४. समथक्खन्धकं
१. सम्मुखाविनयकथा
१८६-७. समथक्खन्धके एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. छ मातिकापदानीति वाक्यम्पि समासोपि युत्तोयेव. तत्थ समासो पन असमाहारदिगुयेव. ‘‘निक्खिपित्वा’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे पुब्बकालकिरियाविसेसनं, तुल्यत्थो वा. वित्थारोति विभङ्गो. तत्थाति विभङ्गे. सञ्ञापेतीति एत्थ सञ्ञं कत्वा जानापेतीति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘परितोसेत्वा जानापेती’’ति. इमिना संपुब्बो ञाधातु परितोसनत्थं अन्तोकत्वा अवबोधनत्थो होतीति दस्सेति. कारणपतिरूपकानीति कारणस्स पटिभागानि. निज्झापेतीति एत्थ झेधातु ओलोकनत्थोति आह ‘‘ओलोकेती’’ति. यथाति येनाकारेन, करियमानेति सम्बन्धो. सोति धम्मवादी. परतोपि एसेव नयो. ‘‘पुनप्पुन’’न्ति इमिना अनुपेक्खतीति एत्थ अनुसद्दो न उपच्छिन्नत्थोति दस्सेति. पेक्खति अनुपेक्खतीति एत्थ इक्खधातु ‘‘दस्सेति अनुदस्सेती’’ति एत्थ दिसधातुया सदिसत्थोति आह ‘‘दस्सेति…पे… परियायवचनानी’’ति. तेसञ्ञेवाति ‘‘पेक्खति अनुपेक्खती’’ति पदानञ्ञेव. परियायवचनानीति वेवचनसद्दा अत्थे परिब्यत्तिं अयन्ति गच्छन्ति इमेहीति परियायानि, तानियेव वचनानि परियायवचनानि. सोति अधम्मवादी. मोहेत्वाति धम्मवादीपुग्गलादिं मोहापेत्वा.
१८८. धम्मवादी पुग्गलो दस्सेतीति सम्बन्धो. अमोहेत्वाति अधम्मवादीपुग्गलादिं अमोहापेत्वा, अविपरीतं जानापेत्वाति अत्थो.
२. सतिविनयकथा
१९५. परम्मुखं विनेति विनासेतीति विनयो, परम्मुखं विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो, विनयकम्मं. सङ्घधम्मविनयपुग्गलसम्मुखानं दातब्बो विनयो सम्मुखाविनयो. पञ्चिमानीति एत्थ पञ्चन्नं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘सुद्धस्सा’’तिआदि. अनुवदितस्स दानन्ति सम्बन्धो. एतानीति पञ्च अङ्गानि. ‘‘एकेकअङ्गवसेन न लब्भन्ती’’ति इमिना समुदायवाक्यनिब्बत्तिभावतो पञ्चङ्गवसेनेव लब्भन्तीति दस्सेति. देसनामत्तमेवेतन्ति ‘‘पञ्चिमानी’’ति एतं वचनं देसनामत्तमेव, न अवयववाक्यनिब्बत्तिवचनन्ति अधिप्पायो. धम्मन्ति भूतं. एत्थाति ‘‘पञ्चिमानि भिक्खवे’’तिआदिवचने. तत्थ चाति ‘‘पञ्चिमानि भिक्खवे’’तिआदिवचने च. अनुवदन्तीति एत्थ अनुद्धंसनेन वदन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘चोदेन्ती’’ति. अयं पन सतिविनयो दातब्बोति सम्बन्धो. अनागामिनोपीति पिसद्दो सम्भावने, सकदागामिआदिके पन का नाम कथाति दस्सेति. सो च खोति सतिविनयो च. चोदियमानेयेवाति चोदियमानस्सेव, अयमेव वा पाठो. तस्मिन्ति सतिविनयस्मिं दिन्नेति सम्बन्धो. अचोदितत्ता कथा न रूहतीति आह ‘‘चोदेन्तोपी’’तिआदि. आपज्जतीति चोदको आपज्जति. चोदनादिअसारुप्पे विनेति विनासेतीति विनयो, विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो, विनयकम्मं. सतिवेपुल्लपत्तस्स दातब्बो विनयो सतिविनयो.
