३. दसबलवग्गो

१. दसबलसुत्तवण्णना

२१. पठमं दुतियस्सेव सङ्खेपो पठमसुत्ते सङ्खेपवुत्तस्स अत्थस्स वित्थारवसेन दुतियसुत्तस्स देसितत्ता, तञ्च पन भगवा पठमसुत्तं सङ्खेपतो देसेसि, दुतियं ततो वित्थारतो. पठमं वा संखित्तरुचीनं पुग्गलानं अज्झासयेन सङ्खेपतो देसेसि, दुतियं पन अत्तनो रुचिया ततो वित्थारतो. सीहसमानवुत्तिका हि बुद्धा भगवन्तो, ते अत्तनो रुचिया कथेन्ता अत्तनो थामं दस्सेन्ताव कथेन्ति, तस्मा दुतियसुत्तवसेन चेत्थ अत्थवण्णनं करिस्साम, तस्मिं संवण्णिते पठमं संवण्णितमेव होतीति अधिप्पायो.

दसबलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. दुतियदसबलसुत्तवण्णना

२२. तत्थाति दुतियसुत्ते. दसहि बलेहीति दसहि अनञ्ञसाधारणेहि ञाणबलेहि, तानि तथागतस्सेव बलानीति तथागतबलानीति वुच्चन्ति. कामञ्च तानि एकच्चानं सावकानम्पि उप्पज्जन्ति, यादिसानि पन बुद्धानं ठानाट्ठानञाणादीनि उप्पज्जन्ति, न तादिसानि तदञ्ञेसं कदाचिपि उप्पज्जन्तीति. हत्थिकुलानुसारेनाति वक्खमानहत्थिकुलानुसारेन. काळावकन्ति कुलसद्दापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो. एस नयो सेसेसुपि. पकतिहत्थिकुलन्ति गिरिचरनदिचरवनचरादिप्पभेदा गोचरियकाळावकनामा सब्बापि बलेन पाकतिका हत्थिजाति. दसन्नं पुरिसानन्ति थाममज्झिमानं दसन्नं पुरिसानं. एकस्स तथागतस्स कायबलन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. एकस्साति च तथा हेट्ठाकथायं आगतत्ता देसनासोतेन वुत्तं. नारायनसङ्घातबलन्ति एत्थ नारा वुच्चन्ति रस्मियो, ता बहू नानाविधा इतो उप्पज्जन्तीति नारायनं, वजिरं, तस्मा नारायनसङ्घातबलन्ति वजिरसङ्घातबलन्ति अत्थो. तथागतस्स कायबलन्ति तथागतस्स पाकतिककायबलं. सङ्गहं न गच्छति अत्तनो बलाभावतो, ततो एवस्स बाहिरकता लामकता च. तदुभयं पनस्स कारणेन दस्सेतुं ‘‘एतञ्हि निस्साया’’तिआदि वुत्तं. अञ्ञन्ति कायबलतो अञ्ञं ततो विसुंयेव. दससु ठानेसु दससु ञातब्बट्ठानेसु. याथावपटिवेधतो सयञ्च अकम्पयं, पुग्गलञ्च तंसमङ्गिं नेय्येसु अधिबलं करोतीति आह ‘‘अकम्पनट्ठेन उपत्थम्भनट्ठेन चा’’ति.

ठानञ्च ठानतोति कारणञ्च कारणतो. कारणञ्हि यस्मा फलं तिट्ठति तदायत्तवुत्तिताय उप्पज्जति चेव पवत्तति च, तस्मा ‘‘ठान’’न्ति वुच्चति. विपरियायेन अट्ठानन्ति अकारणं वेदितब्बं. तदुभयं भगवा येन ञाणेन ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं हेतू पच्चया उप्पादाय, तं तं ठानं, ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं न हेतू न पच्चया उप्पादाय, तं तं अट्ठानन्ति पजानाति. तं सन्धायाह ‘‘ठानञ्च…पे… जाननं एक’’न्ति. कम्मसमादानानन्ति कम्मं समादियित्वा कतानं कुसलाकुसलकम्मानं, कम्मञ्ञेव वा कम्मसमादानं. ठानसो हेतुसोति पच्चयतो च हेतुतो च. तत्थ गतिउपधिकालपयोगा विपाकस्स ठानं, कम्मं हेतु. सब्बत्थगामिनीपटिपदाजाननन्ति सब्बगतिगामिनिया अगतिगामिनिया च पटिपदाय मग्गस्स जाननं, बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं हनन्तेसु ‘‘इमस्स चेतना निरयगामिनी भविस्सति, इमस्स तिरच्छानयोनिगामिनी’’ति इमिना नयेन एकवत्थुस्मिम्पि कुसलाकुसलचेतनासङ्खातानं पटिपत्तीनं अविपरीततो सभावजाननं. अनेकधातुनानाधातुलोकजाननन्ति चक्खुधातुआदीहि कामधातुआदीहि वा बहुधातुनो, तासंयेव धातूनं विपरीतताय नानप्पकारधातुनो खन्धायतनधातुलोकस्स जाननं. परसत्तानन्ति परेसं सत्तानं. नानाधिमुत्तिकताजाननन्ति हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभावस्स जाननं. तेसंयेवाति परसत्तानंयेव. इन्द्रियपरोपरियत्तजाननन्ति सद्धादीनं इन्द्रियानं परभावस्स अपरभावस्स वुद्धिया चेव हानिया च जाननं. झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनन्ति पठमादीनं चतुन्नं झानानं, ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीनं अट्ठन्नं विमोक्खानं, सवितक्कसविचारादीनं तिण्णं समाधीनं, पठमज्झानसमापत्तिआदीनञ्च नवन्नं अनुपुब्बसमापत्तीनं. संकिलेसवोदानवुट्ठानजाननन्ति हानभागियस्स, विसेसभागियस्स ‘‘वोदानम्पि वुट्ठानं, तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठानम्पि वुट्ठान’’न्ति (विभ. ८२८) एवं वुत्तपगुणज्झानस्स चेव भवङ्गफलसमापत्तीनञ्च जाननं. हेट्ठिमं हेट्ठिमञ्हि पगुणज्झानं उपरिमस्स उपरिमस्स पदट्ठानं होति, तस्मा वोदानम्पि ‘‘वुट्ठान’’न्ति वुच्चति. भवङ्गेन पन सब्बझानेहि वुट्ठानं होति. फलसमापत्तिया निरोधसमापत्तितो वुट्ठानमेव सन्धाय ‘‘तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. पुब्बेनिवासजाननन्ति पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन निवुट्ठक्खन्धानं जाननं. चुतूपपातजाननन्ति सत्तानं चुतिया उपपत्तिया च याथावतो जाननं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. आसवक्खयजाननं आसवक्खयञाणं, मग्गञाणन्ति अत्थो. यत्थ पनेतानि वित्थारतो आगतानि संवण्णितानि, तानि दस्सेन्तो ‘‘अभिधम्मे पना’’तिआदिमाह.

