चूळवग्गयोजना
महावग्गखन्धकस्सेवं, कत्वान योजनानयं;
अधुना चूळवग्गस्स, करिस्सं योजनानयं.
१. कम्मक्खन्धकं
१. तज्जनीयकम्मकथा
१. चूळवग्गस्स पठमे कम्मक्खन्धके एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. ‘‘चूळवग्गस्सा’’ति पदं ‘‘कम्मक्खन्धके’’ति पदे अवयविसम्बन्धो. तावाति पारिवासिकक्खन्धकादितो, पारिवासिक्खन्धकादीनं वा पठमं. चेवसद्दो च चसद्दो च ‘‘पण्डुकलोहितका’’ति पदस्स असमाहारद्वन्दवाक्यं दीपेन्ति. निस्सयानं नामं निस्सितेसु उपचारवसेन तेसं सद्धिविहारिकअन्तेवासिकापि पण्डुकलोहितकनामायेव होन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं निस्सितकापी’’तिआदि. पिसद्देन उपचारत्थं सम्पिण्डेति. ‘‘सुट्ठु बलव’’न्ति इमिना बलवाबलवन्ति द्विन्नं सद्दानं परियायभावेन वुत्तत्ता अतिसयत्थोति दस्सेति. ‘‘बलवबलव’’न्ति वत्तब्बे वाचासिलिट्ठवसेन दीघं कत्वा एवं वुत्तं. पटिवदथाति पटिच्छन्नट्ठाने कथेथ. इमिना पटिमन्तेथाति एत्थ मन्तधातुया गुत्तभासनत्थं दस्सेति. अत्थेसु करणभासनकिच्चेसु अलं समत्थाति अलमत्था, तेसं विसेसेनाति अलमत्थतराति दस्सेन्तो आह ‘‘समत्थतरा’’ति.
अधम्मकम्मद्वादसककथा
४. असम्मुखा कतन्तिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. सम्मुखेहि विरहिता असम्मुखाति दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घधम्मविनयपुग्गलसम्मुखानं विना कत’’न्ति. ‘‘अप्पटिपुच्छित्वा’’ति इमिना अप्पटिपुच्छाति एत्थ त्वापच्चयस्साकारभावं दस्सेति. तस्सेवाति चुदितकस्सेव. अदेसनागामिनियाति एत्थ अकारस्स अञ्ञत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पाराजिका…पे… वा’’ति. एत्थाति तज्जनीयकम्मे. नव पदाति नवसु पदेसु, निद्धारणे चेतं पच्चत्तवचनं. पुरिमकेसु तीसु तिकेसु वुत्तेसु नवसु पदेसूति योजना. ‘‘एकेक’’न्ति पदेन सम्बन्धितब्बं. इमेहीति इमेहि द्वीहि पदेहि. द्वादस तिकाति पुरिमेहि तीहि तिकेहि नव तिके मिस्सेत्वा द्वादस. सुक्कपक्खेसुपीति पटिसेधविरहवसेन सुक्केसु पक्खेसुपि.
६. ‘‘पब्बजितान’’न्ति इमिना गिहीनं अननुलोमिकतं निवत्तेति. सहसोकितादीहीति आदिसद्देन सहनन्दिं सङ्गण्हाति. इमस्मिं ठाने सब्बअट्ठकथापोत्थकेसु ‘‘न उपसम्पादेतब्बन्ति उपज्झायेन हुत्वा न उपसम्पादेतब्ब’’न्ति पाठतो पट्ठाय याव ‘‘न सम्पयोजेतब्बन्ति अञ्ञमञ्ञं योजेत्वा कलहो न कारेतब्बो’’ति पाठो अत्थि, ताव अट्ठारससम्मावत्तनवत्तानं संवण्णनापाठो लिखितो, सो पाठो इमस्मिं ठाने न लिखितब्बो. कस्मा? पाळिक्कमानुप्पत्ताभावतो, अट्ठकथायमेव ‘‘अट्ठारस सम्मावत्तनवत्तानि पारिवासिकक्खन्धके वण्णयिस्सामा’’ति वक्खमानत्ता, यथावचनञ्च पारिवासिकक्खन्धके (चूळव. अट्ठ. ७६) संवण्णितत्था च. तस्मा सो पाठो न पोराणपाठो होति, पच्छा पक्खित्तपाठोति दट्ठब्बो.
तिण्णं भिक्खवे भिक्खूनन्तिआदि वुत्तन्ति सम्बन्धो. एकेकेनापीति तीसु अङ्गेसु एकेकेनापि. इमिना अवयववाक्यनिब्बत्तिवसेन कम्मारहभावं दस्सेति. हीति सच्चं. नियस्सस्स विसेसेन अभिण्हापत्तिकत्तं अङ्गं इति वुत्तन्ति योजना. एत्थ आकारवाचको इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति दट्ठब्बं. एसेव नयो अनन्तरेपि. तज्जीयति अनेन विनयकम्मेनाति तज्जनीयं, तमेव कम्मं तज्जनीयकम्मं. ‘‘निस्साय ते वत्थब्ब’’न्ति नियस्सीयति बालो भजापीयति अनेन विनयकम्मेनाति नियस्सं, दिवादिगणिकत्ता सकारस्स द्वेभावो होति ‘‘नस्सं वस्स’’न्तिआदीसु विय, नियस्समेव कम्मं नियस्सकम्मं. गामादितो पब्बाजियति अनेन विनयकम्मेनाति पब्बाजनीयं, तमेव कम्मं पब्बाजनीयकम्मं. तीसूति भण्डनकारकअभिण्हापत्तिककुलदूसकवसेन तिविधेसु अङ्गेसु. येन केनचि अङ्गेनाति सम्बन्धो. यदि सब्बानि कम्मानि कातुं वट्टतीति योजना. एवं सति चम्पेय्यक्खन्धके (महाव. ४०० आदयो) वुत्तं इदं वचनं विरुज्झतीति सम्बन्धो. वचनत्थनानत्ततोति वचनस्स च अत्थस्स च नानाभावतो. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तज्जनीयकम्मारहस्साति इमस्स ही’’तिआदि. तत्थ ‘‘तिण्णं भिक्खवे’’तिआदिवचनस्स अङ्गसम्भवो अत्थोति योजना. तस्माति यस्मा न विरुज्झति, तस्मा. सङ्घेन कतं होतीति सम्बन्धो. इमिना लक्खणेन तज्जनीयादिकम्मारहस्स तस्स भिक्खुस्साति योजना. एवं कम्मसन्निट्ठानत्थं दस्सेत्वा अङ्गसम्भवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स पना’’तिआदि. तत्थ यस्साति भिक्खुस्स, अत्थीति सम्बन्धो. भण्डनकारकादीसूतिआदिसद्देन अभिण्हापत्तिककुलदूसकानि सङ्गण्हाति. आकङ्खमानो सङ्घो करेय्याति सम्बन्धो. कम्मारहन्ति कम्मस्स, कम्मे वा अरहं. एत्थाति कम्मक्खन्धके. पुब्बेनाति पुब्बे वुत्तेन चम्पेय्यक्खन्धकेन. अपरन्ति अपरे वुत्तं कम्मक्खन्धकं. समेतीति समं गच्छति.
तत्थाति कम्मेसु, तज्जनीयकम्मेति सम्बन्धो, अङ्गेसु वा, भण्डनकारकवसेनाति सम्बन्धो. अथ खोति तथा वुत्तापीति अत्थो. करोन्तेन कम्मवाचावाचकेनाति सम्बन्धो. हीति फलजोतको. भूतेन वत्थुनाति तच्छेन वत्थुना. अञ्ञस्स कम्मस्साति तज्जनीयकम्मतो अञ्ञस्स कम्मस्स. कस्मा बालस्स अब्यत्तस्स आपत्तिबहुलस्स तज्जनीयकम्मं कातब्बन्ति योजना. इदम्पीति तज्जनीयकम्मम्पि. सब्बत्थाति सब्बेसु कम्मेसु.
नप्पटिप्पस्सम्भेतब्बअट्ठारसकादिकथा
८. पन्नलोमाति पतितमानलोमा. एतन्ति वत्तं. नेत्थारन्ति एत्थ अफुट्ठक्खरसंयोगे परस्स तकारस्स थकारो होति, तस्मा दुतियक्खरेन पाठो युत्तो. येनाति वत्तेन. निस्सारणाति निस्सारणतो. दस वा दिवसानि, पञ्च वा दिवसानि पूरेतब्बन्ति योजना. हीति सच्चं. एत्तकेनाति एतप्पमाणेन दसपञ्चदिवसेन.
२. नियस्सकम्मकथा
११. अपिस्सु भिक्खू पकताति एत्थ निपातानमनेकत्थत्ता इध अपिस्सुसद्दो निच्चत्थो होति. पकतसद्दो ‘‘कुक्कुच्चपकता’’तिआदीसु (पारा. अट्ठ. १.ततियसङ्गीतिकथा; पाचि. अट्ठ. ४३८) अभिभवनत्थो, इध पन ब्यावटत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चं ब्यावटा होन्ती’’ति.
३. पब्बाजनीयकम्मकथा
२७. एत्थाति अस्सजिपुनब्बसुकवत्थुम्हि. कायिकोति एत्थ कायेन कीळतीति कायिकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायकीळा वुच्चती’’ति. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना वाचाय कीळतीति वाचसिको, कायिको च वाचसिको च कायिकवाचसिकोति वचनत्थं अतिदिसति. एत्थ च पच्छिमवचनत्थो समाहारद्वन्दो, समाहारद्वन्देपि कत्थचि पुल्लिङ्गमिच्छन्ति सद्दविदू ‘‘धम्मविनयो’’तिआदीसु (विभ. अट्ठ. ५०९) विय. कायद्वारपञ्ञत्तसिक्खापदं वीतिक्कमतीति कायिकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमो वुच्चती’’ति. कायेन पञ्ञत्तसिक्खापदं वीतिक्कमेतीति कायिकोति वचनत्थोपि युज्जतेव. ‘‘उपहननं वुच्चती’’ति इमिना उपहननं उपघातं, तमेव उपघातिकन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘नासन’’न्ति इमिना हनधातुया हिंसनत्थं दस्सेति. पटिक्खित्तवेज्जकम्मादिवसेन तेलपचनअरिट्ठपचनादीनि कायिको मिच्छाजीवो नामाति योजना. इमिना मिच्छाजीवस्स सरूपं दस्सेति.
४. पटिसारणीयकम्मकथा
३३. सुधम्मवत्थुस्मिं एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. अनपलोकेत्वाति एत्थ अपपुब्बो लोकसद्दो आपुच्छनत्थोति आह ‘‘न आपुच्छित्वा’’ति.