३. अमूळ्हविनयकथा
१९६. भासितपरिकन्तन्ति एत्थ भासितपरिकन्तसद्दानं करणापेक्खत्ता विसुं करणं दस्सेन्तो आह ‘‘वाचाय भासितं, कायेन परिकन्त’’न्ति. ‘‘परिक्कमेत्वा कत’’न्ति इमिना परिकमतीति परिकन्तं, परिकन्तं हुत्वा कतं परिकन्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. परिक्कमेत्वाति अतिक्कमित्वा. सरतायस्माति एत्थ उकारलोपसन्धिं दस्सेन्तो आह ‘‘सरतु आयस्मा’’ति. ‘‘एवरूपिया आपत्तिया’’ति इमिना आपज्जिताति एत्थ तुपच्चययोगभावतो कम्मत्थछट्ठियापि सम्भवभावं दस्सेति. तुपच्चययोगे कम्मत्थछट्ठी अनिच्चं होति, तस्मा पाळियं ‘‘एवरूपिया आपत्तिया’’ति कम्मत्थछट्ठीभावेन अवत्वा ‘‘एवरूपिं आपत्ति’’न्ति कम्मत्थदुतियाभावेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तस्साति ‘‘आपज्जित्वा’’ति पाठस्स. ‘‘पठमं पच्छा’’ति पदेहि अधिप्पायत्थं दस्सेति. चोदकस्स कथं विनेति विनासेतीति विनयो, चोदकस्स कथं विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो. पठमं मूळ्हभावं उपगन्त्वा पच्छा अमूळ्हस्स दातब्बो विनयो अमूळ्हविनयो.
४. पटिञ्ञातकरणकथा
२००. पटिजानियते, पटिजाननं वा पटिञ्ञा, ताय कारेतब्बं.
५. येभुय्यसिकाकथा
२०२. येभुय्यसिकाति एत्थ येभुय्येन पवत्ता येभुय्यसिका, धम्मवादीनं येभुय्यतासम्पादिका किरियाति दस्सेन्तो आह ‘‘यस्सा किरियाया’’तिआदि. तत्थ यस्सा किरियायाति यस्सा येभुय्यतासम्पादिकाय किरियाय. एसाति येभुय्यतासम्पादिका किरिया.
२०४. ओरमत्तकन्ति एत्थ ओरसद्दो च मत्तसद्दो च समूहं कत्वा परित्तवाचको अप्पमत्तवाचकोति आह ‘‘परित्तं अप्पमत्तक’’न्ति. ‘‘भण्डनमत्तमेवा’’ति इमिना न महन्तं विवादाधिकरणं होतीति दस्सेति. न च गतिगतन्ति एत्थ चिरकालभावं न च गतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘द्वे तयो…पे… अविनिच्छित’’न्ति. तत्थ तत्थेवाति तस्मिं तस्मिं विवादाधिकरणजातआवासे एव, न च सरितसारितपदानं सुद्धकारितकिरियभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सयं सरितं वा अञ्ञेहि सारितं वा न होती’’ति. तेहि भिक्खूहीति विवादकारकेहि भिक्खूहि. ‘‘सलाकं गाहेन्तो’’ति इमिना ‘‘जानाती’’ति पदस्स कत्तारं दस्सेति. इमिना नीहारेनाति इमिना कारणेन. अपि नामाति इमिना अप्पेवनामसद्दो अपिनामपरियायोति दस्सेति. अस्सूति भवेय्युं. इमिना ‘‘पाळियं अधम्मवादी बहुतरा भवेय्युं, अप्पेव नाम साधू’’ति योजनानयं दस्सेति. ‘‘अयमस्स अज्झासयो होती’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. अस्साति सलाकगाहस्स. द्वीसुपीति ‘‘जानाति सङ्घो भिज्जिस्सती’’ति च ‘‘अप्पेव नाम सङ्घो भिज्जेय्या’’ति च द्वीसुपि पदेसु.