ब्यामोहभयवसेन सरणपरियेसनं सारज्जनं सारदो, ब्यामोहभयं. विगतो सारदो एतस्साति विसारदो, तस्स भावो वेसारज्जं. तं पन ञाणसम्पदं पहानसम्पदं देसनाविसेससम्पदं खेमं निस्साय पवत्तं चतुब्बिधं पच्चवेक्खणाञाणं. तेनाह ‘‘चतूसु ठानेसू’’तिआदि. चतूसूति परपरिकप्पितेसु वत्थूसु. परपरिकप्पितेसु वा वत्थुमत्तेसु चोदनाकारणेसु. सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतोति ‘‘अहं सम्मासम्बुद्धो’’ति एवं पटिजानन्तेन तया. इमे धम्माति ‘‘इदं पञ्चमं अरियसच्चं, अयं छट्ठो उपादानक्खन्धो, इदं तेरसमं आयतन’’न्ति वेदितब्बा इमे धम्मा. अनभिसम्बुद्धा अप्पटिविद्धत्ताति.

तत्राति तस्मिं अनभिसम्बुद्धधम्मसङ्खाते चोदनावत्थुस्मिं. कोचीति समणादीहि अञ्ञो वा यो कोचि. सह धम्मेनाति सह हेतुना. ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु विय हेतुपरियायो इध धम्म-सद्दो. हेतूति च उप्पत्तिसाधनहेतु वेदितब्बो, न कारको सम्पापको वा. निमित्तन्ति कारणं, तं पनेत्थ चोदनावत्थुमेव. न समनुपस्सामि सम्मासम्बुद्धभावतो. खेमप्पत्तोति अखेमप्पत्तरूपाय चोदनाय अनुपद्दवं पत्तो निच्चलभावप्पत्तो. वेसारज्जप्पत्तोति विसारदभावप्पत्तो. सेसेसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – इमे आसवाति कामासवादीसु इमे नाम आसवा न परिक्खीणाति आसवक्खयवचनेनेत्थ सब्बकिलेसप्पहानं वुत्तं. न हि सो किलेसो अत्थि, यो सब्बसो आसवेसु खीणेसु नप्पहीयेय्य. अन्तरायिकाति अन्तरायकरा, सग्गविमोक्खाधिगमस्स अन्तरायकराति अत्थो. धम्मो हि यो संकिलेसतो निय्याति, सो ‘‘निय्यानिको’’ति वुत्तो. धम्मे निय्यन्ते तंसमङ्गीपुग्गलो निय्यानिकोति वोहरितो होतीति तस्स पटिक्खिपन्तो ‘‘सो न निय्याती’’ति आह. कथं पन देसनाधम्मो निय्यातीति वुच्चति? निय्यानत्थसमाधानतो, सो अभेदोपचारेन ‘‘निय्याती’’ति वुत्तो. अथ वा ‘‘धम्मो देसितो’’ति अरियधम्मस्स अधिप्पेतत्ता न कोचि विरोधो.

उसभस्स इदन्ति आसभं, असन्तसनट्ठेन आसभं वियाति आसभं, सेट्ठट्ठानं सब्बञ्ञुतं. आसभट्ठानट्ठायिताय आसभा नाम पुब्बबुद्धा. सब्बञ्ञुतपटिजाननवसेन अभिमुखं गच्छन्ति, चतस्सो वा परिसा उपसङ्कमन्तीति आसभा. चतस्सोपि हि परिसा बुद्धाभिमुखा एवं तिट्ठन्ति, न तिट्ठन्ति परम्मुखा. इदम्पीति ‘‘उसभो’’ति इदम्पि पदं. तस्साति निसभस्स. येसं बलुप्पादावट्ठानानं वसेन उसभस्स आसभण्ठानं इच्छितं, ततो सातिसयानं एव तेसं वसेन आसभण्ठानं होतीति दट्ठब्बं. यं किञ्चि लोके उपमं नाम बुद्धगुणानं निदस्सनभावेन वुच्चति, सब्बं तं निहीनमेव. तिट्ठमानो चाति अतिट्ठन्तोपि तिट्ठमानो एव पटिजानाति नाम. उपगच्छतीति अनुजानाति.

अट्ठ खो इमाति इदं वेसारज्जञाणस्स बलदस्सनं. यथा हि ब्यत्तं परिसं अज्झोगाहेत्वा विञ्ञूनं चित्तं आराधनसमत्थाय कथाय धम्मकथिकस्स छेकभावो पञ्ञायति, एवं इमा अट्ठ परिसा पत्वा सत्थु वेसारज्जञाणस्स बलं पाकटं होति. तेन वुत्तं ‘‘परिसासू’’ति. खत्तियपरिसाति खत्तियानं सन्निपतितानं समूहो. एस नयो सब्बत्थ. मारपरिसाति मारकायिकानं सन्निपतितानं समूहो. मारसदिसानं मारानं परिसाति मारपरिसा. सब्बा चेता परिसा उग्गट्ठानदस्सनवसेन गहिता. मनुस्सा हि ‘‘एत्थ राजा निसिन्नो’’ति वुत्ते पकतिवचनम्पि वत्तुं न सक्कोन्ति, कच्छेहि सेदा मुच्चन्ति, एवं उग्गा खत्तियपरिसा, ब्राह्मणा तीसु वेदेसु कुसला होन्ति, गहपतयो नानावोहारेसु च अक्खरचिन्ताय च कुसला, समणा सकवादपरवादेसु कुसला, तेसं मज्झे धम्मकथाकथनं नाम अतिविय भारियं. देवानं उग्गभावे वत्तब्बमेव नत्थि. अमनुस्सोति हि वुत्तमत्ते मनुस्सानं सकलसरीरं कम्पति, तेसं रूपं दिस्वापि सद्दं सुत्वापि सत्ता विसञ्ञितापि होन्ति. एवं अमनुस्सपरिसा उग्गा. इति चेता परिसा उग्गट्ठानदस्सनवसेन वुत्ता. कस्मा पनेत्थ यामादिपरिसा न गहिताति? भुसं कामाभिगिद्धताय योनिसोमनसिकारविरहतो. यामादयो हि उळारुळारे कामे पटिसेवन्ता तत्थाभिगिद्धताय धम्मस्सवनाय सभावेन चित्तम्पि न उप्पादेन्ति, महाबोधिसत्तानं पन बुद्धानञ्च आनुभावेन आकड्ढियमाना कदाचि नेसं पयिरुपासनादीनि करोन्ति तादिसे महासमये. तेनेव हि विमानवत्थुदेसनापि तंनिमित्ता बहुला नाहोसि. सेट्ठनादन्ति केनचि अप्पटिहतभावेन उत्तमनादं. अभीतनादन्ति वेसारज्जयोगतो कुतोचि निब्भयनादं. सीहनादसुत्तेनाति खन्धियवग्गे आगतेन सीहनादसुत्तेन. सहनतोति खमनतो. हननतोति विधमनतो विद्धंसनतो. यथा वातिआदि ‘‘सीहनादसदिसं वा नादं नदती’’ति सङ्खेपतो वुत्तस्स अत्थस्स विञ्ञापनं.

