९. अधिकरणवूपसमनसमथकथा

२२८. चतुवग्गकरणे कम्मेति सीमसम्मुतिआदिकम्मे. पञ्चवग्गकरणेति पच्चन्तिमेसु जनपदेसु उपसम्पदादिकम्मे. दसवग्गकरणेति मज्झिमेसु जनपदेसु उपसम्पदकम्मे. वीसतिवग्गकरणेति अब्भानकम्मे. कम्मप्पत्ताति कम्मस्स पत्ता युत्ता अनुरूपा.

२३०. सम्पटिच्छितब्बन्ति पटिग्गण्हितब्बं. सम्पटिच्छित्वा च पन अतिक्कामेतब्बन्ति सम्बन्धो. भण्डकन्ति चीवरादिभण्डकं. माननिग्गहत्थायाति भण्डनजातानं मानस्स निग्गहत्थाय. कतिपाहन्ति कतिपयाहं, द्वीहतीहन्ति अत्थो.

२३१. अनन्तानि चेव भस्सानीति एत्थ अनन्तसद्दो अपरिमाणसद्देन अत्थतो एकोति आह ‘‘अपरिमाणानी’’ति. ‘‘वचनानी’’ति इमिना भस्ससद्दो वचनपरियायोति दस्सेति. उब्बाहिकाय सम्मनितब्बोति केन सम्मनितब्बोति आह ‘‘अपलोकेत्वा वा’’तिआदि. इमिना अपलोकनकम्मेन वा ञत्तिदुतियकम्मेन वा सम्मनितब्बोति दस्सेति. अनन्तानि भस्सानि धम्मकथिकं उद्धरित्वा बाहति पटिसेधेति इमाय सम्मुतियाति उब्बाहिका, ताय. एवं सम्मतेहि पन भिक्खूहि विनिच्छितब्बन्ति सम्बन्धो. विसुं निसीदित्वा तस्सायेव परिसाय निसीदित्वा वाति योजना. अञ्ञेहीति सम्मतभिक्खूहि अञ्ञेहि.

२३३. तत्रस्साति एत्थ तत्र अस्साति पदविभागं कत्वा तसद्दो परिसविसयो पसिद्धविसयो, अस्ससद्दो आख्यातिकोति आह ‘‘तस्सं परिसति भवेय्या’’ति. ‘‘नेव सुत्तं आगत’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि ‘‘नो सुत्तविभङ्गो’’ति वक्खमानत्ता मातिकं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘न मातिका आगता’’ति. विनयोपीति खन्धकविनयोपि. पिसद्देन सुत्तविभङ्गं अपेक्खति. ब्यञ्जनच्छायायाति एत्थ छायासद्दो पटिबिम्बे च पभाय च होतीति आह ‘‘ब्यञ्जनमत्तमेवा’’ति, ब्यञ्जनपटिबिम्बिकब्यञ्जनपभावन्तभूतं अत्थं अग्गहेत्वा ब्यञ्जनपटिबिम्बब्यञ्जनपभामत्तमेव गहेत्वाति अधिप्पायो. ‘‘पटिसेधेती’’ति इमिना पटिबाहसद्दो पटिसेधत्थोयेव, न मद्दनत्थोति दस्सेति. पटिबाहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘जातरूपरजतखेत्तवत्थुपटिग्गहणादीसू’’तिआदि. किन्ति केन कारणेन, कस्मा कारणा वा. इमेति जातरूपादिपटिग्गाहके भिक्खू. कारेथाति तुम्हे कारेय्याथ. एय्याथस्स हि एथादेसो. पुच्छायं सत्तमीविभत्ति होति. सुत्तेति सुत्तन्तपिटके. अपरो धम्मकथिको वदतीति सम्बन्धो. इमेसन्ति ओलम्बेत्वा निवासेन्तानं. एत्थाति ओलम्बेत्वा निवासने.