‘‘अधम्मेन गण्हन्ती’’ति एत्थ ‘‘गण्हन्ती’’ति किरियापदस्स अधम्मवादिनो एव कत्ता नामाति आह ‘‘अधम्मवादिनो’’ति. ‘‘द्वे धम्मवादिनो’’ति इमिना ‘‘वग्गा गण्हन्ती’’ति एत्थ ‘‘गण्हन्ती’’ति किरियापदस्स धम्मवादिनो एव कत्ता नामाति दस्सेति. न च यथादिट्ठिया गण्हन्तीति एत्थ धम्मवादिनो हुत्वा धम्मवादिसलाकं अग्गहेत्वा अधम्मवादिसलाकस्स गहणं न च यथादिट्ठिया गण्हन्ति नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘धम्मवादिनो हुत्वा’’तिआदि. पटिवत्तेत्वाति इममेवत्थं पटिसेधेत्वा. ‘‘परिवत्तेत्वा’’तिपि पाठो, हेट्ठुपरियायं कत्वाति अत्थो. तेति धम्मवादिनो. एत्थाति समथक्खन्धके.
६. तस्सपापियसिकाकथा
२०७. असुचीति एत्थ नत्थि सुचीनि कायवचीकम्मानि एतस्साति असुचीति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘असुचीहि कायवचीकम्मेहि समन्नागतो’’ति. एसेव नयो अलज्जीति एत्थापि. सानुवादोति एत्थ अनुवादउपवादसद्दानं परियायत्ता वुत्तं ‘‘सउपवादो’’ति. इति पञ्चाति इमानि पञ्च अङ्गानि. एत्थाति तस्सपापियसिककम्मे. इदन्ति कम्मं वुच्चतीति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. यो पुग्गलो पापियोति योजना. पापुस्सन्नतायाति लामकुस्सन्नताय. इमिना अयञ्च पापो अयञ्च पापो, अयमिमेसं विसेसेन पापोति पापियोति च पापानं अतिसयेन पापोति पापियोति च वचनत्थो दस्सितो. तस्साति पुग्गलस्स. इमिना तस्स पापियस्स कत्तब्बं तस्सपापियसिकं, तमेव कम्मं तस्सपापियसिककम्मन्ति वचनत्थं दस्सेति. केसुचि पोत्थकेसु यकारे द्वेभावो अत्थि, सो अयुत्तोयेव. ‘‘येभुय्यसिका’’ति एत्थ यकारे द्वेभावस्स दस्सनतो एत्थापि द्वेभावो युत्तो भवेय्याति लिखन्तीति दट्ठब्बं.
७. तिणवत्थारकादिकथा
२१२. कक्खळताय वाळतायाति एत्थ कक्खळस्स भावो कक्खळता, वाळस्स भावो वाळताति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कक्खळभावाय चेव वाळभावाय चा’’ति. इमिना तापच्चयस्स समूहत्थञ्च स्वत्थञ्च पटिक्खिपति. ‘‘कक्खळताय वाळताया’’ति ब्यञ्जनतोयेव नानं, न अत्थतो. भेदायाति एत्थ अञ्ञस्स भेदं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘सङ्घभेदाया’’ति. गिलानेपीति पिसद्दो अञ्ञे पन का कथाति दस्सेति. तत्थेवाति अधिकरणवूपसमट्ठानेयेव. ‘‘एकतो’’ति इमिना एकज्झन्ति पदस्स ‘‘एकतो’’ति पदेन समानतं दस्सेति, एकसद्दतो ज्झपच्चयो च तोपच्चयो च विसेसो, ‘‘तिणवत्थारकसदिसत्ता’’ति इमिना सदिसूपचारं दस्सेति. तिणेहि अवत्थरितब्बन्ति तिणवत्थारं, गूथमुत्तं, तिणवत्थारमिव तिणवत्थारकं. एत्थ अधिकरणमेव मुख्यतो लब्भति, समथो पन फलूपचारतो, सदिसत्थे कपच्चयो. तमेवत्थं पाकटं करोन्तो आह ‘‘यथा ही’’तिआदि. घट्टियमानं गूथं वा मुत्तं वाति योजना. ‘‘घट्टियमान’’न्ति पदं हेतुअन्तोगधविसेसनं, ‘‘बाधती’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं. सुप्पटिच्छादितस्स पन अस्स गूथमुत्तस्साति योजना. ‘‘सुप्पटिच्छादितस्सा’’ति पदम्पि हेतुअन्तोगधविसेसनमेव, ‘‘न बाधती’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं. यं अधिकरणं संवत्ततीति सम्बन्धो. मूलानुमूलन्ति मूलञ्च अनुमूलञ्च मूलानुमूलं. तन्ति अधिकरणं. इमिना कम्मेनाति तिणवत्थारककम्मेन. गूथं तिणेहि पटिच्छन्नं सुवूपसन्तं होति विय तिणवत्थारकेन पटिच्छन्नं सुवूपसन्तं होतीति योजना. इतीति तस्मा.