३४. किन्ति किं नाम खादनीयभोजनीयं. वोति तुम्हेहि. गहपतीति आलपनपदं. थेरानं अत्थायाति सम्बन्धो. पटियत्तन्ति पटियादितं. ‘‘एतं अवोचा’’ति इमिना एतदवोचाति एत्थ निग्गहितादेससन्धिं दस्सेति. यदिदन्ति सद्दो ‘‘तिलसंगुळिका’’ति पदेन योजितत्ता इत्थिलिङ्गोति आह ‘‘या अय’’न्ति. तिलसक्खलिकाति तिलेन संसट्ठा सक्खलिका. ‘‘सा नत्थी’’ति इमिना उत्तरवाक्ये यंसद्दस्स पुब्बवाक्ये तंसद्दापेक्खतं दस्सेति. एको पुरिसोति सम्बन्धो. पूवियोति पूवं, पूवेन वा कयविक्कयो. तेनाति कारणेन. नन्ति गहपतिं. थेरोति सुधम्मत्थेरो. यदेव किञ्चीति एत्थ किञ्चि एव यं वचनन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किञ्चिदेव तिलसंगुळिकावचन’’न्ति. इदन्ति इमं अत्थं. सोति कुक्कुटपोतको. काकवस्सितन्ति काकस्स वस्सितं, नेव अकासीति सम्बन्धो. तयापीति पिसद्दो कुक्कुटपोतकं अपेक्खति. नेव भिक्खुवचनं वुत्तं, न गिहिवचनं वुत्तं, इति इममत्थं दस्सेतीति योजना.
अधम्मकम्मादिद्वादसककथा
३९. पुरिमेहि कम्मेहीति सम्बन्धो. तत्थाति अङ्गेसु. यथा परिसक्कियमाने गिहिनो लाभं न लभन्तीति योजना. परिपुब्बो सक्कधातु परक्कमत्थोति आह ‘‘परक्कमन्तो’’ति. तत्थाति अनत्थादीसु. अत्थभङ्गोति गिहीनं अत्थस्स भङ्गो. अवसनन्ति गिहीनं अवसनं. गिहीनन्ति एत्थ साम्यत्थे सामिवचनन्ति आह ‘‘गिहीनं सन्तिके’’ति. यथा करियमाने सच्चो होति, एवं न करोतीति योजना. एकङ्गेनापीति पिसद्दो सम्भावनत्थो, ततो अधिकेहि अङ्गेहि का नाम कथाति दस्सेति. एत्थाति पटिसारणीयकम्मे. पटिमुखं अत्तनो दोसं सरापेतब्बं अनेन विनयकम्मेनाति पटिसारणीयं, तमेव कम्मं पटिसारणीयकम्मं.
५. आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मकथा
४६. संसथाति एत्थ संसधातुया कथनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आरोचेथा’’ति. तुम्हे संसथ, कथेथाति अत्थो.
५०. भण्डनकारको होतीतिआदि कारणूपचारवसेन वुत्तोति आह ‘‘भण्डनादिपच्चया’’तिआदि. भण्डनकारकादि कारणं, तेन आपन्ना आपत्ति फलं, तस्सा अदस्सने उक्खेपनीयकम्मं कातब्बन्ति अधिप्पायो. तस्साति आपत्तिया.
५१. एत्थाति उक्खेपनीयकम्मे. तत्थाति तेचत्तालीसवत्तेसु. अनुद्धंसेतब्बोति एत्थ धंसधातुया गत्यत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘न चोदेतब्बो’’ति. ‘‘रजोनुद्धंसती’’तिआदीसु (बु. वं. २.१०१) हि धंसधातु गत्यत्थे वत्तति. ‘‘न भिक्खु भिक्खूही’’ति एत्थ सोयेव भिक्खु तेहेव भिक्खूहीति अत्थं निवारेन्तो आह ‘‘अञ्ञो भिक्खु अञ्ञेहि भिक्खूही’’ति. न गिहिद्धजोति एत्थ गिहीनं धजो गिहिद्धजोति वुत्ते ओदातवत्थादीनीति आह ‘‘ओदातवत्थानी’’तिआदि. न तित्थियादिपदत्तयन्ति ‘‘न तित्थिया सेवितब्बा, भिक्खू सेवितब्बा, भिक्खुसिक्खाय सिक्खितब्ब’’न्ति पदानं तयं. ‘‘न अपसादेतब्बो’’ति इमिना न आसादेतब्बोति एत्थ आपुब्बसदधातुया अपपुब्बसदधातुया समानभावं दस्सेति. ‘‘अन्तो वा बहि वाति’’ एत्थ कस्स अन्तो वा बहि वाति आह ‘‘विहारस्सा’’ति. सेसं सब्बंवत्तन्ति योजना. इमिनाति आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मेन.
६५. तस्साति आपत्तिया. इधाति पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे कते उक्खेपनीयकम्मे. आपत्तिअदस्सनादीसु उद्धरित्वा खिपीयति अपनीयति अनेन विनयकम्मेनाति उक्खेपनीयं, तमेव कम्मं उक्खेपनीयकम्मं.
इति कम्मक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.
२. पारिवासिकक्खन्धकं
१. पारिवासिकवत्तकथा
७५. पारिवासिकक्खन्धके पारिवासिकाति पदस्स परिवासं परिवसन्तीति पारिवासिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘परिवासं परिवसन्ता’’ति. तत्थाति ‘‘परिवासं परिवसन्ता’’ति तद्धितवाक्ये. तेसूति चतुब्बिधेसु परिवासेसु. तित्थियपरिवासोति तित्थियानं परिवासो, तित्थियानं वा दातब्बो परिवासो, तित्थियेहि वा परिवसितब्बो परिवासो तित्थियपरिवासो. अप्पटिच्छन्नपरिवासोति अप्पटिच्छन्नो परिवासो अप्पटिच्छन्नपरिवासो. तत्थाति अप्पटिच्छन्नपरिवासे. यन्ति वचनं. अयं पनाति अयं पटिच्छन्नपरिवासो पन. इधाति पारिवासिकक्खन्धके. सेसाति अप्पटिच्छन्नपरिवासतो सेसा. तयोति अप्पटिच्छन्नपरिवासादयो तयो, दातब्बाति सम्बन्धो. कस्स दातब्बाति आह ‘‘येना’’तिआदि. आपन्ना चेवाति आपज्जितब्बा चेव. तेसूति तिविधेसु परिवासेसु. एते पनाति तयो पन. इधाति पारिवासिकक्खन्धके. तस्माति यस्मा इध अधिप्पेता, तस्मा. एतेसूति तिविधेसु परिवासेसु.
पकतत्तानं भिक्खूनन्ति एत्थ अधिप्पेतपकतत्ते दस्सेन्तो आह ‘‘ठपेत्वा’’तिआदि. मूलायपटिकस्सनारहादीनम्पीति एत्थ आदिसद्देन मानत्तारहमानत्तचारिकअब्भानारहादयो सङ्गण्हाति. पिसद्देन पकतिपकतत्तं अपेक्खति. तेति पकतत्ता. यं अभिवादनादिं करोन्तीति योजना. सादियन्तीति एत्थ सादियनं नाम सम्पटिच्छनन्ति आह ‘‘सम्पटिच्छन्ती’’ति. तत्थाति अभिवादनादीसु, निद्धारणे चेतं भुम्मवचनं. सामीचिकम्मन्ति एतं आभिसमाचारिकस्स अधिवचनन्ति योजना. अभिवादनादीनीति अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मानि. बीजनवातदानादिनोति बीजनिया पहरितेन पवत्तस्स वातस्स दानादिनो. आसनाभिहारन्ति एत्थ अभिहरणं अभिहारो, आसनस्स अभिहारो आसनाभिहारोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आसनस्स अभिहरण’’न्ति. पञ्ञापनम्पि अभिहरित्वा पञ्ञापितत्ता अभिहारोयेव नामाति आह ‘‘पञ्ञापनमेव वा’’ति. ‘‘पादधोवनउदक’’न्ति इमिना पादस्स धोवनं उदकं पादोदकन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘पादट्ठपनक’’न्ति इमिना पादस्स ठपनकं पीठं पादपीठन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘पादघंसनं वा’’ति इमिना पादस्स घंसनं कथलिकं पादकथलिकन्ति वचनत्थं दस्सेति. सद्धिविहारिकानम्पि अभिवादनादिन्ति सम्बन्धो. पिसद्देन अञ्ञेसं सादियन्तस्स का नाम कथाति दस्सेति. तेति सद्धिविहारिका. सद्धापब्बजिताति सद्धाय पब्बजिता. कुलपुत्ताति जातिकुलपुत्ता, आचारकुलपुत्ता च. करोन्ति, आपुच्छन्तियेवाति सम्बन्धो. वारितम्पि असादियनं नामाति आह ‘‘वारितकालतो पट्ठाय अनापत्ती’’ति. मिथु यथावुड्ढन्ति एत्थ मिथुसद्दो अञ्ञमञ्ञपरियायो, यथासद्दो यंसद्दपरियायो, विच्छत्थो चाति आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं यो यो वुड्ढो’’ति. अञ्ञमञ्ञञ्हि मिथति सङ्गमं करोतीति मिथूति वुच्चति. तेन तेनाति भिक्खुना, ‘‘सादितु’’न्ति पदे भावकत्ता. सादितुं अनुजानामीति सम्बन्धो.
‘‘वुड्ढपटिपाटिया’’ति इमिना वुड्ढानं पटिपाटि यथावुड्ढन्ति चतुत्थीअब्ययीभावं दस्सेति. पुरिमपदे पन पठमाअब्ययीभावो. पाळियाति पन्तिया. तत्थेवाति सङ्घनवकट्ठाने एव. पवारणायपीति पिसद्देन न केवलं उपोसथेयेव, अथ खो पवारणायपीति दस्सेति. सङ्घेन भाजियमानन्ति सम्बन्धो.
ओणोजनन्ति अवनुदते ओणोजनं. अवपुब्बो नुदधातु नकारस्स णकारं, दकारस्स च जकारं कत्वा ओणोजनन्ति वुच्चति. नुदधातु अपनयनत्थो, तेन वुत्तं ‘‘विस्सज्जनं वुच्चती’’ति. उद्देसभत्तादीनीतिआदिसद्देन सलाकभत्तादीनि सङ्गण्हाति. अस्साति पारिवासिकस्स. तानीति द्वे तीणि उद्देसभत्तादीनि. हेट्ठाति अत्तनो हेट्ठा. गाहेथाति नवकतरे भिक्खू गाहापेथ. भत्तपच्चासाति भत्तमेव पच्चासा भत्तपच्चासा, पच्चासाभत्तन्ति अत्थो. ‘‘विस्सज्जेतब्बानी’’ति इमिना अवनुदितब्बन्ति ओणोजनन्ति अत्थं दस्सेति. एवन्ति गहेत्वा विस्सज्जमानेति योजना. तानीति उद्देसभत्तादीनि. यदि पन न गण्हातीति सचे सङ्घतो वस्सग्गेन न गण्हाति. न विस्सज्जेतीति सचे अञ्ञस्स न विस्सज्जेति. ओदिस्साति उद्दिसित्वा. तस्साति पारिवासिकस्स. हीति यस्मा. सङ्घनवकट्ठाने निसिन्नस्स तस्साति योजना. भत्तग्गेति भत्तस्स गहणट्ठाने. सोति पारिवासिको, मा किलमित्थाति सम्बन्धो. इदन्ति ओणोजनं. अस्साति पारिवासिकस्स, अनुञ्ञातन्ति सम्बन्धो.