२३४. बहुतरा भिक्खूति एत्थ द्विगुणतिगुणादिना अधिका एव बहुतरा नामाति आह ‘‘एकेनपि अधिका बहुतरावा’’ति. ‘‘को पन वादो’’तिआदिना ‘‘एकेनपी’’ति एत्थ पिसद्दस्स गरहत्थं दस्सेति.

तिविधसलाकग्गाहकथा

२३५. सञ्ञत्तियाति एत्थ सञ्ञापनं सञ्ञत्ति, तदत्थायाति दस्सेन्तो आह ‘‘सञ्ञापनत्थाया’’ति. गूहितब्बोति गूळ्हो, सोयेव गूळ्हको, सलाकग्गाहो कातब्बोति सम्बन्धो. विवरितब्बोति विवटो, सोयेव विवटको. सस्स अत्तनो कण्णसमीपे जप्पीयति कथीयतीति सकण्णजप्पो, सोयेव सकण्णजप्पको. ‘‘निमित्तसञ्ञं आरोपेत्वा’’ति इमिना वण्णावण्णायो कत्वाति एत्थ वण्णसद्दो सण्ठानवाचकोति दस्सेति. सुसण्ठानदुसण्ठाना सलाकायो कत्वाति अत्थो. ततोति विसभागकरणतो परं गहेतब्बोति सम्बन्धो. सब्बापि ता सलाकायोति योजना. कत्वाति पक्खिपनं कत्वा. वुत्तनयेनाति ‘‘अलज्जुस्सन्नाया’’तिआदिना वुत्तनयेन. ‘‘यावततिय’’न्ति इमिना पच्चुक्कड्ढितब्बन्ति एत्थ पुनप्पुनं उद्धं कड्ढितब्बन्ति अत्थं दस्सेति. अतिरेकजातेति अधम्मवादीहि अतिरेकतो जाते सतीति सम्बन्धो. यावततियम्पीति पिसद्दो ततो ऊने एकद्वेवारे पन का नाम कथाति दस्सेति.

सकण्णजप्पके पन एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. सचे सङ्घत्थेरो गण्हातीति सम्बन्धो. सोति सङ्घत्थेरो. वयोअनुप्पत्ताति पच्छिमवयं अनुप्पत्ता. एतन्ति अधम्मवादिसलाकं. अस्साति सङ्घत्थेरस्स. इतरा सलाकाति अधम्मवादिसलाकाहि अञ्ञा धम्मवादिसलाका. सोति सङ्घत्थेरो. तन्ति धम्मवादिसलाकं. ततोति नेव अवबुज्झनकारणा. वुत्तनयमेवाति गूळ्हके वुत्तनयमेव. विवटो अत्थो इमस्साति विवटत्थो.

तस्सपापियसिकाविनयकथा

२३८. पाराजिकसामन्तं नामाति पाराजिकस्स आसन्नं नाम. अदिन्नादानादीसूति आदिसद्देन मनुस्सविग्गह उत्तरिमनुस्सधम्मपाराजिके सङ्गण्हाति. निब्बेठयमानन्ति वेठनरहितं, तमेनं भिक्खुन्ति सम्बन्धो. इमिना निब्बेठेन्तन्ति एत्थ अन्तसद्दो मानसद्दपरियायोति दस्सेति. अतिवेठेतीति एत्थ केहि अतिवेठेतीति आह ‘‘इङ्घायस्मातिआदिवचनेही’’ति. तेनाति चोदकेन. मन्ति ममं. आहाति चुदितको आह. एतस्साति अवजाननपटिजाननादिकारकस्स पापियस्स पुग्गलस्स. सीलवा भविस्सतीति पापियो पुग्गलो सचे सीलवा भविस्सति. पटिप्पस्सद्धिन्ति पापियभावतो पटिप्पस्सम्भनं. नो चेति सीलवा नो भविस्सति चे. तथा नासितोति तेन तस्स पापियसिककम्मकरणेन नासं गतो भविस्सति. सब्बत्थाति सब्बस्मिं समथक्खन्धके.

इति समथक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.