२१३. थुल्लवज्जन्ति एत्थ थुल्लच्चयस्सापि थुल्लवज्जत्ता इध पाराजिकसङ्घादिसेसमेवाधिप्पेतन्ति आह ‘‘पाराजिकञ्चेव सङ्घादिसेसञ्चा’’ति. गिहिपटिसंयुत्तन्ति एत्थ गिहीनं पटिसंयुत्तं गिहिपटिसंयुत्तन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘गिहीन’’न्तिआदि. ‘‘हीनेना’’ति पदं ‘‘खुंसनवम्भन’’ इति पदेनेव सम्बन्धितब्बं. धम्मिकपटिस्सवेसूति निमित्तत्थे भुम्मवचनं.
२१४. कम्मवाचापरियोसाने वुट्ठिता होन्तीति सम्बन्धो. तत्थाति अधिकरणवूपसमट्ठाने. अञ्ञाविहितापीति अधिकरणविनिच्छयतो अञ्ञस्मिं ठाने चित्तं आविहितापि ठपितापि. उपसम्पदमण्डलतोति उपसम्पदसीमबिम्बतो, ये पनाति भिक्खू पन, दिट्ठाविकम्मं करोन्तीति वा अनागताति वा निसिन्नाति वा सम्बन्धो. तेहि वाति अधिकरणं विनिच्छिनन्तेहि भिक्खूहि वा. तत्थाति अधिकरणविनिच्छितट्ठानं. छन्दं दत्वाति छन्दं सङ्घस्स दत्वा. परिवेणादीसूतिआदिसद्देन आवासादयो सङ्गण्हाति. तेति भिक्खू.
८. अधिकरणकथा
२१५. विपच्चतायाति एत्थ विकारभावेन पतति पवत्ततीति विपच्चं, चित्तदुक्खं, तदेव विपच्चता, तदत्थायाति दस्सेन्तो आह ‘‘चित्तदुक्खत्थ’’न्ति. ‘‘फरुसवचन’’न्ति इमिना वोहार सद्दो वचनपरियायोति दस्सेति. यो तत्थाति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘तेसु अनुवदन्तेसू’’ति. यो उपवादोति योजना. ‘‘अनुवदना’’ति एतं पदन्ति योजना. आकारदस्सनन्ति अनुवदनस्स आकारदस्सनं, दस्सनहेतु वा. ‘‘पुनप्पुन’’न्ति इमिना अनुसम्पवङ्कताति एत्थ अनुसद्दस्स न उपच्छिन्नत्थं दस्सेति. तत्थेवाति अनुवदने एव. सम्पवङ्कताति सम्मा पकारेन निन्नपोनपब्भारता. अब्भुस्सहनताति एत्थ अतिरेकं उस्साहनताति दस्सेन्तो आह ‘‘कस्मा’’तिआदि. अनुबलप्पदानन्ति एत्थ पुनप्पुनं बलस्स पदानन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘पुरिमवचनस्सा’’तिआदि.