एतन्ति ‘‘ब्रह्मचक्क’’न्ति एतं पदं. पञ्ञापभावितन्ति चिरकालपरिभाविताय पारमितापञ्ञाय विपस्सनापञ्ञाय च उप्पादितं. करुणापभावितन्ति ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिनयप्पवत्ताय महाकरुणाय उप्पादितं. यथा अभिनिक्खमनतो पभुति महाबोधिसत्तानं अरियमग्गाधिगमनविरोधिनी पटिपत्ति नत्थि, एवं तुसितभवनतो नियतभावापत्तितो च पट्ठायाति दुतियततियनया च गहिता. फलक्खणेति अग्गफलक्खणे. पटिवेधनिट्ठत्ता अरहत्तमग्गञाणं वजिरूपमतायेव सातिसयो पटिवेधोति ‘‘फलक्खणे उप्पन्नं नामा’’ति वुत्तं. तेन पटिलद्धस्सपि देसनाञाणस्स किच्चनिप्फत्ति परस्स बुज्झनमत्तेन होतीति ‘‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञस्स सोतापत्ति…पे… फलक्खणे पवत्तनं नामा’’ति वुत्तं. ततो परं पन याव परिनिब्बाना देसनाञाणप्पवत्ति, तस्सेव पवत्तितस्स धम्मचक्कस्स ठानन्ति वेदितब्बं पवत्तितचक्कस्स चक्कवत्तिनो चक्करतनस्स ठानं विय. उभयम्पीति पि-सद्देन लोकियदेसनाञाणस्स इतरेन अनञ्ञसाधारणतावसेन समानतं सम्पिण्डेति. उरसि जातताय उरसो सम्भूतन्ति ओरसं ञाणं.

इति रूपन्ति एत्थ इति-सद्दो अनवसेसतो रूपस्स सरूपनिदस्सनत्थोति तस्स ‘‘इदं रूप’’न्ति एतेन साधारणतो च सरूपनिदस्सनमाह. एत्तकं रूपन्ति एतेन अनवसेसतो ‘‘इतो उद्धं रूपं नत्थी’’ति निमित्तस्स अञ्ञस्स अभावं. इदानि तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘रुप्पनसभावञ्चेवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ रुप्पनं सीतादिविरोधिपच्चयसमवाये विसदिसुप्पत्ति. आदि-सद्देन अज्झत्तिकबाहिरादिभेदं सङ्गण्हाति. लक्खण…पे… वसेनाति कक्खळत्तादिलक्खणवसेन सन्धारणादिरसवसेन सम्पटिच्छनादिपच्चुपट्ठानवसेन भूतत्तयादिपदट्ठानवसेन च. एवं परिग्गहितस्साति एवं साधारणतो च लक्खणादितो च परिग्गहितस्स. अविज्जासमुदयाति अविज्जाय उप्पादा, अत्थिभावाति अत्थो. निरोधविरोधी हि अत्थिभावो होति, तस्मा निरोधे असति अत्थिभावो होति, तस्मा पुरिमभवे सिद्धाय अविज्जाय सति इमस्मिं भवे रूपस्स समुदयो रूपस्स उप्पादो होतीति अत्थो. तण्हासमुदया कम्मसमुदयाति एत्थापि एसेव नयो. अविज्जादीहि च तीहि अतीतकालिकत्ता तेसं सहकारीकारणभूतं उपादानम्पि गहितमेवाति वेदितब्बं. पवत्तिपच्चयेसु कबळीकारआहारस्स बलवताय, सो एव गहितो, ‘‘आहारसमुदया’’ति पन गहितेन पवत्तिपच्चयतामत्तेन उतुचित्तानिपि गहितानेव होन्तीति द्वादससमुट्ठानिकं रूपस्स पच्चयतो दस्सनम्पि भवितब्बमेवाति दट्ठब्बं. निब्बत्तिलक्खणन्तिआदिना कालवसेन उदयदस्सनमाह. तत्थ भूतवसेन मग्गे उदयं पस्सित्वा ठितो इध सन्ततिवसेन अनुक्कमेन खणवसेन पस्सति. अविज्जानिरोधा रूपनिरोधोति अग्गमग्गञाणेन अविज्जाय अनुप्पादनिरोधतो अनागतस्स अनुप्पादनिरोधो होति पच्चयाभावे अभावतो. पच्चयनिरोधेनाति अविज्जासङ्खातस्स पच्चयस्स निरोधभावेन. तण्हानिरोधाति एत्थापि एसेव नयो. आहारनिरोधाति पवत्तिपच्चयस्स कबळीकाराहारस्स अभावा. रूपनिरोधाति तंसमुट्ठानरूपस्स अभावो होति. सेसं हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं. विपरिणामलक्खणन्ति भवकालवसेन हेतुद्वयदस्सनं. तस्मा तं पदट्ठानवसेन पगेव पस्सित्वा ठितो इध सन्ततिवसेन दिस्वा अनुक्कमेन खणवसेन पस्सति.

इति वेदनातिआदीसुपि वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. सुखादिभेदन्ति सुखदुक्खअदुक्खमसुखादिविभागं. रूपसञ्ञादिभेदन्ति रूपसञ्ञा, सद्द… गन्ध… रस… फोट्ठब्ब … धम्मसञ्ञादिविभागं. फस्सादिभेदन्ति फस्सचेतनामनसिकारादिविभागं. लक्खण…पे… वसेनाति इट्ठानुभवनलक्खणादिलक्खणवसेन इट्ठाकारसम्भोगरसादिरसवसेन कायिकअस्सादादिपच्चुपट्ठानवसेन इट्ठारम्मणादिपदट्ठानवसेन. ‘‘फुट्ठो वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाति, फुट्ठो चेतेती’’ति (सं. नि. ४.९३) वचनतो तीसु वेदनादीसु खन्धेसु फस्ससमुदयाति वत्तब्बं. विञ्ञाणप्पच्चया नामरूप’’न्ति वचनतो विञ्ञाणक्खन्धे नामरूपसमुदयाति वत्तब्बं. तेसंयेव वसेनाति ‘‘अविज्जानिरोधो वेदनानिरोधो’’तिआदिना तेसंयेव अविज्जादीनं वसेन योजेतब्बं.

उपादानक्खन्धानं समुदयत्थङ्गमवसेन तित्थियानं अविसयोपि सप्पदेसो सीहनादो दस्सितो. इदानि निप्पदेसो अनुलोमपटिलोमवसेन सङ्खेपतो वित्थारतो पच्चयाकारविसयो अनञ्ञसाधारणो दस्सीयतीति आह, ‘‘अयम्पि अपरो सीहनादो’’ति. तस्साति ‘‘इमस्मिं सती’’तिआदिना सङ्खेपतो वुत्तपटिच्चसमुप्पादपाळिया. एत्थ च ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्स निरोधा इदं निरुझ्ती’’ति अविज्जादीनं भावे सङ्खारादीनं भावस्स, अविज्जादीनं निरोधे सङ्खारादीनं निरोधस्स कथनेन पुरिमस्मिं पच्चयलक्खणे नियमो दस्सितो ‘‘इमस्मिं सति एव, नासति, इमस्स उप्पादा एव, नानुप्पादा, निरोधा एव, नानिरोधा’’ति. तेनेदं लक्खणं अन्तोगधनियमं इध पटिच्चसमुप्पादस्स वुत्तन्ति दट्ठब्बं. निरोधोति च अविज्जादीनं विरागा विगमेन आयतिं अनुप्पादो अप्पवत्ति. तथा हि वुत्तं ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा’’तिआदि. निरोधविरोधी च उप्पादो, येन सो उप्पादनिरोधविभागेन वुत्तो ‘‘इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति. तेनेतं दस्सेति ‘‘असति निरोधे उप्पादो नाम, सो चेत्थ अत्थिभावोति वुच्चती’’ति. ‘‘इमस्मिं सति इदं होती’’ति इदमेव हि लक्खणं. परियायन्तरेन ‘‘इमस्स उप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति वदन्तेन परेन पुरिमं विसेसितं होति. तस्मा न वत्तमानंयेव सन्धाय ‘‘इमस्मिं सती’’ति वुत्तं, अथ खो मग्गेन अनिरुज्झनसभावञ्चाति विञ्ञायति. यस्मा च ‘‘इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति द्विधापि उद्दिट्ठस्स लक्खणस्स निद्देसं वदन्तेन भगवता ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’तिआदिना निरोधोव वुत्तो, तस्मा नत्थिभावोपि निरोधो एवाति नत्थिभावविरुद्धो अत्थिभावो अनिरोधोति दस्सितं होति. तेन अनिरोधसङ्खातेन अत्थिभावेन उप्पादं विसेसेति. ततो इध न केवलं अत्थिभावमत्तं उप्पादोति अत्थो अधिप्पेतो, अथ खो अनिरोधसङ्खातो अत्थिभावो चाति अयमत्थो विभावितो होति. एवमेतं लक्खणद्वयवचनं अञ्ञमञ्ञं विसेसनविसेसितब्बभावेन सात्थकन्ति वेदितब्बं. को पनायं अनिरोधो नाम, यो ‘‘अत्थिभावो, उप्पादो’’ति च वुत्तोति? अप्पहीनभावो च अनिब्बत्तितफलभावेन फलुप्पादनारहता चाति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन परमत्थदीपनियं उदानट्ठकथायं (उदा. अट्ठ. १). वुत्तनयेन वेदितब्बो.

