सा वेदना…पे… न वदामी’’ति.
अञ्ञा वेदनातिआदीसुपि यं वत्तब्बं, तं अनन्तरसुत्ते वुत्तनयमेव. कारकवेदनाति कत्तुभूतवेदना. वेदनासुखदुक्खन्ति वेदनाभूतसुखदुक्खं कथितं, न वट्टसुखदुक्खं. ‘‘विपाकसुखदुक्खमेव वट्टती’’ति वुत्तं ‘‘सयंकतं सुखं दुक्ख’’न्तिआदिवचनतो.
तिम्बरुकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. बालपण्डितसुत्तवण्णना
१९. अविज्जा नीवरणा भवादि-आदीनवस्स निवारितपटिच्छादिका एतस्साति अविज्जानीवरणो, अविज्जाय निवुतोति आह ‘‘अविज्जाय निवारितस्सा’’ति. अयं कायोति बालस्स अप्पहीनकिलेसस्स पच्चुप्पन्नं अत्तभावं रक्खं कत्वा अविज्जाय पटिच्छादितादीनवे अयाथावदस्सनवसेन तण्हाय पटिलद्धचित्तस्स तंतंभवूपगा सङ्खारा सङ्खरीयन्ति. तेहि च अत्तभावस्स अभिनिब्बत्ति, तस्मा अयञ्च अविज्जाय कायो निब्बत्तोति. अस्साति बालस्स. अयं अत्थोति ‘‘अयं कायो नामरूपन्ति च वुत्तो’’ति अत्थो दीपेतब्बो उपादानक्खन्धसळायतनसङ्गहतो तेसं धम्मानं. एवमेतं द्वयन्ति एवं अविज्जाय निवारितत्ता, तण्हाय च संयुत्तत्ता एवं सपरसन्तानगतसविञ्ञाणककायसङ्खातं द्वयं होति. अञ्ञत्थाति सुत्तन्तरेसु. ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४५; ४.६०-६१; कथा. ४६५, ४६७) अज्झत्तिकबाहिरायतनानि भिन्दित्वा चक्खुरूपादिद्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अभिन्दित्वा छ अज्झत्तिकबाहिरायतनानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता ‘‘द्वयं पटिच्च फस्सो’’ति, तस्मा महाद्वयं नाम किरेतं अनवसेसतो अज्झत्तिकबाहिरायतनानं गहितत्ता. अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानीति एत्थापि हि सळायतनानि सङ्गहितानेव. फस्सकारणानीति फस्सपवत्तिया पच्चयानि. येहीति हेतुदस्सनमत्तन्ति आह ‘‘येहि कारणभूतेही’’ति. फस्सो एव फुसनकिच्चो, न फस्सायतनानीति वुत्तं ‘‘फस्सेन फुट्ठो’’ति. परिपुण्णवसेनाति अवेकल्लवसेन. अपरिपुण्णायतनानं हीनानि फस्सस्स कारणानि होन्ति, तेसं वियाति ‘‘एतेसं वा अञ्ञतरेना’’ति वुत्तं. कायनिब्बत्तनादिम्हीति सविञ्ञाणकस्स कायस्स निब्बत्तनं कायनिब्बत्तनं, कायो वा निब्बत्तति एतेनाति कायनिब्बत्तनं, किलेसाभिसङ्खारा. आदिसद्देन फस्ससळायतनादिसङ्गहो. अधिकं पयसति पयुञ्जति एतेनाति अधिप्पयासो, विसेसकारणन्ति आह ‘‘अधिकपयोगो’’ति.