किच्चयताति एत्थ ‘‘मा पण्डिच्चय’’न्तिआदीसु (जा. २.२२.१) विय ब्यञ्जनवड्ढनवसेन यकारागमोति आह ‘‘किच्चमेव किच्चय’’न्ति. ‘‘उभयंपेतं सङ्घस्सेव अधिवचन’’न्ति इमिना किच्चकरणीयसद्दो कत्तुवाचकोति दस्सेति, सङ्घो हि करोतीति वचनत्थेन किच्चोति च करणीयोति च वुच्चति. तस्स भावो, किच्चयता करणीयताति वुत्ते सङ्घकम्मंयेव लब्भति. तेन वुत्तं ‘‘उभयंपेतं सङ्घकम्मस्सेव अधिवचन’’न्ति. यदि कम्मवाचको भवेय्य, ‘‘कत्तब्बन्ति किच्चं, करणीय’’न्ति वुत्तेयेव सङ्घकम्मस्स लभनतो तापच्चयो स्वत्थो भवेय्य. एवञ्हि सति किच्चयस्स भावो किच्चयता करणीयस्स भावो करणीयताति वचनत्थो न कत्तब्बो भवेय्य, कतो च, तस्मा न कम्मवाचकोति दट्ठब्बं. तस्सेवाति सङ्घकम्मस्सेव. तत्थाति अपलोकनादीसु चतूसु कम्मेसु. सीमट्ठकसङ्घन्ति ‘‘उपचारसीमादीसु ठितं सङ्घं. सोधेत्वाति एत्थ सोधनं नाम सीमट्ठकसङ्घस्स हत्थपासनयनं, छन्दारहानं छन्दस्स आहरणं, सीमतो बहिकरणं. तमेवत्थं एकदेसतो दस्सेतुं वुत्तं ‘‘छन्दारहानं छन्दं आहरित्वा’’ति. अपलोकेति आपुच्छति अनेनाति अपलोकनं, तंयेव कम्मं अपलोकनकम्मं. वुत्तनयेनेवाति ‘‘सीमट्ठकसङ्घं सोधेत्वा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव. ‘‘सुणातु मे’’तिआदिना सङ्घगणपुग्गले ञापेति एतायाति ञत्ति, सायेव कम्मं ञत्तिकम्मं, ञत्तियेव दुतियं ञत्तिदुतियं, तमेव कम्मं ञत्तिदुतियकम्मं. एत्थ किञ्चापि ञत्ति पठमं ठपिता, कम्मवाचायेव दुतिया होति, ‘‘फस्सपञ्चमा’’तिआदीसु (धातु. ३१६) विय पन पटिलोमवसेन वोहारं कत्वा ‘‘ञत्तिदुतिया’’ति वुत्तं. फस्सपञ्चमाति एत्थ किञ्चापि धम्मसङ्गणियं (ध. स. १ आदयो) ‘‘फस्सो होति, वेदना होति, सञ्ञा होति, चेतना होति, चित्तं होती’’ति फस्सं पठमं वुत्तं, पटिलोमवसेन पन वोहारं कत्वा ‘‘फस्सपञ्चमा’’ति धातुकथायं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एसेव नयो ञत्ति चतुत्थकम्मेपि. एकाय च अनुसावनायाति ञत्तितो अनुपच्छा सावेतब्बाति अनुसावना, ताय, तीहि च अनुसावनाहीति ञत्तितोअनु पच्छा, पुनप्पुनं वा तिक्खत्तुं सावेतब्बाति अनुसावना, ताहि. तत्थाति चतूसु कम्मेसु.
अपलोकेत्वावाति एत्थ एवफलं दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्तिकम्मादिवसेन न कातब्ब’’न्ति. ञत्तिकम्मम्पीति पिसद्देन न केवलं अपलोकनकम्ममेव, अथ खो ञत्तिकम्मम्पीति दस्सेति. ञत्तिदुतियकम्मं पनाति एत्थ पनसद्दो विसेसत्थजोतको, पक्खन्तरजोतको वा. तत्थाति द्वीसु कम्मेसु. गरुकानीति अलहुकानि. अवसेसानीति छहि कम्मेहि अवसेसानि, एवरूपानि लहुककम्मानीति सम्बन्धो. ‘‘अवसेसा’’तिपि पाठो, सम्मुतियोति सम्बन्धो. अपलोकेत्वापीति पिसद्दो ञत्तिदुतियकम्मवाचं सावेत्वापीति सम्पिण्डेति. अञ्ञत्थापोहनं दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्तिकम्मञत्तिचतुत्थकम्मवसेन पन न कातब्बमेवा’’ति. ञत्तिचतुत्थकम्मं कातब्बन्ति सम्बन्धो. एत्थाति समथक्खन्धके.
वित्थारतो पन आगतोयेवाति सम्बन्धो. एतेसन्ति चतुन्नं कम्मानं. यं पन अत्थजातं अनुत्तानन्ति सम्बन्धो. तत्थाति चतूसु कम्मेसु. तन्ति अत्थजातं. एवन्ति एवं कम्मवग्गेयेव वण्णयमाने. हीति लद्धगुणजोतको. सुविञ्ञेय्याति सुखेन विञ्ञातब्बा.
२१६. पाळिवसेनेवाति न अट्ठकथावसेनाति अधिप्पायो.