आगतागतेहि भिक्खूहीति सम्बन्धो. चतुस्सालभत्तन्ति चतुमुखा साला चतुस्साला भोजनसाला, तत्थ पटिपाटिया दिन्नं भत्तं चतुस्सालभत्तं. एतन्ति चतुस्सालभत्तं. पाळियाति भिक्खूनं पाळिया. ओसक्कित्वाति हेट्ठा सक्कित्वा. हत्थपासेति भत्तदायकस्स हत्थपासे. सेनोति कुललो. ‘‘आरामिकसमणुद्देसेही’’ति पदं ‘‘आहरापेतु’’न्ति पदे कारितकम्मं. सयमेवाति पारिवासिकेन अनाणत्तो हुत्वा सयमेव. महापेळभत्तेपीति महतियं पेळायं पक्खिपित्वा दिन्ने भत्तेपि. यत्थ पनाति परिविसट्ठाने पन.
७६. तत्रायं सम्मावत्तनाति एत्थ तसद्दस्स अनियमनिद्देसभावं दस्सेन्तो आह ‘‘इदानि या अयं सम्मावत्तना वुत्ता’’ति. सम्मा वत्तितब्बं एतायाति सम्मावत्तना. तत्थाति सम्मावत्तनायं. न उपसम्पादेतब्बन्ति एत्थ आचरियेन हुत्वा कम्मवाचासावनम्पि उपसम्पादनमेवाति आह ‘‘आचरियेन हुत्वापि कम्मवाचा न सावेतब्बा’’ति. अञ्ञस्मिं असतीति अत्तना अञ्ञस्मिं कम्मवाचावाचके असति. न निस्सयो दातब्बोति एत्थ आगन्तुकानमेव निस्सयो न दातब्बो, न दिन्ननिस्सयानम्पीति दस्सेन्तो आह ‘‘आगन्तुकानं निस्सयो न दातब्बो’’तिआदि, येहिपि भिक्खूहि गहितोति सम्बन्धो.
अञ्ञो सामणेरोति पकतत्तकाले उपज्झं दत्वा गहितसामणेरेहि अञ्ञो सामणेरो. आधिपच्चट्ठानभूताति सब्बसम्मुतीनं अधिपतिभावस्स ठानभूता. पटिबलस्साति भिक्खुनियो ओवदितुं पटिबलस्स. इमिना लद्धसम्मुतिकेन आणत्तो अलद्धसम्मुतिकोपि गरुधम्मेहि वा अञ्ञेहि वा भिक्खुनियो ओवदितुं लभतीति दस्सेति. आगता भिक्खुनियो वत्तब्बाति सम्बन्धो. वोति तुम्हाकं. सोति भिक्खु. वोति तुम्हाकं, दस्सतीति सम्बन्धो.
सुक्कविस्सट्ठियाति सुक्कविस्सट्ठिआपत्तिकारणा. कायसंसग्गादिगरुकापत्ति नापज्जितब्बाति योजना. आपत्तिक्खन्धवसेन आपत्तिवत्थूनं पापिट्ठभावञ्च पापिट्ठतरभावञ्च वित्थारेन्तो आह ‘‘सत्तसु ही’’तिआदि. पापिट्ठतराति दुब्भासितापत्तितो दुक्कटापत्ति पापिट्ठतरा. तासन्ति सत्तन्नं आपत्तीनं. पुरिमनयेनेवाति पुरिमानं आपत्तीनं नयेनेव. भेदोति वत्थूनं विसेसो. एवं आपत्तिक्खन्धवसेन आपत्तिवत्थूनं पापिट्ठपापिट्ठतरभावं दस्सेत्वा इदानि सिक्खापदवसेन तेसं तं दस्सेन्तो आह ‘‘पण्णत्तिवज्जसिक्खापदे पना’’तिआदि. उभयम्पीति वत्थुआपत्तिसङ्खातं उभयम्पि.
कम्मन्ति एत्थ कारणभूतस्स कम्मस्स नामं कारियभूतायं कम्मवाचायं उपचारवसेन कारियभूता कम्मवाचा कम्मन्ति वुच्चतीति आह ‘‘परिवासकम्मवाचा वुच्चती’’ति. कम्मस्मिं सति, कम्मेन वा वचितब्बाति कम्मवाचाति वचनत्थो कातब्बो. कसिकम्मन्ति कसिसङ्खातं कम्मं. गोरक्खकम्मन्ति गोरक्खसङ्खातं कम्मं. ‘‘कम्मं कत’’न्ति इमिना कम्मं करोन्तीति कम्मिकाति वचनत्थं दस्सेति. तेति कम्मिका भिक्खू, न गरहितब्बाति सम्बन्धो.
वचितब्बं अनेन दोसेनाति वचनीयं, संविज्जति वचनीयं अस्साति सवचनीयं, तं न कातब्बन्ति अत्थो. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘पलिबोधत्थाय ही’’तिआदि. याव न तं अधिकरणं वूपसन्तं होति, ताव इमम्हा आवासा एकपदम्पि मा पक्कामीति योजना. तेति तुय्हं.
अनुवादोति एत्थ अनुसासनवसेन अञ्ञे वदतीति अनुवादोति वुत्ते जेट्ठकट्ठानन्ति आह ‘‘विहारे जेट्ठकट्ठानं न कातब्ब’’न्ति. जेट्ठकट्ठानं सरूपेन दस्सेन्तो आह ‘‘पातिमोक्खुद्देसकेन वा’’तिआदि. मेति मय्हं. तन्ति तवं. न चोदेतब्बोति एत्थ केन न चोदेतब्बोति आह ‘‘वत्थुना वा आपत्तिया वा’’ति. न सारेतब्बोति न सरापेतब्बो. न भिक्खूहि सम्पयोजेतब्बन्ति एत्थ भिक्खूहि अत्तना कलहवसेन न सम्पयोजेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं योजेत्वा कलहो न कारेतब्बो’’ति.
सङ्घत्थेरेन हुत्वाति सङ्घत्थेरेन होन्तेनपीति अत्थो. पुरतो अगन्तब्बे समाने किं पच्छतो गन्तब्बन्ति आह ‘‘द्वादसहत्थ’’न्तिआदि. आसनपरियन्तोति आसनमेव परियन्तो लामकोति आसनपरियन्तो, तदत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घनवकासनं वुच्चती’’ति. स्वास्साति सो अस्स. सोति आसनपरियन्तो. अस्साति पारिवासिकस्स. तत्थाति आसनपरियन्ते. अयन्ति पारिवासिको, न लभतीति सम्बन्धो. गहितावसेसाति गहिताहि सेय्याहि अवसेसा. मङ्गुलगूथभरिताति मङ्गुलानं गूथेहि पूरिता. अस्साति पारिवासिकस्स. रजेहि हता नासिता भूमि एत्थाति रजोहतभूमि. जतुकमूसिकभरिताति जतूहि च मूसिकाहि च पूरिता. पण्णसालाति पण्णेहि छादिता साला. अस्साति पारिवासिकस्स. सब्बेपि आवासाति योजना. एतेहीति पकतत्तेहि. तेसूति आवासेसु. यन्ति आवासं. पच्चयन्ति वस्सावासिकलाभं. एकपस्सेति भिक्खूनं पाळियं अट्ठत्वा एकस्मिं पस्से.
अस्साति पारिवासिकस्स, देन्तीति सम्बन्धो. सो एवाति आसनादिपरियन्तो एव. ञातिपवारितट्ठाने निमन्तितेनाति सम्बन्धो. तत्थाति तं कुलं. संविधायाति संविदहित्वा. अस्साति कुलस्स, भवेय्य वा.
हरायमानेनाति लज्जमानेन. येनापीति पारिवासिकेनपि. समादिन्नन्ति आरञ्ञिकधुतङ्गसमादिन्नं. तथाति यथा आरञ्ञिकङ्गं न समादातब्बं, तथा. पिण्डपातिकधुतङ्गम्पीति पिसद्दो आरञ्ञिकङ्गं अपेक्खति. यो पनाति पारिवासिको पन.
अनारोचेन्तस्स मेति योजना. अनारोचेन्ते सतीति वा योजना. ‘‘इमिना कारणेना’’ति इमिना तप्पच्चयाति एत्थ पच्चयसद्दो कारणत्थो, निस्सक्कवचनञ्च कारणत्थे होतीति दस्सेति. सो रत्तिच्छेदो एव पच्चयो तप्पच्चयोति वचनत्थो कातब्बो. ‘‘सामणेरेही’’ति पदं ‘‘पचापेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं. एत्थापि पकतिया नीहरापेत्वापि विहारे पचापेत्वापि भुञ्जन्तस्स पटिसेधो नत्थि. कस्मा? ‘‘तप्पच्चया’’ति वुत्तत्ता. गामेति महागामे, सब्बकालं अनेकसतेहि भिक्खूहि अविवित्ते गामेति अत्थो. गामकावासन्ति गामोयेव खुद्दकट्ठेन गामको, तस्मिं कारितो आवासो गामकावासो, तं.
गतेन आगन्तुकपारिवासिकेनाति सम्बन्धो. तत्थाति किस्मिञ्चि विहारे, सब्बे भिक्खूति सम्बन्धो. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं ठितट्ठाने. न एकच्चे पस्सति, अपस्सितत्ता नारोचेति, रत्तिच्छेदोव होतीति अधिप्पायो.
एकस्स वा बहूनं वा आगन्तुकानन्ति सम्बन्धो. एत्थाति ‘‘आगन्तुकस्स आरोचेतब्ब’’न्ति पदे. वुत्तनयेनेवाति ‘‘आगन्तुकेन आरोचेतब्ब’’न्ति पदे वुत्तनयेनेव. तं वुत्तनयमाविकरोन्तो आह ‘‘सचे’’तिआदि. तेसम्पीति आगन्तुकानम्पि. तस्साति पारिवासिकस्स. अजानन्तस्सेवाति अनादरे चेतं सामिवचनं. अयञ्च पनाति पारिवासिको च. गतकालेति आगन्तुकानं गतकाले. येपीति आगन्तुकापि. ओक्कमित्वाति ओसरित्वा, पविसित्वाति अत्थो. अयञ्चाति पारिवासिको च, जानातीति सम्बन्धो. नेसन्ति आगन्तुकानं. योपीति आगन्तुकोपि. अस्साति पारिवासिकस्स. अञ्ञातत्ताति आगतभावस्स अजानितत्ता. ‘‘अब्भान’’न्ति पदं ‘‘करोती’’ति पदे कम्मं, ‘‘होती’’ति पदे कत्ता. अधिका रत्तियोति आपत्तिपटिच्छन्नरत्तितो अधिका रत्तियो. अयन्ति पारिवासिकवत्तपटिपदा. अपण्णकपटिपदाति अविरद्धपटिपदा, एकंसपटिपदाति अत्थो.