भगवा अम्हाकं उप्पादकभावेन मूलभावेन भगवंमूलका. इमे धम्माति इमे कारणधम्मा. येहि मयं बालपण्डितानं समानेपि कायनिब्बत्तनादिम्हि विसेसं जानेय्याम, तेनाह ‘‘पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता’’तिआदि. आजानामाति अभिमुखं पच्चक्खतो जानाम. पटिविज्झामाति तस्सेव वेवचनं, अधिगच्छामाति अत्थो. नेताति अम्हाकं सन्ताने पापेता. विनेताति यथा अलमरियञाणदस्सनविसेसो होति, एवं विसेसतो नेता, तदङ्गविनयादिवसेन वा विनेता. अनुनेताति अनुरूपं नेता. अन्तरन्तरा यथाधम्मपञ्ञत्तिया पञ्ञापितानं धम्मानं अनुरूपतो दस्सनं होतीति आह ‘‘यथासभावतो …पे… दस्सेता’’ति. आपाथं उपगच्छन्तानं भगवा पटिसरणं समोसरणट्ठानन्ति भगवंपटिसरणा धम्मा. तेनाह ‘‘चतुभूमकधम्मा’’तिआदि. पटिसरति पटिविज्झतीति पटिसरणं, तस्मा पटिविज्झनवसेन भगवा पटिसरणं एतेसन्ति भगवंपटिसरणा. तेनाह ‘‘अपि चा’’तिआदि. फस्सो आगच्छतीति पटिविज्झनकवसेन फस्सो ञाणस्स आपाथं आगच्छति, आपाथं आगच्छन्तोयेव सो अत्थतो ‘‘अहं किन्नामो’’ति नामं पुच्छन्तो विय, भगवा चस्स नामं करोन्तो विय होतीति वुत्तं ‘‘अहं भगवा’’तिआदि. उपट्ठातूति ञाणस्स पच्चुपट्ठातु. भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतो एव भागो होतु, भगवाव नं अत्तनो भागं कत्वा विस्सज्जेतूति अत्थो, भगवतो भागो यदिदं धम्मस्स अक्खानं, अम्हाकं पन सवनं भागोति अयमेत्थ अधिप्पायो. एवञ्हि सद्दलक्खणेन समेति. केचि पन पटिभातूति अत्थं वदन्ति ञाणेन दिस्सतु देसीयतूति वा अत्थो. तेनाह ‘‘तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो’’ति.
बालस्स पण्डितस्स च कायस्स निब्बत्तिया पच्चयभूता अविज्जा च तण्हा च. तेनाह ‘‘कम्मं…पे… निरुद्धा’’ति. जवापेत्वाति गहितजवनं कत्वा, यथा पटिसन्धिं आकड्ढितुं समत्थं होति, एवं कत्वा. यदि निरुद्धा, कथं अप्पहीनाति वुत्तन्ति आह ‘‘यथा पना’’तिआदि. भवति हि तंसदिसेपि तब्बोहारो यथा ‘‘सा एव तित्तिरी, तानेव ओसधानि, तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेना’’ति च. दुक्खक्खयायाति तदत्थविसेसनत्थन्ति आह ‘‘खयत्थाया’’ति. पटिसन्धिकायन्ति पटिसन्धिगहणपुब्बकं कायं. पाळियं ‘‘बालेना’’ति करणवचनं निस्सक्केति आह ‘‘बालतो’’ति. भाविना सह पटिसन्धिना सप्पटिसन्धिको. यो पन एकन्ततो तेनत्तभावेन अरहत्तं पत्तुं भब्बो, सो भाविना पटिसन्धिना ‘‘अप्पटिसन्धिको’’ति, ततो विसेसनत्थं ‘‘सप्पटिसन्धिको’’ति वुत्तं. किञ्चापि वुत्तं, सो च याव अरियभूमिं न ओक्कमति, ताव बालधम्मसमङ्गी एवाति कत्वा ‘‘सब्बोपि पुथुज्जनो बालो’’ति वुत्तं. तथा हि ‘‘अप्पटिसन्धिको खीणासवो पण्डितो’’ति खीणासव-सद्देन अप्पटिसन्धिको विसेसितो. यदि एवं सेक्खा कथन्ति आह ‘‘सोतापन्ना’’तिआदि. ते हि सिखापत्तपण्डिच्चभावलक्खणाभावतो पण्डिताति न वत्तब्बा खीणासवा विय, बलवतरानं पन बालधम्मानं पहीनत्ता बालातिपि न वत्तब्बा पुथुज्जना विय. भजियमाना पन चतुसच्चसम्पटिवेधं उपादाय पण्डितपक्खं भजन्ति, न बालपक्खं वुत्तकारणेनाति.