पञ्चक्खन्धविभजनादिवसेनाति पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं द्वादसपदिकस्स पच्चयाकारस्स विभजनवसेन. इमस्मिञ्हि दसबलसुत्ते धम्मस्स देसिताकारो पञ्चक्खन्धपच्चयाकारमत्तो. तेनाह ‘‘पञ्चक्खन्धपच्चयाकारधम्मो’’ति. आचरियमुट्ठिया अकरणेन विभूतो, सो पन अत्थतो च सद्दतो च पिहितो हेट्ठामुखजातो वा न होतीति आह ‘‘अनिकुज्जितो’’ति. विवटोति विभावितो. तेनाह ‘‘विवरित्वा ठपितो’’ति. पकासितोति ञाणोभासेन ओभासितो आदीपितोति आह ‘‘दीपितो जोतितो’’ति. तत्थ तत्थ छिन्नभिन्नट्ठाने. सिब्बितगण्ठितन्ति वाकं गहेत्वा सिब्बितं, सिब्बितुं असक्कुणेय्यट्ठाने वाकेन गण्ठितञ्च. छिन्नपिलोतिकाभावेन विगतपिलोतिको धम्मो, तस्स छिन्नपिलोतिकस्स पटिलोमता छिन्नभिन्नताभावेनाति दस्सेन्तो ‘‘न हेत्था’’तिआदिमाह. निवासनपारुपनं परिग्गहणं. सयं पटिभानं कप्पेत्वा. वड्ढेन्ता अत्तनो समयं. समणकचवरन्ति समणवेसधारणवसेन समणपटिरूपताय समणानं कचवरभूतं. अत्तनो रूपपवत्तिया करण्डं कुच्छितं धुत्तं वाति पवत्तेतीति कारण्डवो, दुस्सीलो. तं कारण्डवं. निद्धमथाति नीहरथ. कसम्बुन्ति समणकसटं. अपकस्सथाति अपकड्ढथ नन्ति अत्थो. पलापेति पलापसदिसे. तथा हि तण्डुलसाररहितो धञ्ञपटिरूपको थुसमत्तको पलापोति वुच्चति, एवं सीलादिसाररहितो समणपटिरूपको पलापो वियाति पलापो, दुस्सीलो. ते पलापे. वाहेथाति अपनेथ. पतिस्सताति बाळ्हसतिताय पतिस्सता होथाति.

सद्धाय पब्बजितेनाति राजूपद्दवादीहि अनुपद्दुतेन ‘‘एवञ्हि तं ओतिण्णं जातिआदिसंसारभयं विजिनिस्सामी’’ति वट्टनिस्सरणत्थं आगताय सद्धाय वसेन पब्बजितेन. आचारकुलपुत्तोति आचारेन अभिजातो. तेनाह ‘‘यतो कुतोची’’तिआदि. जातिकुलपुत्तोति जातिसम्पत्तिया अभिजातो. विञ्ञुप्पसत्थानि अङ्गानि सम्मापधानियङ्गभावेन, काये च जीविते च निरपेक्खभावेन वीरियं आरभन्तस्स तथापवत्तवीरियवसेन ‘‘तचो एकं अङ्ग’’न्ति वुत्तं. एस नयो सेसेसुपि. नवसु ठानेसु समाधातब्बन्ति ‘‘कालवसेन पञ्चसु, इरियापथवसेन चतूसू’’ति एवं नवसु ठानेसु वीरियं समाधातब्बं पवत्तेतब्बं.

सो दुक्खं विहरतीति कुसीतपुग्गलो निय्यानिकसासने वीरियारम्भस्स अकरणेन सामञ्ञत्थस्स अनुप्पत्तिया दुक्खं विहरति. सकं वा अत्थं सदत्थं क-कारस्स द-कारं कत्वा. कुसीतस्स अत्थपरिहायनं मूलतो पट्ठाय दस्सेतुं ‘‘छ द्वारानी’’तिआदि वुत्तं. निसज्जावसेन पीठमद्दनतो पीठमद्दनो, निरस्सनवचनं तस्स, कस्सचिपत्थस्स अधारणतो केवलं पीठभारभूतोति अधिप्पायो. अञ्ञत्थ पन ‘‘मखमद्दनो’’ति वुच्चति, तत्थ दानमिच्छाय परेसं मखं पस्सन्तोति अत्थो. लण्डपूरकोति कुच्छिपूरं भुञ्जित्वा वच्चकुटिपूरको.

‘‘आरद्धवीरियो’’तिआदीसु ‘‘कुसीतो पुग्गलो’’ति एत्थ वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो, आसीसाय वसेन थोमितो. आरद्धवीरियेति पग्गहितवीरिये. पहितत्तेति निब्बानं पतिपेसितचित्ते. एतेन सावकानं सम्मापटिपत्तिं सत्थुवन्दनानिसंसञ्च दस्सेसि.

हीनेनाति वट्टनिस्सितेन धम्मेन. तेनाह ‘‘हीनाय सद्धाया’’तिआदि. अग्गेनाति सेट्ठेन विवट्टनिस्सितेन धम्मेन, ईसकम्पि कतकालुसियविगतट्ठेन मण्डट्ठेन च पसन्नम्पि सुरादि न पातब्बं. सासनन्ति परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधलक्खणं सासनं. पसन्नं विगतदोसमलत्ता पसादनियत्ता च. पातब्बञ्च पत्तेन विय सुखेन परिभुञ्जितब्बतो दुच्चरितसब्बकिलेसकसावमलपङ्कदोसरहितत्ता च.