२२०. येनाति चित्तुप्पादेन. इमिना विवदन्ति अनेनाति विवादोति वचनत्थं दस्सेति. समथेहि चाति चसद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेन न केवलं विवादोयेव, अथ खो अधिकरणञ्चाति सम्पिण्डेति, अथ वा समथेहि चाति समथेहि एव. इमिना समथेहि अधिकरीयति वूपसमीयतीति अधिकरणन्ति वचनत्थं दस्सेति. विवादोयेव अधिकरणं विवादाधिकरणं. एवमादिना नयेनाति आदिसद्देन अनुद्धंसनेन वदन्ति अनेन चित्तुप्पादेनाति अनुवादोतिआदयो वचनत्थे सङ्गण्हाति.
२२२. सन्धायभासितवसेनाति लोकवज्जं सन्धाय भासितस्स वचनस्स वसेन. सन्धायभासितत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘यस्मिं ही’’तिआदि. तत्थ पथविखणनादिके यस्मिं आपत्ताधिकरणेति योजना. तस्मिन्ति कुसलचित्तङ्गे आपत्ताधिकरणे. तस्माति यस्मा न सक्का वत्तुं, तस्मा. इदन्ति ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो. सन्धाय अवुत्तं दस्सेत्वा सन्धाय वुत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘इदं पन सन्धाय वुत्त’’न्ति. तत्थ इदं पनाति कारणं पन सन्धायाति सम्बन्धो. यं आपत्ताधिकरणन्ति योजना. ‘‘लोकवज्ज’’न्ति पदे तुल्याधिकरणं. लोकस्मिं, लोकेहि वा वज्जेतब्बन्ति लोकवज्जं. तन्ति आपत्ताधिकरणं. तत्थाति आपत्ताधिकरणे. विकप्पोति विविधा कप्पनं, विविधतक्को वा. यं पनाति आपत्ताधिकरणं पन. ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति पदे तुल्याधिकरणं. भगवतो पञ्ञत्तिया हेतुभूताय वज्जेतब्बन्ति पण्णत्तिवज्जं. तन्ति आपत्ताधिकरणं, अकुसलं होतीति सम्बन्धो. किञ्चीति अप्पमत्तकं, आपत्तानापत्तिं अजानन्तस्स आपज्जनतोति सम्बन्धो. तस्माति यस्मा अब्याकतं होति, तस्मा. तत्थाति पण्णत्तिवज्जभूते आपत्ताधिकरणे. ‘‘आपत्ताधिकरणं…पे… कुसल’’न्ति इदं वचनं वुत्तन्ति योजना.
यदि कुसलचित्तो आपज्जति, अथ ननु आपत्ताधिकरणं कुललन्ति वत्तब्बो भवेय्याति आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. यन्ति आपत्ताधिकरणं. ‘‘इदं वुच्चति…पे… कुसल’’न्ति वदेय्य सचेति योजना. एळकलोमञ्च पदसोधम्मञ्च एळकलोमपदसोधम्मानि, तानि आदीनि येसं तानीति एळकलोमपदसोधम्मादीनि, तानि समुट्ठानानि यासन्ति एळकलोमपदसोधम्मादिसमुट्ठाना, तासं आपत्तीनम्पीति सम्बन्धो. तत्थाति एळकलोमपदसोधम्मादिसमुट्ठानासु आपत्तीसु. आपत्तिया अङ्गन्ति आपत्तिया कारणं. एवं आपत्तिया अनङ्गं दस्सेत्वा तस्सायेव अङ्गं दस्सेन्तो आह ‘‘कायवचीविञ्ञत्तिवसेन पना’’तिआदि. तत्थ चलितप्पवत्तानन्ति चलितेन हेतुभूतेन पवत्तानं. अथ वा चलितो च कायो, पवत्ता च वाचाति चलितप्पवत्ता, तासं चलितप्पवत्तानं कायवाचानं. तञ्चाति कायवाचानं अञ्ञतरञ्च. अब्याकतन्ति एत्थ इतिसद्दो परिसमापनत्थो.
अयमत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. तेनाति चित्तेन. ‘‘इदं…पे… सद्धि’’न्ति इमिना सञ्जानन्तोति एत्थ संसद्दस्स सुन्दरत्थं सह आकारेन दस्सेति. ‘‘वीतिक्कम…पे… कप्पेत्वा’’ति इमिना चेच्चाति पदस्स अत्थं सह विसेसनेन दस्सेति. ‘‘उपक्कमवसेन…पे… पेसेत्वा’’ति इमिना अभिवितरित्वाति पदस्स अत्थं दस्सेति. पाळियं यंसद्दोवीतिक्कमविसयोति आह ‘‘यं आपत्ताधिकरणं वीतिक्कम’’न्ति. ‘‘आपज्जती’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. एवं वीतिक्कमतो तस्स भिक्खुनोति योजना.