बालपण्डितसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. पच्चयसुत्तवण्णना
२०. सब्बम्पि सङ्खतं अप्पटिच्च उप्पन्नं नाम नत्थीति पच्चयधम्मोपि अत्तनो पच्चयधम्मं उपादाय पच्चयुप्पन्नो, तथा पच्चयुप्पन्नधम्मोपि अत्तनो पच्चयुप्पन्नं उपादाय पच्चयधम्मोति यथारहं धम्मानं पच्चयपच्चयुप्पन्नता. येसं विनेय्यानं पटिच्चसमुप्पाददेसनायेव सुबोधतो उपट्ठाति, तेसं वसेन सुट्ठु विभागं कत्वा पटिच्चसमुप्पादो देसितो. येसं पन विनेय्यानं तदुभयस्मिं विभज्ज सुते एव धम्माभिसमयो होति, ते सन्धाय भगवा तदुभयं विभज्ज दस्सेन्तो ‘‘पटिच्चसमुप्पादञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मे’’ति इमं देसनं आरभीति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘सत्था इमस्मिं सुत्ते’’तिआदिमाह. पच्चयस्स भावो पच्चयत्तं, पच्चयनिब्बत्तता. असभावधम्मे न लब्भतीति ‘‘सभावधम्मे’’ति वुत्तं. ननु च जाति जरा मरणञ्च सभावधम्मो न होति, येसं पन खन्धानं जाति जरा मरणञ्च, ते एव सभावधम्मा, अथ कस्मा देसनाय ते गहिताति? नायं दोसो, जाति जरा मरणञ्हि पच्चयनिब्बत्तानं सभावधम्मानं विकारमत्तं, नञ्ञेसं, तस्मा ते गहिताति. उप्पादा वा तथागतानन्ति न विनेय्यपुग्गलानं मग्गफलुप्पत्ति विय जातिपच्चया जरामरणुप्पत्ति तथागतुप्पादायत्ता, अथ खो सा तथागतानं उप्पादेपि अनुप्पादेपि होतियेव. तस्मा सा कामं असङ्खता विय धातु न निच्चा, तथापि ‘‘सब्बकालिका’’ति एतेन जातिपच्चयतो जरामरणुप्पत्तीति दस्सेति. तेनाह ‘‘जातियेव जरामरणस्स पच्चयो’’ति. जातिपच्चयाति च जातिसङ्खातपच्चया. हेतुम्हि निस्सक्कवचनं. ठिताव सा धातु, यायं इदप्पच्चयता जातिया जरामरणस्स पच्चयता तस्स ब्यभिचाराभावतो. इदानि न कदाचि जाति जरामरणस्स पच्चयो न होति होतियेवाति जरामरणस्स पच्चयभावे नियमेति. उभयेनपि यथावुत्तस्स पच्चयभावो यत्थ होति, तत्थ अवस्संभावितं दस्सेति. तेनाह भगवा ‘‘ठिताव सा धातू’’ति. द्वीहि पदेहि. तिट्ठन्तीति यस्स वसेन धम्मानं ठिति, सा इदप्पच्चयता धम्मट्ठितता. धम्मेति पच्चयुप्पन्ने धम्मे. नियमेति विसेसेति. हेतुगतविसेससमायोगो हि हेतुफलस्स एवं धम्मतानियामो एवाति.