मण्डभूता बोधिपक्खियधम्मदेसनापि देसनामण्डो. तस्स एकस्सेव पन देसनामण्डस्स पटिग्गाहका सुप्पटिपन्ना दोसरहिता चतस्सो परिसा पटिग्गहमण्डो. मग्गब्रह्मचरियं तग्गतिकत्ता सकलोपि बोधिपक्खियधम्मरासि ब्रह्मचरियमण्डो. तेनाह ‘‘कतमो देसनामण्डो’’तिआदि. तत्थ विञ्ञातारोति सच्चानं अभिसमेताविनो. तथा हि आदितो ‘‘चतुन्नं अरियसच्चानं आचिक्खणा’’तिआदि वुत्तं. पुब्बभागे ‘‘अत्थि अयं लोको’’तिआदिना इधलोकपरलोकगतसम्मोसविगमेन पवत्तो अधिमोक्खोव अधिमोक्खमण्डो. छड्डेत्वा समुच्छेदवसेन विजहित्वा. चतुभूमकस्स सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खमण्डेन मण्डभूतं अधिमोक्खं. आदि-सद्देन ‘‘पग्गहमण्डो वीरियिन्द्रियं कोसज्जकसट’’न्तिआदिं पाळिसेसं सङ्गण्हाति. एत्थाति एतस्मिं सासने, ‘‘मण्डस्मि’’न्ति वा वचने. कारणवचनं, तेन ‘‘सत्था सम्मुखीभूतो’’ति सम्मुखभावनायोगो निरासङ्कफलावहोति दस्सेति. तेनाह ‘‘असम्मुखा’’तिआदि. पमाणन्ति अनुरूपं भेसज्जस्स पमाणं. उग्गमनन्ति भेसज्जस्स वमनं विरेचनं, तस्स वा वसेन दोसधातूनं वमनं विरेचनं. एवमेवाति यथा भेसज्जमण्डं वेज्जसम्मुखा निरासङ्का पिवन्ति, एवमेव ‘‘सत्था सम्मुखीभूतो’’ति निरासङ्का वीरियं कत्वा, मण्डपेय्य सासनं पिवथाति योजना. अभिञ्ञासमापत्तिपटिलाभेन सानिसंसा. मग्गफलाधिगमनेन सवड्ढि. परत्थन्ति अत्तनो दिट्ठानुगतिआपत्तिया, तथा सम्मापटिपज्जन्तानं परेसं अत्थन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

दुतियदसबलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. उपनिससुत्तवण्णना

२३. जानतो पस्सतोति एत्थ दस्सनं पञ्ञाचक्खुनाव दस्सनं अधिप्पेतं, न मंसचक्खुनाति आह ‘‘द्वेपि पदानि एकत्थानी’’ति. एवं सन्तेपीति पदद्वयस्स एकत्थत्तेपि ञाणलक्खणञाणप्पभावविसयस्स्स तथादस्सनभावाविरोधनाति अत्थो. तेनाह ‘‘जाननलक्खणञ्हि ञाण’’न्तिआदि. ञाणप्पभावन्ति ञाणानुभावेन ञाणकिच्चविसयोभासन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘ञाणेन विवट्टे धम्मे पस्सती’’ति. जानतो पस्सतोति च जाननदस्सनमुखेन पुग्गलाधिट्ठाना देसना पवत्ताति आह – ‘‘ञाणलक्खणं उपादाया’’तिआदि. जानतोति वा पुब्बभागञाणेन जानतो, अपरभागेन ञाणेन पस्सतो. जानतोति वा वत्वा न जाननं अनुस्सवाकारपरिवितक्कमत्तवसेन इधाधिप्पेतं, अथ खो रूपानि विय चक्खुविञ्ञाणेन रूपादीनि तेसञ्च समुदयादिके पच्चक्खे कत्वा दस्सनन्ति विभावेतुं ‘‘पस्सतो’’ति वुत्तन्ति एवं वा एत्थ अत्थो.

आसवानं खयन्ति आसवानं अच्चन्तप्पहानं. सो पन तेसं अनुप्पादनिरोधो सब्बेन सब्बं अभावो एवाति आह ‘‘असमुप्पादो खीणाकारो नत्थिभावो’’ति. आसवक्खयसद्दस्स खीणाकारादीसु आगतट्ठानं दस्सेतुं ‘‘आसवानं खया’’तिआदि वुत्तं. उजुमग्गानुसारिनोति किलेसवङ्ककायवङ्कादीनं पहानेन उजुभूते सविपस्सनाहेट्ठिममग्गधम्मे अनुस्सरन्तस्स. यदेव हिस्स परिक्खीणं. खयस्मिं पठमं ञाणं ‘‘ततो अञ्ञा अनन्तरा’’ति खयसङ्खाते अग्गमग्गे तप्परियापन्नमेव ञाणं पठमं उप्पज्जति, तदनन्तरं पन अञ्ञा अरहत्तन्ति. यदिपि गाथाय ‘‘खयस्मिं’’इच्चेव वुत्तं, समुच्छेदवसेन पन ‘‘आसवे खीणे मग्गो खयो’’ति वुच्चतीति आह ‘‘मग्गो आसवक्खयोति वुत्तो’’ति. समणोति समितपापो अधिप्पेतो, सो पन खीणासवो होतीति. ‘‘आसवानं खया’’ति इध फलं, परियायेन पन आसवक्खयो मग्गो, तेन पत्तब्बतो फलं. एतेनेव निब्बानस्सपि आसवक्खयभावो वुत्तोति वेदितब्बो.

जानतो एव पस्सतो एवाति एवमेत्थ नियमो इच्छितो, न अञ्ञथा विसेसाभावतो अनिट्ठापन्नोवाति तस्स नियमस्स फलं दस्सेतुं ‘‘नो अजानतो नो अपस्सतो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यो पन न जानाति, न पस्सति, तस्स नो वदामीति अत्थो’’ति. इमिना खन्धानं परिञ्ञा आसवक्खयस्स एकन्तिककारणन्ति दस्सेति. एतेनाति ‘‘नो अजानतो, नो अपस्सतो’’ति एतेन वचनेन. ते पटिक्खित्ताति के पन तेति? ‘‘बाले च पण्डिते च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ति (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.२२८) अहेतू अप्पच्चया सत्ता विसुज्झन्ती’’ति (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.१०१, २२७) एवमादिवादा. तेसु केचि अभिजातिसङ्कन्तिमत्तेन संसारसुद्धिं पटिजानन्ति, अञ्ञे इस्सरपजापतिकारणादिवसेन. तयिदं सब्बं संसारादीहीति एत्थेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. पुरिमेन पदद्वयेनाति ‘‘जानतो पस्सतो’’ति इमिना पदद्वयेन. उपायो वुत्तो ‘‘आसवक्खया’’ति अधिकारतो. इमिनाति ‘‘नो अजानतो, नो अपस्सतो’’ति इमिना पदद्वयेन. अनुपायो होति एस आसवानं खयस्स, यदिदं पञ्चन्नं खन्धानं अपरिञ्ञाति ‘‘जानतो पस्सतो’’ति इमिनाव अनियमवचनेन अनुपायपटिसेधोपि अत्थतो बोधितो होतीति. तमेव हि अत्थतो बोधितभावं विभावेतुं एवं संवण्णना कताति दट्ठब्बं.

दब्बजातिकोति दब्बरूपो. सो हि ‘‘द्रब्यो’’ति वुच्चति ‘‘द्रब्यं विनस्सति नाद्रब्य’’न्तिआदीसु. दब्बजातिको वा सारसभावो, सारुप्पसीलाचारोति अत्थो. यथाह ‘‘न खो दब्ब दब्बा एवं निब्बेठेन्ती’’ति (पारा. ३८४). वत्तसीसे ठत्वाति वत्तं उत्तमं धुरं कत्वा. यो हि परिसुद्धाजीवो कातुं अजानन्तानं सब्रह्मचारीनं अत्तनो वा वस्सवातादिपटिबाहनत्थं छत्तादीनि करोति, सो वत्तसीसे ठत्वा करोति नाम. पदट्ठानं न होतीति न वत्तब्बं नाथकरणधम्मभावेन मग्गफलाधिगमस्स उपनिस्सयभावतो. वुत्तञ्हि ‘‘यानि तानि सब्रह्मचारीनं उच्चावचानि किच्चकरणीयानि, तत्थ दक्खो होती’’तिआदि (दी. नि. ३.३४५). एवं जानतोति एवं वेज्जकम्मादीनं जाननहेतु मिच्छाजीवपच्चया कामासवादयो आसवा वड्ढन्तियेव, न पहीयन्ति. ‘‘एवं खो…पे… आसवानं खयो होती’’ति इमाय पाळिया अरहत्तस्सेव गहणं युत्तं फलग्गहणेन हेतुनो अवुत्तसिद्धत्ता. तेनाह ‘‘आसवानं खयन्ते जातत्ता’’ति.