गच्छन्तम्पि भिक्खुन्ति सम्बन्धो. सावेतुन्ति सुणापेतुं. विसयाविसयेनाति आरोचेतुं देसादेसेन. करवीकतिस्सत्थेरो आहाति सम्बन्धो.
‘‘उपोसथदिवसे’’ति इमिना उपोसथेति एत्थ उपोसथसद्दस्स पातिमोक्खुद्देसादयो अत्थे निवत्तेति. पवारणायपीति पवारणदिवसेपि. गन्तुन्ति भिक्खुस्स ठितट्ठानं गन्तुं. दूतेनापीति एत्थ अनधिप्पेतदूतं पटिक्खिपित्वा अधिप्पेतदूतं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अनुपसम्पन्नं…पे… आरोचापेतब्ब’’न्ति.
सुञ्ञविहारोति भिक्खूहि विवित्तविहारो. यत्थाति यस्मिं आवासे. हीति सच्चं, यस्मा वा. तत्थाति सुञ्ञविहारे. दसविधन्तराये सति पन गन्तब्बमेवाति योजना. नानासंवासकेहीति कम्मनानासंवासकलद्धिनानासंवासकेहि.
८१. आवासादीनं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘आवासो नामा’’तिआदि. ततियपदेनाति ‘‘आवासे वा अनावासे वा’’ति ततियपदेन. एतेसूति आवासादीसु. छदनतोति छदनकोटितो. अन्तोआवासेति भित्तिपरिच्छिन्ने अन्तोआवासे. अविसेसेनाति ‘‘उक्खित्तको’’ति वा ‘‘पारिवासिको’’ति वा विसेसं अकत्वा सामञ्ञेन. उदकपातेनाति छदनतो उदकं पतति एत्थाति उदकपातो, तेन. पञ्चवण्णच्छदनबद्धट्ठानेसूति पञ्चपमाणेन छदनेन बद्धट्ठानेसु एतेसु आवासेसूति सम्बन्धो. पारिवासिकस्स च उक्खित्तकस्स च पकतत्तेन सद्धिं वारितन्ति योजना. नानूपचारेपीति पिसद्देन एकूपचारे पन का नाम कथाति दस्सेति. एत्थाति एकच्छन्ने आवासादिके, सचे निपज्जतीति सम्बन्धो. तस्मिन्ति सट्ठिवस्सेपि पारिवासिके.
वुट्ठातब्बं, निमन्तेतब्बोति एत्थ किं अत्तनो वुड्ढतरं पकतत्तं दिस्वा वुट्ठातब्बं, निमन्तेतब्बोति आह ‘‘तदहुपसम्पन्नम्पी’’तिआदि. ओबुद्धन्ति पलिबुद्धं. एकासनेति एत्थ एकसद्दो समानपरियायोति आह ‘‘समानवस्सिकासने’’ति, समानवस्सिकानं आसनेति अत्थो. छमायं निसिन्नेति एत्थ छमासद्दो भूमिपरियायोति आह ‘‘भूमियं निसिन्ने’’ति. इतरेनाति पारिवासिकेन. सहायेन सद्धिं चङ्कमति वियाति योजना. ‘‘एकस्मिं चङ्कमे’’ति इमिना एकचङ्कमसद्दस्स तुल्याधिकरणसमासवाक्यं दस्सेति.
छमायं चङ्कमन्तन्ति एत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘छमायं चङ्कमन्ते’’ति. अयं पनाति वक्खमानो पन. एत्थाति ‘‘छमायं चङ्कमन्ते’’ति पाठे. चङ्कमन्तेति पकतत्ते चङ्कमन्ते. न चङ्कमितब्बन्ति पारिवासिकेन न चङ्कमितब्बं. को पन वादो इट्ठकाचयसम्पन्ने वेदिकापरिक्खित्ते इति अत्थोति योजना. पब्बतन्तरवनन्तरगुम्बन्तरेसूति पब्बतमज्झवनमज्झगुम्बमज्झेसु, पब्बतविवरवनविवरगुम्बविवरेसु वा. उपचारन्ति द्वादसहत्थं उपचारं.
८२. इतरोति नवको. अस्साति नवकस्स. न वत्तभेदे दुक्कटन्ति अञ्ञातत्ता न वत्तभेदे दुक्कटं. एसेव नयो सब्बत्थ. अपच्छापुरिमन्ति अपच्छा अपुरिमं, एकपहारेनाति अत्थो. समवस्सा द्वे पारिवासिकाति योजना. द्विन्नं पारिवासिकानं एकतो वसनदोसं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे हि द्वे’’तिआदि. नेसन्ति द्विन्नं पारिवासिकानं. एत्थाति पारिवासिकादीसु पञ्चसु भिक्खूसु. मूलायपटिकस्सनारहादयो चत्तारोति योजना.
परिवासदानादीनीति आदिसद्देन मूलायपटिकस्सनमानत्तदानअब्भानानि सङ्गण्हाति. एतेस्वेवाति परिवासदानादीसु एव. अयन्ति पारिवासिको.
८३. ‘‘अथ खो आयस्मा उपाली’’तिआदिवचनस्स अनुसन्धिं दस्सेन्तो आह ‘‘इमं पना’’तिआदि. रहोगतस्स उपालित्थेरस्साति योजना. अथ वा अनादरे सामिवचनं कत्वा उपालित्थेरस्स रहोगतस्साति योजना कातब्बा. एत्थाति पारिवासिकवत्ते. सोति उपालित्थेरो. अस्साति उपालित्थेरस्स. तत्थाति तीसु रत्तिच्छेदेसु. य्वायन्ति यो अयं, एकतो वासोति सम्बन्धो. सो वासो सहवासो नामाति योजना. विप्पवासोति एत्थ पकतत्तेन विप्पयुत्तो हुत्वा वासोति दस्सेन्तो आह ‘‘एककस्सेव वासो’’ति. आगन्तुकादीनन्ति आदिसद्देन आवासिका गहेतब्बा.
८४. तत्थ तत्थाति तं तं ठानं. द्वीसु पदेसूति द्वीसु वाक्यसङ्खातेसु पदेसु. एकेनेकेनपीति एकेन एकेन वाक्यपदेनपि. परिवसियित्थाति परिवुत्थो, परिवुत्थो परिवासो एतस्साति परिवुत्थपरिवासो, तस्स. हीति सच्चं. एसाति एसो भिक्खूति सम्बन्धो. सुद्धन्तेति सुद्धकोट्ठासे. दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स. अन्तन्ति अवसानं, विनासं वा.
२. मूलायपटिकस्सनारहवत्तकथा
८६. नवकतरं मूलायपटिकस्सनारहं ठपेत्वाति योजना. इमेसं पञ्चन्नं पकतत्ता एवाति सम्बन्धो. नेसन्ति मूलायपटिकस्सनारहमानत्तारहमानत्तचारिकअब्भानारहानं चतुन्नं, मूलायपटिकस्सनारहादिलक्खणन्ति सम्बन्धो. एत्थाति मूलायपटिकस्सनारहस्स वत्ते. इतोति मूलायपटिकस्सनारहस्स वत्ततो.
८७. यथेव पारिवासिको गणपूरको न होति, एवं एतेपि न होन्तीति योजना.
४. मानत्ताचारिकवत्तकथा
९२. ऊने गणेति एत्थ गणो नाम गणभोजनसिक्खापदे (पाचि. २१७ आदयो) विय होतीति आह ‘‘चत्तारो वा अतिरेका वा’’ति. सब्बत्थाति पारिवासिकक्खन्धके.
इति पारिवासिकक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.
३. समुच्चयक्खन्धकं
१. सुक्कविस्सट्ठिकथा
समुच्चयक्खन्धके तत्थाति चतुब्बिधेसु मानत्तेसु. यं मानत्तं दिय्यति, इदं अप्पटिच्छन्नमानत्तं नामाति योजना. एसेव नयो अनन्तरवाक्येसुपि. पटिच्छन्नाय आपत्तियाति हेत्वत्थे करणवचनं, कारणत्थे निस्सक्कवचनं वा. अद्धमासन्ति पन्नरसदिवसकालं. ओधायाति समूहं कत्वा. ‘‘एकतो कत्वा’’ति इमिना ‘‘ओधाया’’ति पदस्स अत्थं दस्सेति. तेसूति चतुब्बिधेसु मानत्तेसु. इदन्ति मानत्तं. अप्पटिच्छन्नाय…पे… वचनतोति ञापकहेतु. एतेन अप्पटिच्छन्नाय आपत्तिया दातब्बं मानत्तं अप्पटिच्छन्नमानत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. तन्ति अप्पटिच्छन्नमानत्तं. इधाति इमिस्सं पाळियं. ततुत्तरीति ततो तीहिपि उत्तरि. नानावत्थूनि एतासन्ति नानावत्थुकायो. तासन्ति नानावत्थुकानं.
माळकसीमायमेवाति सीममाळके एव, सीमङ्गणे एवाति अत्थो. तत्थेवाति माळकसीमायमेव.
वेदयामहन्ति वेदयामि अहं. मम मानत्तचरभावं सङ्घं जानापेमीति अत्थो. वेदयतीति मन्ति जानापेति, इति मं सङ्घो धारेतूति अधिप्पायो. वुत्तनयेनेवाति पारिवासिकक्खन्धके वुत्तनयेनेव. निक्खिपितब्बन्ति ‘‘मानत्तं निक्खिपामि, वत्तं निक्खिपामी’’ति निक्खिपितब्बं. माळकतोति सीमङ्गणतो. सोपीति सह गच्छन्तोपि. ‘‘माळके नारोचित’’न्ति इमिना यस्स माळके आरोचितं, तस्स अनारोचेत्वापि निक्खिपितब्बन्ति दस्सेति. आरोचेन्तेन वत्तब्बन्ति सम्बन्धो.
विसभागेहि सह वसन्तस्स वत्तस्स दुप्पूरितत्ता वुत्तं’’सभागा भिक्खू वसन्ती’’ति. चतूहि, पञ्चहि वाति वासद्देन ततो अतिरेकम्पि सङ्गण्हाति. परिक्खेपारहट्ठानतोति चीवरक्खन्धके (महाव. अट्ठ. ३७९) वुत्तपरिक्खेपारहट्ठानतो. ‘‘द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वा’’ति इदं विहारे भिक्खूनं सज्झायादिसद्दसवनूपचारपहानत्थं वुत्तं. सचे सवनूपचारतो न मुच्चति, ततो अतिरेकम्पि अतिक्कमितब्बं. ओक्कम्माति मग्गपटिपन्नानं भिक्खूनं वचनसद्दसवनूपचारपहानत्थं ओक्कमित्वा. ‘‘गुम्बेन वा वतिया वा’’ति दस्सनूपचारपहानत्थं वुत्तं. इध उपचारो नाम यत्थ ठत्वा पस्सति सुणाति, सोयेव देसो. अञ्ञोति चतूहि पञ्चहि वा भिक्खूहि अञ्ञो. एसाति एसो मानत्तचारिको.