अपरो नयो – ठिताव सा धातूति यायं जरामरणस्स इदप्पच्चयता ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति, एसा धातु एस सभावो. तथागतानं उप्पादतो पुब्बे उद्धञ्च अप्पटिविज्झियमानो, मज्झे च पटिविज्झियमानो न तथागतेहि उप्पादितो, अथ खो सम्भवन्तस्स जरामरणस्स सब्बकालं जातिपच्चयतो सम्भवोति ठिताव सा धातु, केवलं पन सयम्भुञाणेन अभिसम्बुज्झनतो ‘‘अयं धम्मो तथागतेन अभिसम्बुद्धो’’ति पवेदनतो च तथागतो ‘‘धम्मसामी’’ति वुच्चति, न अपुब्बस्स उप्पादनतो. तेन वुत्तं ‘‘ठिताव सा धातू’’ति. सा एव ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति एत्थ विपल्लासाभावतो एवं अवबुज्झमानस्स एतस्स सभावस्स, हेतुनो वा तथेव भावतो ठितताति धम्मट्ठितता, जाति वा जरामरणस्स उप्पादट्ठिति पवत्तआयूहन-संयोग-पलिबोध-समुदय-हेतुपच्चयट्ठितीति तदुप्पादादिभावेनस्सा ठितता ‘‘धम्मट्ठितता’’ति फलं पति सामत्थियतो हेतुमेव वदति. धारीयति पच्चयेहीति वा धम्मो, तिट्ठति तत्थ तदायत्तवुत्तिताय फलन्ति ठिति, धम्मस्स ठिति धम्मट्ठिति. धम्मोति वा कारणं पच्चयभावेन फलस्स धारणतो, तस्स ठिति सभावो, धम्मतो च अञ्ञो सभावो नत्थीति धम्मट्ठिति, पच्चयो. तेनाह ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति (पटि. म. मातिका ४). धम्मट्ठिति एव धम्मट्ठितता. सा एव धातु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति इमस्स सभावस्स, हेतुनो वा अञ्ञथत्ताभावतो, ‘‘न जातिपच्चया जरामरण’’न्ति विञ्ञायमानस्स च तब्भावाभावतो नियामता ववत्थितभावोति धम्मनियामता. फलस्स वा जरामरणस्स जातिया सति सम्भवो धम्मे हेतुम्हि ठितताति धम्मट्ठितता, असति असम्भवो धम्मनियामताति एवं फलेन हेतुं विभावेति, तं ‘‘ठिताव सा धातू’’तिआदिना वुत्तं. इमेसं जरामरणादीनं पच्चयतासङ्खातं इदप्पच्चयतं अभिसम्बुज्झति पच्चक्खकरणेन अभिमुखं बुज्झति याथावतो पटिविज्झति, ततो एव अभिसमेति अभिमुखं समागच्छति, आदितो कथेन्तो आचिक्खति, उद्दिसतीति अत्थो. तमेव उद्देसं परियोसापेन्तो देसेति. यथाउद्दिट्ठमत्तं निद्दिसनवसेन पकारेहि ञापेन्तो पञ्ञापेति. पकारेहि एव पतिट्ठपेन्तो पट्ठपेति. यथानिद्दिट्ठं पटिनिद्देसवसेन विवरति विभजति. विवटञ्हि विभत्तञ्च अत्थं हेतूदाहरणदस्सनेहि पाकटं करोन्तो उत्तानीकरोति. उत्तानीकरोन्तो तथा पच्चक्खभूतं कत्वा निगमनवसेन पस्सथाति चाह.
जातिपच्चया जरामरणन्तिआदीसूति जातिआदीनं जरामरणपच्चयभावेसु. तेहि तेहि पच्चयेहीति यावतकेहि पच्चयेहि यं फलं उप्पज्जमानारहं, अविकलेहि तेहेव तस्स उप्पत्ति, न ऊनाधिकेहीति. तेनाह ‘‘अनूनाधिकेहेवा’’ति. यथा तं चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि चक्खुविञ्ञाणस्स सम्भवोति. तेन तंतंफलनिप्फादने तस्सा पच्चयसामग्गिया तप्पकारता तथताति वुत्ताति दस्सेति. सामग्गिन्ति समोधानं, समवायन्ति अत्थो. असम्भवाभावतोति अनुप्पज्जनस्स अभावतो. तथाविधपच्चयसामग्गियञ्हि सतिपि फलस्स अनुप्पज्जने तस्सावितथता सिया. अञ्ञधम्मपच्चयेहीति अञ्ञस्स फलधम्मस्स पच्चयेहि. अञ्ञधम्मानुप्पत्तितोति ततो अञ्ञस्स फलधम्मस्स अनुप्पज्जनतो. न हि कदाचि चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि सोतविञ्ञाणस्स सम्भवो अत्थि. यदि सिया, तस्सा सामग्गिया अञ्ञथता नाम सिया, न चेतं अत्थीति ‘‘अनञ्ञथता’’ति वुत्तं. पच्चयतोति पच्चयभावतो. पच्चयसमूहतोति एत्थापि एसेव नयो. इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयताति ता-सद्देन पदं वड्ढितं यथा ‘‘देवोयेव देवता’’ति, इदप्पच्चयानं समूहो इदप्पच्चयताति समूहत्थो तासद्दो यथा ‘‘जनानं समूहो जनता’’ति इममत्थं सन्धायाह ‘‘लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो वेदितब्ब’’न्ति.