आगमनं आगमो, तं आवहतीति आगमनीया, पुब्बभागपटिपदा. खयस्मिन्ति भावेनभावलक्खणे भुम्मं, खयेति पन विसये. तेनाह ‘‘आसवक्खयसङ्खाते’’ति. उपनिसीदति फलं एत्थाति कारणं उपनिसा. अरहत्तफलविमुत्ति उक्कट्ठनिद्देसतो. साति विमुत्ति. अस्साति पच्चवेक्खणञाणस्स. मनस्मिं विवट्टनिस्सिते पन अनन्तरूपनिस्सयापि पच्चया सम्भवन्तीति ‘‘लब्भमानवसेन पच्चयभावो वेदितब्बो’’ति वुत्तं.

विरज्जति असेससङ्खारतो एतेनाति विरागो, मग्गो. निब्बिन्दति एतायाति निब्बिदा, बलवविपस्सना. तेनाह ‘‘एतेना’’तिआदि. पटिसङ्खानुपस्सनापि मुच्चितुकम्यतापक्खिका एवाति अधिप्पायेन ‘‘चतुन्नं ञाणानं अधिवचन’’न्ति वुत्तं. ‘‘याव मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि, ताव तरुणविपस्सना’’ति हि वचनतो उपक्किलेसविमुत्तउदयब्बयञाणतो परं बलवविपस्सना. रूपारूपधम्मानं विसेसभूतो सामञ्ञभूतो च यो यो सभावो यथासभावो, तस्स जाननं यथासभावजाननं. तदेव दस्सनं. पच्चक्खकरणत्थेन ञातपरिञ्ञा तीरणपरिञ्ञा च गहिता होति. तेनाह ‘‘तरुणविपस्सन’’न्तिआदि. सङ्खारपरिच्छेदेञाणन्ति नामरूपपरिग्गहञाणं वदति. कङ्खावितरणं पच्चयपरिग्गहो धम्मट्ठितिञाणन्तिपि वुच्चति. नयविपस्सनादिकं अनुपस्सनाञाणं सम्मसनं. मग्गामग्गेञाणन्ति मग्गामग्गं ववत्थपेत्वा ठितं ञाणं. सो हि पादकज्झानसमाधि तरुणविपस्सनाय पच्चयो होति. ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाति पस्सती’’ति (सं. नि. ३.५.; ४.९९; ५.१०७१) हि वुत्तं.

पुब्बभागसुखन्ति उपचारज्झानसहितसुखं. दरथ पटिप्पस्सद्धीति कामच्छन्दादिकिलेसदरथस्स पटिपस्सम्भनं. ‘‘सुखंपाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामी’’ति एत्थ अधिप्पेतसुखं दस्सेतुं ‘‘अप्पनापुब्बभागस्स सुखस्सा’’ति वुत्तं. ‘‘पस्सद्धकायो सुखं वेदेती’’ति (दी. नि. १.४६६;३.३५९; अ.नि. १.३.९६) वुत्तअप्पनासुखस्स पस्सद्धिया पच्चयत्ते वत्तब्बमेव नत्थि. सुखन्ति एत्थापि एसेव नयो. बलवपीतीति फरणलक्खणप्पत्ता पीति. तादिसा हि वितक्कविचारसुखसमाधीहि लद्धप्पच्चया नीवरणं विक्खम्भन्ती तंनिमित्तं दरथं परिळाहं पटिपस्सम्भेति. तेनाह ‘‘सा हि दरथप्पस्सद्धिया पच्चयो होती’’ति. दुब्बलपीतीति तरुणपीति. तेनाह ‘‘सा हि बलवपीतिया पच्चयो होती’’ति. सद्धाति रतनत्तयगुणानं कम्मफलस्स च सद्दहनवसेन पवत्तो अधिमोक्खो, सा पन यस्मा अत्तनो विसये पुनप्पुनं उप्पज्जति, न एकवारमेव, तस्मा आह ‘‘अपरापरं उप्पज्जनसद्धा’’ति. यस्मा सद्दहन्तो सद्धेय्यवत्थुस्मिं पमुदितो होति, तस्मा आह ‘‘सा हि दुब्बलपीतिया पच्चयो होती’’ति. दुक्खदुक्खादिभेदस्स सब्बस्सपि दुक्खस्स वट्टदुक्खन्तोगधत्ता तस्स च इधाधिप्पेतत्ता वुत्तं ‘‘दुक्खन्ति वट्टदुक्ख’’न्ति. जरामरणदुक्खन्ति केचि, सोकादयो चाति अपरे. तदुभयस्सपि सङ्गण्हनतो पठमो एवत्थो युत्तो. यस्मा दुक्खप्पत्तो कम्मस्स फलानि सद्दहति, रतनत्तये च पसादं उप्पादेति, तस्मा वुत्तं ‘‘तञ्हि अपरापरसद्धाय पच्चयो होती’’ति. यस्मा ‘‘आचरियानं सन्तिके धम्मं सुत्वा पवत्तिदुक्ख’’न्ति चिन्तयतो ‘‘एकन्ततो अयं धम्मो इमस्स दुक्खस्स समतिक्कमाय होती’’ति सद्धा उप्पज्जति. तेनाह ‘‘धम्मं सुत्वा तथागते सद्धं पटिलभती’’तिआदि (दी. नि. १.१९१). सविकाराति उप्पादविकारेन सविकारा खन्धजाति जायनट्ठेन. जातिया पन असति तत्थ तत्थ भवे नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति आह ‘‘सा हि वट्टदुक्खस्स पच्चयो’’ति. कम्मभवोति कम्मभवादिको तिविधोपि कम्मभवो. सो हि उपपत्तिभवस्स पच्चयो. एवमादिं सन्धायाह ‘‘एतेनुपायेना’’ति. सेसपदानीति उपादानादिपदानि. अनुलोमञाणं सङ्खारुपेक्खापक्खिकत्ता निब्बानग्गहणेन गहितं, गोत्रभुञाणं पठममग्गस्स आवज्जनं. सो हि तेन विपस्सनाय किञ्चि किञ्चि विसेसट्ठानं कयिरतीति तं अनामसित्वा निब्बिदूपनिसो विरागोति ‘‘विरागो’’इच्चेव वुत्तं.