‘‘द्वादसहत्थं उपचारं ओक्कमित्वा’’ति इमिना अनोक्कमित्वा अजानन्तस्सेव गच्छति, नत्थि रत्तिच्छेदोपीति दस्सेति. एत्थ दिट्ठरूपानं सुतसद्दानं द्वादसहत्थूपचारतो बहि ठितानम्पि आरोचेतब्बं. अदिट्ठासुतानम्पि अन्तो द्वादसहत्थूपचारगतानं आरोचेतब्बन्ति दट्ठब्बं. सति करणीयेति इदं गन्तुस्स कारणदस्सनत्थं वुत्तं. असति करणीयेपि गन्तुं वट्टति. सोपीति एको भिक्खुपि. ‘‘तस्स सन्तिके आरोचेत्वा’’ति इमिना अनारोचने वत्तभेददुक्कटं होतीति दस्सेति. एकस्स सन्तिके आरोचेत्वा निक्खिपियमाने किं ऊने गणे चरणदोसो वा विप्पवासो वा न होतीति आह ‘‘अयञ्चा’’तिआदि. तत्थ अयञ्चाति मानत्तचारिको पन. यस्मा कारणा वसि, तेन कारणेनाति योजना. भिक्खूनञ्च अत्थिभावं सल्लक्खेत्वाति पकतत्तागतकाले तस्स अनारोचेत्वाव गच्छन्ति, तस्मा भिक्खूनञ्च द्वादसहत्थूपचारे अत्थिभावं सल्लक्खेत्वाति अत्थो. एत्थ च ‘‘गणस्स आरोचेत्वा’’ति इमिना ऊने गणे चरणदोसाभावं दस्सेति. ‘‘भिक्खूनञ्च अत्थिभावं सल्लक्खेत्वा’’ति इमिना विप्पवासदोसाभावं दस्सेति. यन्ति पुब्बे अनारोचितं यं भिक्खुं. अयन्ति पठमं पस्सितब्बस्स आरोचेत्वा निक्खिपनं. ‘‘निक्खित्तवत्तस्स परिहारो’’ति इमिना अनिक्खित्तवत्ते अन्तोउपचारगतानं सब्बेसं आरोचेतब्बन्ति दस्सेति.
अयन्ति मानत्तचारिको, ठितोति सम्बन्धो. तेनापीति मानत्तचारिकेनपि, याचितब्बन्ति योजना. सोति अनिक्खित्तवत्तो भिक्खु. तत्राति ‘‘सो अब्भेतब्बो’’ति वचने. अयं अब्भानविधि वुत्तोति योजना. अयञ्चाति अब्भानविधि च. तासन्ति आपत्तीनं. एवन्तिआदि निगमनं. पटिच्छन्नमानत्तं पन दातब्बं होतीति सम्बन्धो. ‘‘पटिच्छन्नाया’’तिआदिना पटिच्छन्नाय आपत्तिया दातब्बं मानत्तं पटिच्छन्नमानत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. नन्ति पटिच्छन्नमानत्तं.
२. परिवासकथा
१०२. तस्साति पटिच्छन्नमानत्तस्स. समोधानेत्वाति इधेव परिवासकथायं समोधानेत्वा. इधेव परिवासकथायं दस्सयिस्सामाति योजना. इधेवसद्दो हि पुब्बापरापेक्खो.
इध अधिप्पेतं परिवासं वित्थारेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘अयं ही’’तिआदि. इध अधिप्पेतो परिवासो नाम तिविधो होतीति योजना. तत्थाति तिविधेसु परिवासेसु. ‘‘यथापटिच्छन्नाय आपत्तिया’’ति वचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘कस्सचि ही’’तिआदि. यथा उदायित्थेरस्स एकाहपटिच्छन्ना अयं आपत्ति होति, तथा कस्सचि एकाहपटिच्छन्ना आपत्ति होतीति योजना. यथा च परतो आगता उदायित्थेरस्सेव आपत्ति होति, तथा कस्सचि द्विहादिपटिच्छन्ना आपत्ति होतीति योजना. इमिना वुत्तनयानुसारेन परतोपि नयो नेतब्बो. तस्माति यस्मा एकाहादिपटिच्छन्ना एकादिआपत्ति होति, तस्मा जानितब्बोति योजना.
पटिच्छन्नभावं वित्थारेन्तो आह ‘‘अयं ही’’तिआदि. तत्थाति ‘‘दसहाकारेही’’ति पाठे. आपत्तिइति सञ्ञा एतस्साति आपत्तिसञ्ञी . पहु चाति समत्थो च. पपुब्बो हूधातु समत्थत्थे होति.
तत्थाति तस्सं मातिकायं. यन्ति आपत्तिं. सोपि चाति भिक्खुपि च. तत्थाति तस्सं आपत्तियं. अयन्ति भिक्खु. तत्थाति आपत्तियं. अलज्जिपक्खे तिट्ठतीति ‘‘सञ्चिच्च आपत्तिं परिगूहती’’ति (परि. ३५९) वुत्तपक्खे ठितत्ता अलज्जिपक्खे तिट्ठति.
पकतत्तोति एत्थ ‘‘पाराजिकं अनज्झापन्नो’’ति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘तिविधं उक्खेपनीयकम्मं अकतो’’ति. एतन्ति अप्पटिच्छन्नभावं, ‘‘आपज्जति…पे… कुसलेहि चिन्तिता’’ति वचनं वा.
गाथाय ‘‘सावसेस’’न्ति इमिना पाराजिकं निवत्तेति. गरुकन्ति एत्थ सङ्घादिसेसमेव अधिप्पेतन्ति दस्सेति. अनादरियन्ति सिक्खापदे अनादरियं. वज्जन्ति दुक्कटं. उक्खित्तकेन करणभूतेन.
यस्साति भिक्खुस्स, नत्थीति सम्बन्धो. भीरुकजातिकतायाति भीरुकसभावताय. पब्बतविहारे वसन्तस्स यस्स भिक्खुनोति योजना. पब्बतविहारेति पब्बतस्स तले, अन्तरे वा कारिते विहारे. एतस्मिन्ति एतादिसे. अन्तराये सतियेवाति योजना. तस्स अच्छन्नाव होतीति योजना. अनन्तरायिकसञ्ञाय छादयतो अच्छन्नावाति अनन्तरायिकसञ्ञाय छादेन्तस्सापि एकन्तेन अन्तरायिकत्ता अच्छन्नावाति अधिप्पायो.
अस्साति भिक्खुस्स. हनुकवातोति हनुकस्स गेलञ्ञकरो वातो. विज्झतीति हनुकं विज्झति. इमिनाति भिक्खुना. पहुसञ्ञिनो छादितापि एकन्तेन अपहुत्ता अच्छादिताव होति.
छादेतुकामो चाति एत्थ इदं चतुक्कं वेदितब्बं छादेतुकामो छादेति, छादेतुकामो नच्छादेति, अच्छादेतुकामो छादेति, नच्छादेतुकामो नच्छादेतीति. तत्थ पठमपदं सन्धाय वुत्तं ‘‘इदं उत्तानत्थमेवा’’ति. एवं सेसासुपि मातिकासु चतुक्कं वेदितब्बं. चतूसु चतुक्केसु पठमपदे एव छन्ना होति, न सेसपदेसु. अनुत्तानत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. पुरेभत्ते वाति पुरेभत्तं वा, भत्ततो, भत्तस्स वा पुरेति पुरेभत्तं. अब्ययीभावसमासे सत्तमीविभत्तिया अमितिकारियस्स अनिच्चभावतो वुत्तं ‘‘पुरेभत्ते’’ति. एसेव नयो ‘‘पच्छाभत्ते’’ति एत्थापि. दुतियपदस्स अत्थं दस्सेत्वा ततियपदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स पना’’तिआदि. अभिक्खुके ठाने वसन्तस्स यस्स भिक्खुस्साति योजना. आगमेन्तस्स गच्छन्तस्साति अनादरे चेतानि सामिवचनानि.
चतुत्थपदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यो पना’’तिआदि. तत्थ यो पनाति भिक्खु पन, आवि करोतीति सम्बन्धो. सभागन्ति अवेरिं. अयन्ति भिक्खु. उपज्झायो इति वा आचरियो इति वाति योजना. लज्जायाति लज्जनिमित्तं, लज्जकारणा, लज्जहेतु वा. हीति सच्चं, यस्मा वा, इधाति आपत्तिआरोचनट्ठाने. अवेरिसभागस्साति अवेरी हुत्वा सभागस्स.
पकासेतुकामोति अञ्ञेसं पकासेतुकामो. उपज्झायस्सापीति पिसद्देन अञ्ञस्स सन्तिके का नाम कथाति दस्सेति. तत्थाति आपत्तिआरोचनट्ठाने. सभागसङ्घादिसेसन्ति वत्थुसभागसङ्घादिसेसं. सुद्धस्साति वत्थुसभागसङ्घादिसेसतो सुद्धस्स. आविकरणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘आविकरोन्तो चा’’तिआदि. इति इमानीतिआदि निगमनं.
ततोति जानितब्बतो, परन्ति सम्बन्धो. एकाहपटिच्छन्नाति एकाहेन पटिच्छन्ना. याव चुद्दस दिवसानि, ताव दिवसवसेन योजना कातब्बाति योजना. पक्खपटिच्छन्नन्ति पक्खेन पटिच्छन्नं. अतिरेकपक्खपटिच्छन्नन्ति पक्खतो अतिरेकेन पटिच्छन्नं.
संवच्छरपटिच्छन्नन्ति संवच्छरेन पटिच्छन्नं. ततो वाति अतिरेकसट्ठिसंवच्छ रतो वा. भिय्योपीति अतिरेकम्पि.
ततोति तीहि आपत्तीहि. परन्ति अतिरेकं. गणनवसेनाति आपत्तिगणनवसेन. वत्थुकित्तनवसेन वाति आपत्तीनं वत्थुकित्तनवसेन वा. नाममत्तवसेन वाति ‘‘सङ्घादिसेसापत्तियो’’ति एवं नामस्सेव वसेन वा. एत्थ हि मत्तसद्दो अवधारणत्थो, तेन वत्थुं निवत्तेति.