न निच्चं सस्सतन्ति अनिच्चं. जरामरणं न अनिच्चं सङ्खारानं विकारभावतो अनिप्फन्नत्ता, तथापि ‘‘अनिच्च’’न्ति परियायेन वुत्तं. एस नयो सङ्खतादीसुपि. समागन्त्वा कतं सहितेहेव पच्चयेहि निब्बत्तेतब्बतो यथासभावं समेच्च सम्भुय्य पच्चयेहि कतन्ति सङ्खतं. पच्चयारहं पच्चयं पटिच्च न विना तेन सहितसमेतमेव उप्पन्नन्ति पटिच्चसमुप्पन्नं. तेनाह ‘‘पच्चये निस्साय उप्पन्न’’न्ति. खयसभावन्ति भिज्जनसभावं. विगच्छनकसभावन्ति सकभावतो अपगच्छनकसभावं. विरज्जनकसभावन्ति पलुज्जनकसभावं. निरुज्झनकसभावन्ति खणभङ्गवसेन पभङ्गुसभावं. वुत्तनयेनाति जराय वुत्तनयेन. जनकप्पच्चयानं कम्मादीनं. किच्चानुभावक्खणेति एत्थ किच्चानुभावो नाम यथा पवत्तमाने पच्चये तस्स फलं उप्पज्जति, तथा पवत्ति, एवं सन्तस्स पवत्तनक्खणे. इदं वुत्तं होति – यस्मिं खणे पच्चयो अत्तनो फलुप्पादनं पति ब्यावटो नाम होति, इमस्मिं खणे ये धम्मा रूपादयो उपलब्भन्ति ततो पुब्बे, पच्छा च अनुपलब्भमाना, तेसं ततो उप्पत्ति निद्धारीयति, एवं जातियापि सा निद्धारेतब्बा तंखणूपलद्धतोति. यदि एवं निप्परियायतोव जातिया कुतोचि उप्पत्ति सिद्धि, अथ कस्मा ‘‘एकेन परियायेना’’ति वुत्तन्ति? जायमानधम्मानं विकारभावेन उपलद्धब्बत्ता. यदि निप्फन्नधम्मा विय जाति उपलब्भेय्य, निप्परियायतोव तस्सा कुतोचि उप्पत्ति सिया, न चेवं उपलब्भति, अथ खो अनिप्फन्नत्ता विकारभावेन उपलब्भति. तस्मा ‘‘एकेन परियायेनेत्थ अनिच्चातिआदीनि युज्जन्ती’’ति वुत्तं. न पन जरामरणे, जनकप्पच्चयानं किच्चानुभावक्खणे तस्स अलब्भनतो. तेनेव ‘‘एत्थ च अनिच्चन्ति…पे… अनिच्चं नाम जात’’न्ति वुत्तं.
सविपस्सनायाति एत्थ सह-सद्दो अप्पधानभावदीपनो ‘‘समक्खिकं, समकस’’न्तिआदीसु विय. अप्पधानभूता हि विपस्सना, यथाभूतदस्सनमग्गपञ्ञा पजानाति. ‘‘पुरिमं अन्त’’न्ति वुच्चमाने पच्चुप्पन्नभावस्सपि गहणं सियाति ‘‘पुरिमं अन्तं अतीत’’न्ति वुत्तं. विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्चाति सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्ति अतीते अत्तनो विज्जमानतं, अधिच्चसमुप्पत्तिआसङ्कं निस्साय ‘‘यतो पभुति अहं, ततो पुब्बे न नु खो अहोसि’’न्ति अतीते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खति. कस्मा? विचिकिच्छाय आकारद्वयावलम्बनतो. तस्सा पन अतीतवत्थुताय गहितत्ता सस्सताधिच्चसमुप्पत्तिआकारनिस्सितता दस्सिता एव. आसप्पनपरिसप्पनपवत्तिकं कत्थचिपि अप्पटिवत्तिहेतुभूतं विचिकिच्छं कस्मा उप्पादेतीति न विचारेतब्बमेतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किंकारणन्ति न वत्तब्ब’’न्ति. कारणं वा विचिकिच्छाय अयोनिसोमनसिकारो, तस्स अन्धबालपुथुज्जनभावो, अरियानं