केन उदकेन विदारयित्वा गतपदेसोति कत्वा कन्दरो. नितम्बोतिपि उदकस्स. यथा निन्नं उदकं पवत्तति, तथा निवत्तनभावेन नदीकुञ्छोतिपि वुच्चति. हेमन्तगिम्हउतुवसेन अट्ठ मासे पवत्तो पथवीविवरोति कत्वा पदरो. खुद्दिका उदकवाहिनियो साखा वियाति साखा, खुद्दका सोब्भा कुसुब्भा ओ-कारस्स उ-कारं कत्वा. एवमेव खोतिआदि ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे’’तिआदिना उपनीताय उपमाय उपमेय्येन संसन्दनन्ति, तं योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘अविज्जा पब्बतोति दट्ठब्बा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अविज्जा च सन्तानवसेन चिरंतनकालप्पवत्तनतो पचुरजनेहि दुप्पजहनतो ‘‘पब्बतो’’ति वुत्ता. लोकत्तयाभिब्यापनतो अभिसन्दनतो च अभिसङ्खारा मेघसदिसा. अभिसङ्खारा मेघोति दट्ठब्बाति आनेत्वा सम्बन्धो. तथा सेसपदद्वयेपि. विञ्ञाणादिवट्टं अनुपवत्तितो परम्परपच्चयतो च कन्दरादिसदिसा. विमुत्ति एकरसत्ता, हानिवुद्धिअभावतो च सागरसदिसाति उपमासंसन्दनं.

तत्थ यस्मा पुरिमसिद्धाय अविज्जाय सति अभिसङ्खारा, नासति, तस्मा ते उपरिपब्बते पवत्ता विय होन्तीति वुत्तं ‘‘अविज्जा…पे… वस्सनं वेदितब्ब’’न्ति. अस्सुतवा हीतिआदि वुत्तस्सेव अत्थस्स समत्थनं. तण्हाय अभिलासं कत्वाति एतेन सब्बस्सपि अभिसङ्खारवुट्ठितेमनत्थं दीपेति. तण्हा हि ‘‘स्नेहो’’ति वुत्ता. अन्तिमभविकस्स अन्तभवनिब्बत्तको अभिसङ्खारो निब्बानं न पत्तो, तदन्तस्स भागस्स निब्बानं आहच्च ठितो विय होतीति ‘‘महासमुद्दं आहच्च ठितकालो विया’’ति उपमानिदस्सनं कतं. विञ्ञाणादिवट्टं पूरेत्वापि इमिनापि हि अन्तिमभविकस्सेव विञ्ञाणप्पवत्ति दस्सिता. सा हि पूरिताति वत्तब्बा ततो परं विञ्ञाणादिवट्टस्सेव अभावतो. जातस्स पुग्गलस्स जातिपच्चयवट्टदुक्खवेदनाय धम्मस्सवनं इच्छितब्बं, तं पन यदिपि इमस्मिं सुत्ते न आगतं, सुत्तन्तरेसु पन आगतमेवाति ततो आहरित्वा तं वत्तब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘बुद्धवचनं पना’’तिआदिमाह. तयिदं सावकबोधिसत्तानं वसेनायं देसनाति कत्वा वुत्तं. इतरेसं पन वसेन वुच्चमानं सुत्तन्तरग्गहणत्थं पयोजनं नत्थीति ‘‘या ही’’तिआदिमाह. पाळिया वसेन गहितमेवाति सङ्खेपतो वुत्तअत्थस्स वित्थारतो दस्सनं. निब्बत्तीति निब्बत्तमाना खन्धा गहिताति आह ‘‘सविकारा’’ति. अनिच्चतालक्खणादिदीपनतो लक्खणाहटं. कम्माकम्मन्ति विनिच्छयं. निज्जटन्ति निग्गुम्बं, सुद्धन्ति अत्थो. पथवीकसिणादीसु कम्मं आरभतीतिआदि पाळियं समथपुब्बङ्गमा विपस्सना दस्सिताति कत्वा वुत्तं. एवञ्हि पामोज्जादिदस्सनं सम्भवतीति. देवस्साति मेघस्स. कस्मा पनेत्थ ‘‘खीणासवस्स…पे… ठितकालो वेदितब्बो’’ति वुत्तं, ननु पुब्बे देवट्ठानियो अभिसङ्खारो वुत्तो, न अभिसङ्खारो खीणासवोति? नायं दोसो, कारणूपचारेन फलस्स वुत्तत्ता. अभिसङ्खारमूलको हि खन्धसन्तानो खन्धसन्ताने च उच्छिन्नसंयोगे खीणासवसमञ्ञाति.

उपनिससुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. अञ्ञतित्थियसुत्तवण्णना

२४. सोति सारिपुत्तत्थेरो. यदि न ताव पविट्ठो, कस्मा ‘‘पाविसी’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘पविसिस्सामी’’तिआदि. तेन अवस्सम्भाविनि भूते विय उपचारो होतीति दस्सेति. इदानि तमत्थं उपमाय विभावेन्तो ‘‘यथा कि’’न्तिआदिमाह. अतिप्पगोयेव निक्खन्तदिवसोति पकतिया भिक्खाचरणवेलाय अतिविय पातो एव विहारतो निक्खन्तदिवसभागो. एतदहोसीति एतं ‘‘अतिप्पगो खो’’तिआदिकं चिन्तनं अहोसि. दक्खिणद्वारस्साति राजगहनगरे दक्खिणद्वारस्स वेळुवनस्स च अन्तरा अहोसि, तस्मा ‘‘तेनुपसङ्कमिस्स’’न्ति चिन्तना अहोसीति अधिप्पायो. किं वादीति चतूसु वादेसु कतरं वादं वदसि. किमक्खायीति तस्सेव वेवचनं. किं वदतीति पन चत्तारो वादे सामञ्ञतो गहेत्वा नपुंसकलिङ्गेन वदति यथा किं ते जातलिङ्गं. सब्बनामञ्हेतं, यदिदं नपुंसकलिङ्गं. वदति एतेनाति वादो, दस्सनं. तं सन्धायाह ‘‘किं एत्थ…पे… दस्सनन्ति पुच्छन्ती’’ति. ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु विय धम्म-सद्दो हेतुअत्थोति आह ‘‘यं वुत्तं कारणं, तस्स अनुकारण’’न्ति. वादस्स वचनस्स अनुप्पत्ति वादप्पवत्ति.

इदं वचनन्ति ‘‘एकमिदाह’’न्तिआदिवचनं. साति ‘‘एके समणब्राह्मणा कम्मवादा’’ति एवं पवत्तकथा. अच्छरं अङ्गुलिफोटनं अरहतीति अच्छरियं. अब्भुतन्ति निरुत्तिनयेन पदसिद्धि दट्ठब्बा. सब्बवादानन्ति सब्बेसं चतुब्बिधवादानं. पठमो हेत्थ सस्सतवादो, दुतियो उच्छेदवादो, ततियो एकच्चसस्सतवादो, चतुत्थो अधिच्चसमुप्पन्नवादो, तेसं सब्बेसं पटिक्खेपतो पटिक्खेपकारणं वुत्तं. पटिच्चसमुप्पादकित्तनं वा पचुरजनञाणस्स अलब्भनेय्यपतिट्ठताय गम्भीरञ्चेव, तथा अवभासनतो चेतसि उपट्ठानतो गम्भीरावभासञ्च करोन्तो. तदेव पदन्ति फस्सपदंयेव आदिभूतं गहेत्वा.