तत्थाति ‘‘नाममत्तवसेना’’ति पदे. सजातिसाधारणन्ति सस्स अत्तनो जाति सजाति, ताय साधारणं सजातिसाधारणं. सब्बेसं, सब्बेहि वा आपत्तीहि साधारणं सब्बसाधारणं. तत्थाति दुविधेसु नामेसु. सब्बसाधारणनामवसेनापीति एत्थ पिसद्दो ‘‘अहं भन्ते सम्बहुला सङ्घादिसेसा आपज्जिं एकाहपटिच्छन्नायो’’ति एवं सजातिसाधारणनामवसेनपि ‘‘अहं भन्ते सम्बहुला सङ्घादिसेसा आपत्तियो आपज्जिं एकाहपटिच्छन्नायो’’ति एवं उभयसाधारणवसेनपि वत्तुं वट्टतीति दस्सेति. हीति सच्चं. सब्बम्पि परिवासादिकं इदं विनयकम्मन्ति योजना. वसति आपत्ति एत्थ तदायत्तवुत्तितायाति वत्थु. गो वुच्चति वचनं वा ञाणं वा, तं तायतीति गोत्तं.
तत्थाति वत्थादीसु चतुब्बिधेसु. तत्थाति तेसु वचनेसु. सुक्कविस्सट्ठिं कायसंसग्गन्तिआदिना वचनेनापीति एत्थ आदिसद्देन दुट्ठुल्लादिवचनानि सङ्गण्हाति. इध पनाति इमस्मिं पन ठाने. यो योति तिस्सो वा फुस्सो वा आपन्नो होति.
एवं आरोचेतब्बन्ति एवं वक्खमाननयेन आरोचेतब्बन्ति योजना. किं आरोचेतब्बं? ‘‘अहं भन्ते…पे… सङ्घो धारेतु’’ इति आरोचेतब्बन्ति योजना.
वेदयामहन्ति वेदयामि अहं. मम पारिवासिकभावं सङ्घं, सङ्घस्स वा जानापेमीति अत्थो. वेदयतीति मन्ति वेदयति इति मं. पारिवासिकभावं सङ्घं, सङ्घस्स वा जानापेतीति मं सङ्घो धारेतूति अत्थो. एत्थ बहूसु अट्ठकथापोत्थकेसु ‘‘तिण्णं वा अतिरेकानं वा आरोचेन्तेन आयस्मन्तो धारेन्तू’’ति पाठो अत्थि. केसुचि अट्ठकथापोत्थकेसु ‘‘तिण्णं आरोचेन्तेन आयस्मन्तो धारेन्तू’’ति एत्तकोयेव पाठो अत्थि. हेट्ठा मानत्तकथायम्पि एवमेव अत्थि. तत्थ ‘‘अतिरेकान’’न्ति इमिना तीहि अतिरेकानं आरोचेन्तेन सङ्घं अपेक्खित्वा सचे एकवचनवसेन वत्तुकामो होति, ‘‘मं सङ्घो धारेतू’’ति वत्तब्बं. अथ सम्बहुले भिक्खू अपेक्खित्वा सचे बहुवचनवसेन वत्तुकामो होति, यथा तिण्णं, एवं ‘‘मं आयस्मन्तो धारेन्तू’’ति वत्तब्बन्ति दस्सेति. इदञ्च सद्दसत्थवसेनेव वुत्तं, न विनयकम्मविपत्तिवसेनाति दट्ठब्बं.
‘‘विहारेयेव रत्तिपरिग्गहो’’ति इमिना अन्तोउपचारसीमायम्पि परिवसितब्बभावं दस्सेति. उपचारसीमन्ति परिक्खित्तस्स विहारस्स परिक्खेपं, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानं. एसाति पारिवासिको भिक्खु. अस्साति आगतस्स भिक्खुनो.
ततोति आपत्तिपटिच्छन्नदिवसतो. कुक्कुच्चविनोदनत्थायाति आपत्तिपटिच्छन्नदिवसेन समं परिवसितब्बं नुखो, न नुखोति कुक्कुच्चस्स विनोदनत्थाय. परिवुत्थत्ताति परिवसितत्ता. सोति परिवुत्थो भिक्खु. इदन्ति दातब्बमानत्तं. तन्ति पटिच्छन्नमानत्तं. छारत्तन्ति छरत्तियो समाहटाति छारत्तं, समाहारे दिगु. ‘‘छरत्त’’न्ति वत्तब्बे सुखुच्चारणत्थं छकारस्स दीघं कत्वा एवं वुत्तं, अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं.
अप्पटिच्छन्नापत्तिं दातुं वट्टतीति सम्बन्धो. इमिना हेट्ठा वुत्तं पटिच्छन्नमानत्तं इमस्मिं पटिच्छन्नमानत्ते समोधानेत्वापि दातुं वट्टतीति दस्सेति. एवं सन्तेपि मूलमानत्तं पटिच्च पटिच्छन्नमानत्तन्ति वुच्चति. कथं दातुं वट्टतीति योजना.
अस्साति मानत्तं याचन्तस्स. तदनुरूपन्ति तस्स याचनस्स अनुरूपं. सचे पटिच्छन्ना द्वेति एत्थ द्वेति निदस्सनमत्तं ततो अतिरेकम्पि गहेतब्बत्ता. सब्बत्थाति सब्बेसु एकबहूसु. तदनुरूपमे वाति तस्स मानत्तदानस्स अनुरूपमेव. इध पनाति पटिच्छन्नमानत्ते पन. इतीतिआदि निगमनं. यं मानत्तं दिय्यतीति योजना. एत्थाति पटिच्छन्नमानत्ते.
अवसेसाति अप्पटिच्छन्नपरिवासपटिच्छन्नपरिवासेहि अवसेसा. तत्थाति अवसेसेसु द्वीसु परिवासेसु. अधम्मिकमानत्तचारावसाने अनुञ्ञातपरिवासोति सम्बन्धो. किस्मिं वत्थुस्मिं अनुञ्ञातोति आह ‘‘इमस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति. एसाति सुद्धन्तो, दातब्बोति सम्बन्धो. एतन्ति जाननाजाननं.
तत्थाति द्वीसु सुद्धन्तेसु, चूळसुद्धन्तोति वुच्चतीति सम्बन्धो. योति भिक्खु, वदतीति सम्बन्धो. आरोचितदिवसतोति आपत्तिआरोचितदिवसतो.
तन्ति चूळसुद्धन्तं, परिवसन्तेन परिवसितब्बन्ति सम्बन्धो. अग्गहेसीति परिवासं अग्गहेसि. अञ्ञन्ति गहितमासतो अञ्ञं. ‘‘परिवासदानकिच्चं नत्थी’’ति इमिना परिवासगहणकिच्चम्पि नत्थीति दस्सेति गण्हन्तस्सेव दातब्बत्ता, देन्तस्सेव गहेतब्बत्ता वा. उद्धम्पि आरोहतीति परिवासगहणकालतो अञ्ञम्पि कालं परिवसितब्बत्ता उद्धम्पि आरोहति. हेट्ठापि ओरोहतीति परिवासगहणकालतो ऊनम्पि कालं परिवसितब्बत्ता हेट्ठापि ओरोहति. इदन्ति आरोहनोरोहनं. तस्साति सुद्धन्तपरिवासस्स. एकमेव पटिच्च द्वे, तिस्सो, सम्बहुला वा भवन्तीति आह ‘‘एकं विना सम्बहुलानं अभावतो’’ति.
एवं चूळसुद्धन्तं दस्सेत्वा महासुद्धन्तं दस्सेन्तो आह ‘‘यो पना’’तिआदि. तन्ति महासुद्धन्तं. याव यत्तको उपसम्पददिवसो होति, ताव तत्तकं कालन्ति योजना. उद्धं नारोहतीति उद्धं आरोहनकालस्स अभावतो उद्धं न आरोहति. एत्थाति सुद्धन्तपरिवासे. अयं सुद्धन्तपरिवासो नामाति निगमनं.
तत्थाति तिविधेसु समोधानपरिवासेसु. ‘‘ओधुनित्वा समोदहित्वा दातब्बपरिवासो’’ति इमिना ओधुनित्वा समोधानेत्वा दातब्बो परिवासो ओधानसमोधानोति वचनत्थं दस्सेति, ‘‘परिवासो’’ति इमिना तद्धितणपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. एत्थ च अवधुनियते, अवधुनितब्बन्ति वा ओधानं, सं एकतो ओदहीयते सम्पिण्डीयते, उदहियति सम्पिण्डियतीति वा समोधानन्ति अवयववचनत्थो कातब्बो. ‘‘मक्खेत्वा’’ति इमिना धुधातुया पप्पोटनधंसनधोवनानि दस्सेति. सोति ओधानसमोधानो, आगतोति सम्बन्धो.
एत्थाति ओधानसमोधाने. योति भिक्खु, पटिच्छादेतीति सम्बन्धो. परिवसन्तो वा मानत्तारहो वा मानत्तं चरन्तो वा अब्भानारहो वा यो भिक्खूति योजना. ‘‘पुरिमाय आपत्तिया’’ति पदं ‘‘समा वा’’ति पदे सहादियोगो. ‘‘ऊनतरा’’तिपदे विभत्तिअपादानं, अनुमेय्यविसयअपादानं वा. ‘‘अदिवसे कत्वा’’ति इमिना ओधुनित्वाति एत्थ धुधातुया यथावुत्तत्थेयेव दस्सेति. ऊनकपक्खपटिच्छन्नाति पक्खतो ऊनकेन पटिच्छन्ना. एतेनुपायेनाति पक्खे वुत्तेन एतेन उपायेन.
तत्थाति मूलापत्तितो अतिरेकपटिच्छन्ने. आवि कारापेत्वाति मूलापत्तितो अन्तरापत्तिया पटिच्छन्नभावं आवि कारापेत्वा. एत्थाति आपत्तिपटिच्छन्ने. पमाणन्ति कारणं. याति आपत्ति. तत्थाति मूलभावेन कत्तब्बायं मूलिआपत्तियं. इतरन्ति मूलिभावेन कत्तब्बं मूलापत्तिं. समोधायाति समोदहित्वा. पक्खिपित्वाति अत्थो.
एका वा या आपत्ति सब्बचिरपटिच्छन्ना होतीति योजना. सब्बचिरपटिच्छन्नायोति सब्बासं आपत्तीनं चिरेन पटिच्छन्नायो. तासन्ति आपत्तीनं. अग्घेनाति परिच्छेदेन. अग्घसद्दो हेत्थ परिच्छेदत्थवाचको. अभिधाने (अभिधानप्पदीपिकायं १०४८ गाथायं) वुत्तं ‘‘अग्घो मुल्ये च पूजने’’ति. एत्थ ‘‘मुल्ये चा’’ति पदस्स मूलपरिच्छेदेति अत्थो दट्ठब्बो. तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘तासं रत्तिपरिच्छेदवसेना’’ति. इमेहि पदेहि अग्घेन रत्तिपरिच्छेदेन समोधानेत्वा दातब्बो परिवासो अग्घसमोधानोति वचनत्थं दस्सेति. एत्थ च ‘‘सब्बचिरपटिच्छन्नायो’’ति वुत्तत्ता किञ्चापि कोटिअत्थवाचको ततियक्खरेन पाठो युत्तो विय दिस्सति. तथापि सो पाठो न गहेतब्बो. कस्मा? बहूसु पाळिपोत्थकेसु, अट्ठकथापोत्थकेसु च अलिखितत्ता. बहूसु हि पोराणपोत्थकेसु चतुत्थक्खरेन पाठोयेव लिखितो, तस्मा सो पाठोयेव गहेतब्बो, न अञ्ञोति दट्ठब्बं. सोति अग्घसमोधानो. आगतोयेवाति सम्बन्धो.