अदस्साविता चाति दट्ठब्बं. जातिलिङ्गुपपत्तियोति खत्तियब्राह्मणादिजातिं, गहट्ठपब्बजितादिलिङ्गं, देवमनुस्सादिउपपत्तिञ्च. निस्सायाति उपादाय. तस्मिं काले यं सन्तानं मज्झिमं पमाणं, तेन युत्तो पमाणिको, तदभावतो अधिकभावतो वा ‘‘अप्पमाणिको’’ति वेदितब्बो. केचीति सारसमासाचरिया. ते हि ‘‘कथं नु खो’’ति इस्सरेन वा ब्रह्मुना वा पुब्बकतेन वा अहेतुतो वा निब्बत्तोति चिन्तेतीति वदन्ति. अहेतुतो निब्बत्तिकङ्खापि हि हेतुपरामसनमेवाति. परम्परन्ति पुब्बापरप्पवत्तिं. अद्धानन्ति कालाधिवचनं, तञ्च भुम्मत्थे उपयोगवचनं दट्ठब्बं. विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्चाति सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘भविस्सामि नु खो अहं अनागतमद्धान’’न्ति अनागते अत्तनो विज्जमानतं, उच्छेदासङ्कं निस्साय ‘‘यस्मिञ्च अत्तभावे उच्छेदनकङ्खा, ततो परं नु खो भविस्सामी’’ति अनागते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खतीति हेट्ठा वुत्तनयेन योजेतब्बं.
पच्चुप्पन्नं अद्धानन्ति अद्धापच्चुप्पन्नस्स इधाधिप्पेतत्ता ‘‘पटिसन्धिमादिं कत्वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘इदं कथं, इदं कथ’’न्ति पवत्तनतो कथंकथा, विचिकिच्छा, सा अस्स अत्थीति कथंकथी. तेनाह ‘‘विचिकिच्छी’’ति. का एत्थ चिन्ता? उम्मत्तको विय बालपुथुज्जनोति पटिकच्चेव वुत्तन्ति अधिप्पायो. तं महामाताय पुत्तं. मुण्डेसुन्ति मुण्डेन अनिच्छन्तं जागरणकाले न सक्काति सुत्तं मुण्डेसुं कुलधम्मवसेन यथा एकच्चे कुलतापसा. राजभयेनाति च वदन्ति. सीतिभूतन्ति इदं मधुरकभावप्पत्तिया कारणवचनं. ‘‘सेतभूत’’न्तिपि पाठो, उदके चिरट्ठानेन सेतभावं पत्तन्ति अत्थो.
अत्तनो खत्तियभावं कङ्खति कण्णो विय सूतपुत्तसञ्ञी, सूतपुत्तसञ्ञीति सूरियदेवपुत्तस्स पुत्तसञ्ञी. जातिया विभावियमानाय ‘‘अह’’न्ति तस्स अत्तनो परामसनं सन्धायाह ‘‘एवम्पि सिया कङ्खा’’ति. मनुस्सापि च राजानो वियाति मनुस्सापि च केचि एकच्चे राजानो वियाति अधिप्पायो. वुत्तनयमेव ‘‘सण्ठानाकारं निस्साया’’तिआदिना. एत्थाति ‘‘कथं नु खोस्मी’’ति पदे. अब्भन्तरे जीवोति परपरिकप्पितं अन्तरत्तानं वदति. सोळसंसादीनन्ति आदि-सद्देन सरीरपरिमाणअङ्गुट्ठ-यवपरमाणुपरिमाणतादिके सङ्गण्हाति. सत्तपञ्ञत्ति जीवविसयाति दिट्ठिगतिकानं मतिमत्तं, परमत्थतो पन सा अत्तभावविसयावाति आह ‘‘अत्तभावस्स आगतिगतिट्ठान’’न्ति. यतायं आगतो, यत्थ च गमिस्सति, तं ठानन्ति अत्थो. सोतापन्नो अधिप्पेतो विचिकिच्छापहानस्स दिट्ठत्ता. इतरेपि तयोति सकदागामीआदयो अवारिता एव. ‘‘अयञ्च…पे… सुदिट्ठा’’ति निप्पदेसतो सच्चसंपटिवेधस्स जोतितत्ता.
पच्चयसुत्तवण्णना निट्ठिता.
आहारवग्गवण्णना निट्ठिता.