अञ्ञतित्थियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. भूमिजसुत्तवण्णना

२५. पुरिमसुत्तेति अनन्तरे पुरिमे सुत्ते. वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति पदत्थे ततो विसिट्ठं अनिद्दिसित्वा इतरं अत्थतो विभावेतुं ‘‘अयं पन विसेसो’’तिआदिमाह. न केवलं फस्सपच्चया उप्पज्जति, अथ खो फस्सस्स सहकारीकारणभूतअञ्ञपच्चया च उप्पज्जतीति. कायेनाति चोपनकायेन, कायविञ्ञत्तियाति अत्थो. सा हि कामं पट्ठाने आगतेसु चतुवीसतिया पच्चयेसु केनचि पच्चयेन चेतनाय पच्चयो न होति. यस्मा पन काये सति एव कायकम्मं नाम होति, नासति, तस्मा सा तस्सा सामग्गियभावेन इच्छितब्बाति वुत्तं ‘‘कायेनपि करियमानं करीयती’’ति. तेनाह भगवा ‘‘काये वा, हानन्द, सति कायसञ्चेतनाहेतु उप्पज्जति अज्झत्तं सुखं दुक्ख’’न्ति. वाचायपीति एत्थापि एसेव नयो. मनसाति पातुभूतेन मनसा, न मनमत्तेनाति. अत्तना परेहि अनुस्साहितेन. परेनाति परेन अनुस्साहेन. सम्पजानेनाति ञाणसम्पयुत्तचित्तवसेन पजानन्तेन. असम्पजानेनाति तथा न सम्पजानन्तेन. तस्साति सुखदुक्खस्स. कायसञ्चेतनाहेतूति कायकम्मनिमित्तं, कायिकस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ताति अत्थो. एस नयो सेससञ्चेतनासुपि. उद्धच्चसहगतचेतना पवत्तियं विपाकं देतियेवाति ‘‘वीसति चेतना लब्भन्ती’’ति वुत्तं. तथा वचीद्वारेति एत्थ ‘‘कामावचरकुसलाकुसलवसेन वीसति चेतना लब्भन्ती’’ति इदं तथा-सद्देन उपसंहरति. रूपारूपचेतनाहीति रूपावचरारूपावचरकुसलचेतनाहि. तप्पच्चयं यथारहन्ति अधिप्पायो. तापि चेतनाति यथावुत्ता एकूनवीसति चेतना अविज्जापच्चया होन्ति कुसलानम्पि पगेव इतराधिट्ठहिताविज्जस्सेव उप्पज्जनतो, अञ्ञथा अनुप्पज्जनतो. यथावुत्तचेतनाभेदन्ति यथावुत्तं कायचेतनादिविभागं. परेहि अनुस्साहितो सरसेनेव पवत्तमानो. परेहि कारियमानोति परेहि उस्साहितो हुत्वा कयिरमानो. जानन्तोपीति अनुस्सवादिवसेन जानन्तोपि. कम्ममेव जानन्तोति तदा अत्तना करियमानकम्ममेव जानन्तो.

चतूसूति ‘‘सामं वा परे वा सम्पजानो वा असम्पजानो वा’’ति एवं वुत्तेसु चतूसु ठानेसु. यथावुत्ते एकूनवीसतिचेतनाधम्मे असङ्खारिकससङ्खारिकभावेन सम्पजानकतासम्पजानकतभावेन चतुगुणे कत्वा वुत्तं ‘‘छसत्तति द्वेसता चेतनाधम्मा’’ति. येसं सहजातकोटि लब्भति, तेसम्पि उपनिस्सयकोटि लब्भतेवाति ‘‘उपनिस्सयकोटिया अनुपतिता’’तिइच्चेव वुत्ता. तेति यथावुत्ता सब्बेपि धम्मा. सो कायो न होतीति एत्थ पसादकायोपि गहेतब्बो. तेनाह ‘‘यस्मिं काये सती’’तिआदि. सो कायो न होतीति सो कायो पच्चयनिरोधेन न होति. वाचाति सद्दवाचा. मनोति यं किञ्चि विञ्ञाणं. इदानि कम्मवसेनेव योजेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. एसेव नयो ‘‘वाचापि द्वारभूता मनोपि द्वारभूतो’’ति. खीणासवस्स कथं कायो न होति, न तस्स कायकम्माधिट्ठानन्ति अधिप्पायो. अविपाकत्ताति अविपाकधम्मत्ताति अत्थो. कायो न होतीति वुत्तं अकम्मकरणभावतो.

तन्ति कम्मं. खेत्तं न होतीति तस्स दुक्खस्स अविरुहनट्ठानत्ता. विरुहनट्ठानादयो ब्यतिरेकवसेन वुत्ता. तेनाह ‘‘न होती’’ति. कारणट्ठेनाति आधारभूतकारणभावेन. सञ्चेतनामूलकन्ति सञ्चेतनानिमित्तं. विरुहनादीनं अत्थानन्ति ‘‘विरुहनट्ठेना’’तिआदिना वुत्तानं अत्थानं. इमिना विरुहनादिभावेन वेदना ‘‘सुखदुक्खवेदना’’ति कथिता, नयिध जेट्ठलक्खणं सुखदुक्खं निप्पयोजकस्स सुखस्स दुक्खस्स च अधिप्पेतत्ता. उपेक्खावेदनापेत्थ सुखसण्हसभावविपाकभूता वेदनाव.

भूमिजसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. उपवाणसुत्तवण्णना

२६. वट्टदुक्खमेव कथितं इतरदुक्खस्सपि विपाकस्स सङ्गण्हनतो.

उपवाणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. पच्चयसुत्तवण्णना

२७. पटिपाटियाति पटिपाटिया ठपनेन. चतुसच्चयोजनं दस्सेतुं परियोसान…पे… आदि वुत्तं. दुक्खसच्चवसेनाति परिञ्ञेय्यभाववसेन. जरामरणापदेसेन हि पञ्चुपादानक्खन्धा वुत्ता, ते चस्स अत्तनो फलस्स पच्चया न होन्ति. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘पच्चयं जानाती’’ति. विनेय्यज्झासयवसेन हेत्थ देसना पवत्ता. सम्पन्नोति समन्नागतो. आगतोति उपगतो, अधिगतोति अत्थो. पस्सतीति पच्चवेक्खणञाणेन पच्चक्खतो पस्सति, मग्गपञ्ञाय एवं असम्मोहपटिवेधवसेन पस्सति. मग्गञाणेनेव, न फलञाणेन. धम्मसोतं समापन्नोति अरियधम्मसोतं सम्मदेव आपन्नो पत्तो. अनये नइरियनतो, अये च इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन ‘‘सरण’’न्ति अकरणीयतो अरियपक्खं भजन्तो पुथुज्जनभूमिं अतिक्कन्तो. निब्बेधिकपञ्ञायाति चतुन्नं अरियसच्चानं निब्बिज्झनकपञ्ञाय. आहच्च तिट्ठति मग्गक्खणे, फलक्खणे पन आहच्च ठितो नाम.

पच्चयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. भिक्खुसुत्तवण्णना

२८. उत्तानमेव सब्बसोव सत्तमे आगतनयत्ता, विनेय्यज्झासयवसेन हि इदं सुत्तं सत्थारा अञ्ञस्मिं आसने देसितं, परिसाय विवट्टेन सात्थिकाति सत्थु देसना आगताति अयं पटिग्गाहकाधीना होतीति धम्मगारवेन सङ्गहं आरोपेन्तियेव.

भिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना

२९. अक्खरभाणकानन्ति अक्खररुचीनं. उपसग्गेन पदवड्ढनम्पि रुच्चन्ति. तेनाह ‘‘ते ही’’तिआदि.

समणब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना

३०. द्वीसु सुत्तेसूति नवमदसमसुत्तेसु.

दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दसबलवग्गवण्णना निट्ठिता.