यस्स पनाति भिक्खुस्स, पटिच्छन्नाति सम्बन्धो. सब्बन्ति सकलं. आपत्तिसहस्सगाथाय –
दससतं आपत्तियो रत्तिसतं छादयित्वानाति योजना. इमिना नयेनपि अग्घसमोधानोति एत्थ अग्घसद्दस्स चतुत्थक्खरेन पाठस्स युत्तभावो वेदितब्बो. अग्घेन दसरत्तिपरिच्छेदेन समोधाय दातब्बो अग्घसमोधानो.
यो परिवासो नानावत्थुकायो आपत्तियो एकतो कत्वा दिय्यति, अयं परिवासो मिस्सकसमोधानो नामाति योजना. एत्थ वत्थुवसेन मिस्सका आपत्तियो समोधानेत्वा दातब्बो परिवासो मिस्सकसमोधानोति वचनत्थो कातब्बो. तत्राति मिस्सकसमोधाने. तदनुरूपायाति तस्स याचनस्स अनुरूपाय.
एत्थ चाति मिस्सकसमोधाने च, कातुं वट्टतीति सम्बन्धो.
‘‘पक्खमानत्तञ्च …पे… कथयिस्सामा’’ति यं वचनं वुत्तं, तस्स वचनस्स ओकासोति योजना. तं पनाति पक्खमानत्तं पन. ‘‘अड्ढमासमेव दातब्ब’’न्ति इमिना पक्खमेव दातब्बं मानत्तं पक्खमानत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. हीति सच्चं. तं पनाति पक्खमानत्तं पन, दातब्बन्ति सम्बन्धो. अत्तनो सीमन्ति अत्तनो विहारसीमं, महासीमन्ति अत्थो. सोधेत्वाति सब्बासं हत्थपासनयनवसेन, छन्दारहानं छन्दनयनवसेन, सीमतो बहिकरणवसेन च सोधेत्वा. चतुवग्गगणन्ति चतुवग्गसङ्घं. गणोति चेत्थ सङ्घोयेवाधिप्पेतो.
तत्राति ‘‘योजना कातब्बा’’ति वचने. मुखमत्तदस्सनन्ति उपायमत्तदस्सनं, आदिमत्तदस्सनं वा. ‘‘आपन्नाय भिक्खुनिया’’ति पदं ‘‘एवमस्स वचनीयो’’ति पदे कत्ता, ‘‘याचापेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं. ‘‘ब्यत्ताय भिक्खुनिया’’ति पदं ‘‘ञापेतब्बो’’ति पदे कारितकत्ता, ‘‘सङ्घो’’ति पदं तत्थेव कारितकम्मं. ‘‘एतं कारण’’न्ति धातुकम्मं अज्झाहरितब्बं. तब्बपच्चयेन कारितकम्ममेव वुत्तं. ञापेतब्बाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सुणातु मे’’तिआदि.
निक्खित्तवत्तन्ति करणत्थे चेतं उपयोगवचनं. निक्खित्तवत्तेनाति हि अत्थो. तत्थेवाति माळकसीमायमेव. हीति सच्चं, यस्मा वा. अस्साति मानत्तचारिकाय भिक्खुनिया. तत्राति तस्मा कत्तब्बविनयकम्मभावतोति अत्थो. नोति अम्हाकं, सन्तिकन्ति सम्बन्धो. चतूहि पकतत्तभिक्खुनीहि निसीदितब्बन्ति सम्बन्धो. गामूपचारतो द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वाति इदं भिक्खुनीविहारूपचारातिक्कमं सन्धाय वुत्तं. विहारूपचारतोपीति भिक्खुविहारूपचारतोपि. तत्थाति भिक्खुनीनं निसिन्नट्ठानं. कुरुन्दिमहापच्चरीसु पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. विहारस्स चाति भिक्खुविहारस्स च. गामस्स उपचारं मुञ्चितुं वट्टतीति न वुत्तन्ति योजना. तस्मा गामूपचारेपि निसीदितुं वट्टतीति अधिप्पायो.
ताय भिक्खुनिया आरोचेतब्बन्ति सम्बन्धो.
तत्थेवाति भिक्खुनीनं निसीदनट्ठानेयेव. ठानन्ति भिक्खूनं ठानं. एतीति आगच्छति. पगेवाति पातोयेव. तायाति मानत्तचारिनिया.
अनिक्खित्तवत्ताय पन भिक्खुनियाति सम्बन्धो. अजाननपच्चयाति अजाननकारणा. तन्ति वचनं. पारिवासिकवत्तादीनन्ति आदिसद्देन आगन्तुकवत्तपूरणनिस्सयपटिप्पस्सद्धादयो सङ्गण्हाति. युत्ततरं दिस्सतीति युत्ततरं हुत्वा दिस्सति. इमिना अनिक्खित्तवत्तभिक्खुना विय भिक्खुनियापि अन्तोउपचारसीमगतानंयेव आरोचेतब्बं, न गामे ठितानम्पि गन्त्वा आरोचेतब्बन्ति दीपेति. उपोसथेति उपोसथदिवसे. एसेव नयो पवारणायपि. देवसिकन्ति दिवसे दिवसे. तस्मिं गामेति भिक्खुनीनं वसनगामे. अञ्ञत्राति भिक्खुनीनं वसनगामतो अञ्ञस्मिं गामे. तत्राति भिक्खुनीनं वसनगामं. दस्सेत्वाति भिक्खुनीनं दस्सेत्वा. तायाति मानत्तचारिनिया. विहारन्ति भिक्खूनं विहारं. उपचारसीमायाति उपचारसीमतो बहीति सम्बन्धो. अयन्ति मानत्तचारिनी.
वीसति गणो इमस्साति वीसतिगणो, सङ्घो, तस्मिं. मानत्तं चरमाना भिक्खुनीति योजना. इदं पक्खमानत्तं नामाति इदं पुब्बवचनस्स निगमवसेन परवचनस्स कथनत्थाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
तत्थाति तिविधेसु मानत्तेसु. यदेतं मानत्तं अनुञ्ञातन्ति सम्बन्धो. परतोति परस्मिं. परिवासं परिवसन्तस्स मूलायपटिकस्सितस्स उदायित्थेरस्स अनुञ्ञातन्ति सम्बन्धो. आपज्जित्वाति आपज्जनतो. इदन्ति मानत्तं वुच्चतीति सम्बन्धो. हीति सच्चं, यस्मा वा. ओधानसमोधानन्ति एत्थ वचनत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. तम्पीति कुरुन्दियं वुत्तवचनम्पि.
तन्ति अग्घसमोधानमिस्सकसमोधानं, दातब्बन्ति सम्बन्धो. एत्तावताति एतपरिमाणेन वचनक्कमेन, ‘‘अयञ्हि इध अधिप्पेतो परिवासो नामा’’ति (चूळव. अट्ठ. १०२) वचनतो पट्ठाय याव ‘‘योजेत्वा दातब्ब’’न्ति वचनं, ताव वचनक्कमेनाति अत्थो. ‘‘तेन हि भिक्खवे…पे… दस्सेस्सामा’’ति यं वचनं वुत्तन्ति योजना. ‘‘अत्थतो’’ति इमिना सद्दोपि गहेतब्बो अविनाभावतो.
पटिच्छन्नपरिवासकथा
१०२. या पाळि वुत्ताति सम्बन्धो.
१०८. ततोति पाळितो. तं आपत्तिन्ति तं अन्तरापत्तिं. अस्साति भिक्खुस्स. निक्खित्तवत्तो भिक्खूति सम्बन्धो, हुत्वाति वा. सोति भिक्खु, ठितो हुत्वाति सम्बन्धो. तस्सा आपत्तियाति तस्सा अन्तरापत्तिया. पटिच्छन्ना होतीति अन्तरापत्तिपि पटिच्छन्ना होति. तस्मिम्पीति मूलाय पटिकस्सनेपि. मक्खिताति पिसिता, धंसिता वा. मक्खियन्ति पिसियन्ति, धंसियन्तीति वा मक्खिता, परिवुत्थदिवसा. ततोति पाळितो परन्ति सम्बन्धो. परतोपि एसेव नयो. एवन्तिआदि निगमनं. पटिच्छन्नवारे दस्सिता होन्तीति सम्बन्धो.
समोधानपरिवासकथा
१२५. ततोति पटिच्छन्नवारतो, परं दस्सितन्ति सम्बन्धो. एत्थ चाति एतस्मिं वारे च. यस्माति यस्मा कारणा, येन कारणेन वा. तेनेवाति तेनेव कारणेन, तस्मा कारणा वा, ‘‘मूलाय…पे… देतू’’ति वुत्तन्ति योजना. तस्मा सब्बे मक्खिताव होन्तीति योजना. ततोति वारतो परं निट्ठापितन्ति सम्बन्धो.
अग्घसमोधानपरिवासकथा
१३४. ततोति वारतो परं दस्सितोति सम्बन्धो. ततोति वारतो परं पाळि ठपिताति सम्बन्धो. लज्जिधम्मे वा उप्पन्नेति सम्बन्धो. यन्ति कम्मं. ततोति वारतो परं तथेव पाळि ठपिताति सम्बन्धो.
१३८. ततोति वारतो परं पुरिमनयेनेव पाळि ठपिताति सम्बन्धो.
सुद्धन्तपरिवासादिकथा
१५६. ततोति वारतो परं सुद्धन्तपरिवासो दस्सितोति सम्बन्धो.
१६०. ततोति पाळितो परं पाळि ठपिताति सम्बन्धो.
१६५. तत्थाति पाळियं. अन्तरा…पे… अप्पटिच्छन्नायोतिआदीसु अत्थो दट्ठब्बोति सम्बन्धो.
१६६. पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धेति एत्थ आपत्तिक्खन्धस्स भेदभावतो किं ‘‘पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धे’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘एकोव सो आपत्तिक्खन्धो’’ति. अथ कस्मा ‘‘पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धे’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘पच्छा छादितत्ता पना’’तिआदि. एत्थ पनसद्दो गरहत्थवाचको, तथापीति हि अत्थो. एकोपि आपत्तिक्खन्धो पच्छा छादितत्ता पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धेति वुत्तन्ति अधिप्पायो.
१८०. ‘‘ववत्थिता सम्भिन्ना’’ति एतं वचनन्ति योजना.
८. द्वेभिक्खुवारएकादसकादिकथा
१८१. ततोति पाळितो परं वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति पाळियं. मिस्सकन्ति एत्थ केहि मिस्सकन्ति आह ‘‘थुल्लच्चयादीहि मिस्सक’’न्ति.