अब्याकतवारेपीति पिसद्दो अकुसलवारं अपेक्खति. तस्साति चित्तस्स. अजानन्तोतिआदीनं पदानमत्थो अकुसलवारे वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बो. यं आपत्ताधिकरणन्तिआदीनं पदानमत्थो अकुसलवारेन सदिसोयेव.
२२४. अयं विवादो नो अधिकरणन्तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धो.
९. अधिकरणवूपसमनसमथकथा
२२८. चतुवग्गकरणे कम्मेति सीमसम्मुतिआदिकम्मे. पञ्चवग्गकरणेति पच्चन्तिमेसु जनपदेसु उपसम्पदादिकम्मे. दसवग्गकरणेति मज्झिमेसु जनपदेसु उपसम्पदकम्मे. वीसतिवग्गकरणेति अब्भानकम्मे. कम्मप्पत्ताति कम्मस्स पत्ता युत्ता अनुरूपा.
२३०. सम्पटिच्छितब्बन्ति पटिग्गण्हितब्बं. सम्पटिच्छित्वा च पन अतिक्कामेतब्बन्ति सम्बन्धो. भण्डकन्ति चीवरादिभण्डकं. माननिग्गहत्थायाति भण्डनजातानं मानस्स निग्गहत्थाय. कतिपाहन्ति कतिपयाहं, द्वीहतीहन्ति अत्थो.
२३१. अनन्तानि चेव भस्सानीति एत्थ अनन्तसद्दो अपरिमाणसद्देन अत्थतो एकोति आह ‘‘अपरिमाणानी’’ति. ‘‘वचनानी’’ति इमिना भस्ससद्दो वचनपरियायोति दस्सेति. उब्बाहिकाय सम्मनितब्बोति केन सम्मनितब्बोति आह ‘‘अपलोकेत्वा वा’’तिआदि. इमिना अपलोकनकम्मेन वा ञत्तिदुतियकम्मेन वा सम्मनितब्बोति दस्सेति. अनन्तानि भस्सानि धम्मकथिकं उद्धरित्वा बाहति पटिसेधेति इमाय सम्मुतियाति उब्बाहिका, ताय. एवं सम्मतेहि पन भिक्खूहि विनिच्छितब्बन्ति सम्बन्धो. विसुं निसीदित्वा तस्सायेव परिसाय निसीदित्वा वाति योजना. अञ्ञेहीति सम्मतभिक्खूहि अञ्ञेहि.
२३३. तत्रस्साति एत्थ तत्र अस्साति पदविभागं कत्वा तसद्दो परिसविसयो पसिद्धविसयो, अस्ससद्दो आख्यातिकोति आह ‘‘तस्सं परिसति भवेय्या’’ति. ‘‘नेव सुत्तं आगत’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि ‘‘नो सुत्तविभङ्गो’’ति वक्खमानत्ता मातिकं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘न मातिका आगता’’ति. विनयोपीति खन्धकविनयोपि. पिसद्देन सुत्तविभङ्गं अपेक्खति. ब्यञ्जनच्छायायाति एत्थ छायासद्दो पटिबिम्बे च पभाय च होतीति आह ‘‘ब्यञ्जनमत्तमेवा’’ति, ब्यञ्जनपटिबिम्बिकब्यञ्जनपभावन्तभूतं अत्थं अग्गहेत्वा ब्यञ्जनपटिबिम्बब्यञ्जनपभामत्तमेव गहेत्वाति अधिप्पायो. ‘‘पटिसेधेती’’ति इमिना पटिबाहसद्दो पटिसेधत्थोयेव, न मद्दनत्थोति दस्सेति. पटिबाहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘जातरूपरजतखेत्तवत्थुपटिग्गहणादीसू’’तिआदि. किन्ति केन कारणेन, कस्मा कारणा वा. इमेति जातरूपादिपटिग्गाहके भिक्खू. कारेथाति तुम्हे कारेय्याथ. एय्याथस्स हि एथादेसो. पुच्छायं सत्तमीविभत्ति होति. सुत्तेति सुत्तन्तपिटके. अपरो धम्मकथिको वदतीति सम्बन्धो. इमेसन्ति ओलम्बेत्वा निवासेन्तानं. एत्थाति ओलम्बेत्वा निवासने.