१८४. ततोति पाळितो परं वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘इध पन भिक्खवे’’तिआदिपाठे. तञ्चाति ‘‘इध पन भिक्खवे’’तिआदिवचनञ्च इतो पुब्बे अवुत्तं सब्बं वचनञ्चाति योजना.
इति समुच्चयक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.
४. समथक्खन्धकं
१. सम्मुखाविनयकथा
१८६-७. समथक्खन्धके एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. छ मातिकापदानीति वाक्यम्पि समासोपि युत्तोयेव. तत्थ समासो पन असमाहारदिगुयेव. ‘‘निक्खिपित्वा’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे पुब्बकालकिरियाविसेसनं, तुल्यत्थो वा. वित्थारोति विभङ्गो. तत्थाति विभङ्गे. सञ्ञापेतीति एत्थ सञ्ञं कत्वा जानापेतीति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘परितोसेत्वा जानापेती’’ति. इमिना संपुब्बो ञाधातु परितोसनत्थं अन्तोकत्वा अवबोधनत्थो होतीति दस्सेति. कारणपतिरूपकानीति कारणस्स पटिभागानि. निज्झापेतीति एत्थ झेधातु ओलोकनत्थोति आह ‘‘ओलोकेती’’ति. यथाति येनाकारेन, करियमानेति सम्बन्धो. सोति धम्मवादी. परतोपि एसेव नयो. ‘‘पुनप्पुन’’न्ति इमिना अनुपेक्खतीति एत्थ अनुसद्दो न उपच्छिन्नत्थोति दस्सेति. पेक्खति अनुपेक्खतीति एत्थ इक्खधातु ‘‘दस्सेति अनुदस्सेती’’ति एत्थ दिसधातुया सदिसत्थोति आह ‘‘दस्सेति…पे… परियायवचनानी’’ति. तेसञ्ञेवाति ‘‘पेक्खति अनुपेक्खती’’ति पदानञ्ञेव. परियायवचनानीति वेवचनसद्दा अत्थे परिब्यत्तिं अयन्ति गच्छन्ति इमेहीति परियायानि, तानियेव वचनानि परियायवचनानि. सोति अधम्मवादी. मोहेत्वाति धम्मवादीपुग्गलादिं मोहापेत्वा.
१८८. धम्मवादी पुग्गलो दस्सेतीति सम्बन्धो. अमोहेत्वाति अधम्मवादीपुग्गलादिं अमोहापेत्वा, अविपरीतं जानापेत्वाति अत्थो.
२. सतिविनयकथा
१९५. परम्मुखं विनेति विनासेतीति विनयो, परम्मुखं विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो, विनयकम्मं. सङ्घधम्मविनयपुग्गलसम्मुखानं दातब्बो विनयो सम्मुखाविनयो. पञ्चिमानीति एत्थ पञ्चन्नं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘सुद्धस्सा’’तिआदि. अनुवदितस्स दानन्ति सम्बन्धो. एतानीति पञ्च अङ्गानि. ‘‘एकेकअङ्गवसेन न लब्भन्ती’’ति इमिना समुदायवाक्यनिब्बत्तिभावतो पञ्चङ्गवसेनेव लब्भन्तीति दस्सेति. देसनामत्तमेवेतन्ति ‘‘पञ्चिमानी’’ति एतं वचनं देसनामत्तमेव, न अवयववाक्यनिब्बत्तिवचनन्ति अधिप्पायो. धम्मन्ति भूतं. एत्थाति ‘‘पञ्चिमानि भिक्खवे’’तिआदिवचने. तत्थ चाति ‘‘पञ्चिमानि भिक्खवे’’तिआदिवचने च. अनुवदन्तीति एत्थ अनुद्धंसनेन वदन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘चोदेन्ती’’ति. अयं पन सतिविनयो दातब्बोति सम्बन्धो. अनागामिनोपीति पिसद्दो सम्भावने, सकदागामिआदिके पन का नाम कथाति दस्सेति. सो च खोति सतिविनयो च. चोदियमानेयेवाति चोदियमानस्सेव, अयमेव वा पाठो. तस्मिन्ति सतिविनयस्मिं दिन्नेति सम्बन्धो. अचोदितत्ता कथा न रूहतीति आह ‘‘चोदेन्तोपी’’तिआदि. आपज्जतीति चोदको आपज्जति. चोदनादिअसारुप्पे विनेति विनासेतीति विनयो, विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो, विनयकम्मं. सतिवेपुल्लपत्तस्स दातब्बो विनयो सतिविनयो.
३. अमूळ्हविनयकथा
१९६. भासितपरिकन्तन्ति एत्थ भासितपरिकन्तसद्दानं करणापेक्खत्ता विसुं करणं दस्सेन्तो आह ‘‘वाचाय भासितं, कायेन परिकन्त’’न्ति. ‘‘परिक्कमेत्वा कत’’न्ति इमिना परिकमतीति परिकन्तं, परिकन्तं हुत्वा कतं परिकन्तन्ति वचनत्थं दस्सेति. परिक्कमेत्वाति अतिक्कमित्वा. सरतायस्माति एत्थ उकारलोपसन्धिं दस्सेन्तो आह ‘‘सरतु आयस्मा’’ति. ‘‘एवरूपिया आपत्तिया’’ति इमिना आपज्जिताति एत्थ तुपच्चययोगभावतो कम्मत्थछट्ठियापि सम्भवभावं दस्सेति. तुपच्चययोगे कम्मत्थछट्ठी अनिच्चं होति, तस्मा पाळियं ‘‘एवरूपिया आपत्तिया’’ति कम्मत्थछट्ठीभावेन अवत्वा ‘‘एवरूपिं आपत्ति’’न्ति कम्मत्थदुतियाभावेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तस्साति ‘‘आपज्जित्वा’’ति पाठस्स. ‘‘पठमं पच्छा’’ति पदेहि अधिप्पायत्थं दस्सेति. चोदकस्स कथं विनेति विनासेतीति विनयो, चोदकस्स कथं विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो. पठमं मूळ्हभावं उपगन्त्वा पच्छा अमूळ्हस्स दातब्बो विनयो अमूळ्हविनयो.
४. पटिञ्ञातकरणकथा
२००. पटिजानियते, पटिजाननं वा पटिञ्ञा, ताय कारेतब्बं.
५. येभुय्यसिकाकथा
२०२. येभुय्यसिकाति एत्थ येभुय्येन पवत्ता येभुय्यसिका, धम्मवादीनं येभुय्यतासम्पादिका किरियाति दस्सेन्तो आह ‘‘यस्सा किरियाया’’तिआदि. तत्थ यस्सा किरियायाति यस्सा येभुय्यतासम्पादिकाय किरियाय. एसाति येभुय्यतासम्पादिका किरिया.
२०४. ओरमत्तकन्ति एत्थ ओरसद्दो च मत्तसद्दो च समूहं कत्वा परित्तवाचको अप्पमत्तवाचकोति आह ‘‘परित्तं अप्पमत्तक’’न्ति. ‘‘भण्डनमत्तमेवा’’ति इमिना न महन्तं विवादाधिकरणं होतीति दस्सेति. न च गतिगतन्ति एत्थ चिरकालभावं न च गतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘द्वे तयो…पे… अविनिच्छित’’न्ति. तत्थ तत्थेवाति तस्मिं तस्मिं विवादाधिकरणजातआवासे एव, न च सरितसारितपदानं सुद्धकारितकिरियभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सयं सरितं वा अञ्ञेहि सारितं वा न होती’’ति. तेहि भिक्खूहीति विवादकारकेहि भिक्खूहि. ‘‘सलाकं गाहेन्तो’’ति इमिना ‘‘जानाती’’ति पदस्स कत्तारं दस्सेति. इमिना नीहारेनाति इमिना कारणेन. अपि नामाति इमिना अप्पेवनामसद्दो अपिनामपरियायोति दस्सेति. अस्सूति भवेय्युं. इमिना ‘‘पाळियं अधम्मवादी बहुतरा भवेय्युं, अप्पेव नाम साधू’’ति योजनानयं दस्सेति. ‘‘अयमस्स अज्झासयो होती’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. अस्साति सलाकगाहस्स. द्वीसुपीति ‘‘जानाति सङ्घो भिज्जिस्सती’’ति च ‘‘अप्पेव नाम सङ्घो भिज्जेय्या’’ति च द्वीसुपि पदेसु.
‘‘अधम्मेन गण्हन्ती’’ति एत्थ ‘‘गण्हन्ती’’ति किरियापदस्स अधम्मवादिनो एव कत्ता नामाति आह ‘‘अधम्मवादिनो’’ति. ‘‘द्वे धम्मवादिनो’’ति इमिना ‘‘वग्गा गण्हन्ती’’ति एत्थ ‘‘गण्हन्ती’’ति किरियापदस्स धम्मवादिनो एव कत्ता नामाति दस्सेति. न च यथादिट्ठिया गण्हन्तीति एत्थ धम्मवादिनो हुत्वा धम्मवादिसलाकं अग्गहेत्वा अधम्मवादिसलाकस्स गहणं न च यथादिट्ठिया गण्हन्ति नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘धम्मवादिनो हुत्वा’’तिआदि. पटिवत्तेत्वाति इममेवत्थं पटिसेधेत्वा. ‘‘परिवत्तेत्वा’’तिपि पाठो, हेट्ठुपरियायं कत्वाति अत्थो. तेति धम्मवादिनो. एत्थाति समथक्खन्धके.
६. तस्सपापियसिकाकथा
२०७. असुचीति एत्थ नत्थि सुचीनि कायवचीकम्मानि एतस्साति असुचीति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘असुचीहि कायवचीकम्मेहि समन्नागतो’’ति. एसेव नयो अलज्जीति एत्थापि. सानुवादोति एत्थ अनुवादउपवादसद्दानं परियायत्ता वुत्तं ‘‘सउपवादो’’ति. इति पञ्चाति इमानि पञ्च अङ्गानि. एत्थाति तस्सपापियसिककम्मे. इदन्ति कम्मं वुच्चतीति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. यो पुग्गलो पापियोति योजना. पापुस्सन्नतायाति लामकुस्सन्नताय. इमिना अयञ्च पापो अयञ्च पापो, अयमिमेसं विसेसेन पापोति पापियोति च पापानं अतिसयेन पापोति पापियोति च वचनत्थो दस्सितो. तस्साति पुग्गलस्स. इमिना तस्स पापियस्स कत्तब्बं तस्सपापियसिकं, तमेव कम्मं तस्सपापियसिककम्मन्ति वचनत्थं दस्सेति. केसुचि पोत्थकेसु यकारे द्वेभावो अत्थि, सो अयुत्तोयेव. ‘‘येभुय्यसिका’’ति एत्थ यकारे द्वेभावस्स दस्सनतो एत्थापि द्वेभावो युत्तो भवेय्याति लिखन्तीति दट्ठब्बं.