२३४. बहुतरा भिक्खूति एत्थ द्विगुणतिगुणादिना अधिका एव बहुतरा नामाति आह ‘‘एकेनपि अधिका बहुतरावा’’ति. ‘‘को पन वादो’’तिआदिना ‘‘एकेनपी’’ति एत्थ पिसद्दस्स गरहत्थं दस्सेति.
तिविधसलाकग्गाहकथा
२३५. सञ्ञत्तियाति एत्थ सञ्ञापनं सञ्ञत्ति, तदत्थायाति दस्सेन्तो आह ‘‘सञ्ञापनत्थाया’’ति. गूहितब्बोति गूळ्हो, सोयेव गूळ्हको, सलाकग्गाहो कातब्बोति सम्बन्धो. विवरितब्बोति विवटो, सोयेव विवटको. सस्स अत्तनो कण्णसमीपे जप्पीयति कथीयतीति सकण्णजप्पो, सोयेव सकण्णजप्पको. ‘‘निमित्तसञ्ञं आरोपेत्वा’’ति इमिना वण्णावण्णायो कत्वाति एत्थ वण्णसद्दो सण्ठानवाचकोति दस्सेति. सुसण्ठानदुसण्ठाना सलाकायो कत्वाति अत्थो. ततोति विसभागकरणतो परं गहेतब्बोति सम्बन्धो. सब्बापि ता सलाकायोति योजना. कत्वाति पक्खिपनं कत्वा. वुत्तनयेनाति ‘‘अलज्जुस्सन्नाया’’तिआदिना वुत्तनयेन. ‘‘यावततिय’’न्ति इमिना पच्चुक्कड्ढितब्बन्ति एत्थ पुनप्पुनं उद्धं कड्ढितब्बन्ति अत्थं दस्सेति. अतिरेकजातेति अधम्मवादीहि अतिरेकतो जाते सतीति सम्बन्धो. यावततियम्पीति पिसद्दो ततो ऊने एकद्वेवारे पन का नाम कथाति दस्सेति.
सकण्णजप्पके पन एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. सचे सङ्घत्थेरो गण्हातीति सम्बन्धो. सोति सङ्घत्थेरो. वयोअनुप्पत्ताति पच्छिमवयं अनुप्पत्ता. एतन्ति अधम्मवादिसलाकं. अस्साति सङ्घत्थेरस्स. इतरा सलाकाति अधम्मवादिसलाकाहि अञ्ञा धम्मवादिसलाका. सोति सङ्घत्थेरो. तन्ति धम्मवादिसलाकं. ततोति नेव अवबुज्झनकारणा. वुत्तनयमेवाति गूळ्हके वुत्तनयमेव. विवटो अत्थो इमस्साति विवटत्थो.
तस्सपापियसिकाविनयकथा
२३८. पाराजिकसामन्तं नामाति पाराजिकस्स आसन्नं नाम. अदिन्नादानादीसूति आदिसद्देन मनुस्सविग्गह उत्तरिमनुस्सधम्मपाराजिके सङ्गण्हाति. निब्बेठयमानन्ति वेठनरहितं, तमेनं भिक्खुन्ति सम्बन्धो. इमिना निब्बेठेन्तन्ति एत्थ अन्तसद्दो मानसद्दपरियायोति दस्सेति. अतिवेठेतीति एत्थ केहि अतिवेठेतीति आह ‘‘इङ्घायस्मातिआदिवचनेही’’ति. तेनाति चोदकेन. मन्ति ममं. आहाति चुदितको आह. एतस्साति अवजाननपटिजाननादिकारकस्स पापियस्स पुग्गलस्स. सीलवा भविस्सतीति पापियो पुग्गलो सचे सीलवा भविस्सति. पटिप्पस्सद्धिन्ति पापियभावतो पटिप्पस्सम्भनं. नो चेति सीलवा नो भविस्सति चे. तथा नासितोति तेन तस्स पापियसिककम्मकरणेन नासं गतो भविस्सति. सब्बत्थाति सब्बस्मिं समथक्खन्धके.
इति समथक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.