परिवारवग्गयोजना
चूळवग्गखन्धकस्सेवं, कत्वान योजनानयं;
अधुना परिवारस्स, करिस्सं योजनानयं.
सोळसमहावारो
पञ्ञत्तिवारयोजना
एवं द्वावीसतिखन्धकानं संवण्णनं कत्वा इदानि ‘‘परिवारो’’ति सङ्गहमारूळ्हस्स विनयस्स संवण्णनं करोन्तो अयमाचरियो पठमं ताव अनुसन्धिदस्सनमुखेन पटिञ्ञं कातुकामो आह ‘‘विसुद्धपरिवारस्सा’’तिआदि. तत्थ विसुद्धपरिवारस्साति विसुद्धाय चतुपरिसाय परिवारितस्स, अथवा विसुद्धेन चतुपरिससङ्खातेन परिवारेन समन्नागतस्स भगवतोति सम्बन्धो. परिवारे हि विसुद्धे तेन परिवारितो, तंपरिवारितो वा भगवापि विसुद्धोयेव नाम होति. इमिना संवण्णियमानस्स ‘‘परिवारो’’ति सङ्गहमारूळ्हस्स देसेतब्बधम्मस्स अनुरूपेन देसकभूतस्स भगवतो थोमनं कतं होति. धम्मक्खन्धसरीरस्साति सीलादिधम्मक्खन्धसङ्खातेन सरीरेन समन्नागतस्स, इमिना संवण्णितानं खन्धकानमनुरूपेन भगवतो थोमनं कतं होति. पकति हेसाचरियानं यदिदं देसेतब्बधम्मानुरूपेन देसकस्स थोमना (सारत्थ. टी. १.गन्थारम्भकथा; विसुद्धि. महाटी. १.१). अनन्तराति अनन्तरे काले.
योति विनयो. पुब्बागतन्ति पुब्बे वुत्तेसु विभङ्गखन्धकेसु आगतं. नयन्ति सद्दअत्थविनिच्छयनयसङ्खातं सब्बं नयं. हित्वाति चजित्वा. अनुत्तानत्थवण्णनन्ति अनुत्तानानं पदानमत्थवण्णनं. अयं पनेत्थ योजना – विसुद्धपरिवारस्स धम्मक्खन्धसरीरस्स भगवतो सासने खन्धकानमनन्तरा ‘‘परिवारो’’ति यो विनयो सङ्गहं समारूळ्हो, तस्स विनयस्स पुब्बागतं नयं हित्वा इदानि अनुत्तानत्थवण्णनं करिस्सामीति.
१. तत्थ तत्थाति ‘‘तस्स अनुत्तानत्थवण्णनं करिस्सामी’’ति यो परिवारसङ्खातो विनयो संवण्णेतब्बभावेन वुत्तो, तत्थ. सङ्खेपत्थोति समासत्थो. यं तेनाति एत्थ तसद्दस्स अनियमनिद्देसभावं दस्सेन्तो आह ‘‘यो सो’’ति. तत्थ योति अनियम निद्देसो, तस्स ‘‘तेना’’ति नियमनं दट्ठब्बं. सोति पदालङ्कारो. द्वीसु हि सब्बनामेसु येभुय्येन पुब्बमेव पधानं, पच्छिमं पन वचनालङ्कारं. यो सो भगवा पञ्ञपेसीति सम्बन्धो. चिरट्ठितिकत्थन्ति चिरं पञ्चवस्ससहस्सकालं ठितिकत्थाय, ‘‘याचितो’’ति च ‘‘पञ्ञपेसी’’ति च सम्बन्धो. धम्मसेनापतिना याचितोति सम्बन्धो. याचितो हुत्वा पञ्ञपेसीति योजना. तेन भगवता पञ्ञत्तन्ति सम्बन्धो. ‘‘जानता पस्सता’’ति द्विन्नं पदानं कम्ममेव दस्सेन्तो आह ‘‘तस्स तस्सा’’तिआदि. तत्थ ‘‘पञ्ञत्तिकाल’’न्ति इमिना ‘‘जानता’’ति पदस्स कम्मं दस्सेति, ‘‘दस अत्थवसे’’ति इमिना ‘‘पस्सता’’ति पदस्स कम्मं.
एवं कम्मदस्सनेन योजनानयं दस्सेत्वा इदानि करणदस्सनेन अपरम्पि योजनानयं दस्सेन्तो आह ‘‘अपिचा’’तिआदि. ‘‘पुब्बेनिवासादीही’’तिआदिसद्देन दिब्बचक्खुस्स विसुं गहेतब्बत्ता इद्धिविधदिब्बसोतपरचित्तविजाननानि गहेतब्बानि. इमेहि पदेहि ‘‘जानता, पस्सता’’ति द्विन्नं पदानं पञ्चन्नं लोकियअभिञ्ञानमेव करणभावं दस्सेति. तीहि विज्जाहीति पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुआसवक्खयञाणसङ्खाताहि तीहि विज्जाहि. छहि वा पन अभिञ्ञाहीति सह आसवक्खयञाणेन पञ्चलोकियाभिञ्ञासङ्खाताहि छहि अभिञ्ञाहि. सब्बत्थाति सब्बेसु तीसु कालेसु, पञ्चसुपि ञेय्यधम्मेसु. समन्तचक्खुनाति अनावरणसब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातेन समन्तचक्खुना. पञ्ञायाति सब्बञ्ञुतपञ्ञाय. तिरोकुट्टादीति आदिसद्देन तिरोपब्बतादयो सङ्गण्हाति. मंसचक्खुनाति पसादचक्खुना. पटिवेधपञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. देसनापञ्ञायाति सब्बञ्ञुतपञ्ञाय. सब्बञ्ञुतपञ्ञायेव हि अत्थतो देसनापञ्ञा नाम. तेन वुत्तं ‘‘तस्सा पञ्ञाय तेजसा. अभिधम्मकथामग्गं, देवानं सम्पवत्तयीति (ध. स. अट्ठ. गन्थारम्भकथा ५). इमेहि पदेहि अवत्थावसेन विसुं विसुं द्विन्नं पदानं करणसम्भवं दस्सेति. अरहताति अरीनं अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनञ्च अरहत्ता अरहता. सम्मासम्बुद्धेनाति सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेन, तेन भगवताति सम्बन्धो. केनाभतन्ति तं पठमं पाराजिकं केन आभतं, इति सङ्खेपत्थोति योजना.
२. पुच्छाविसज्जने पन एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. यं तेन…पे… पाराजिकन्ति इदं पदं पच्चुद्धरणमत्तमेवाति सम्बन्धो. पतिउद्धरणमत्तमेव, न अत्थदस्सनन्ति अत्थो. एत्थाति एतेसु पदेसु. एका पञ्ञत्तीति एका पठमपञ्ञत्ति. अनुपञ्ञत्तियोति पच्छा ठपिता पञ्ञत्तियो.
एत्तावताति एत्तकेन ‘‘एका पञ्ञत्ति, द्वे अनुपञ्ञत्तियो’’ति वचनमत्तेन विस्सज्जिता होन्तीति सम्बन्धो. ततियं पुच्छन्ति सम्बन्धो. कस्मा अनुप्पन्नपञ्ञत्ति तस्मिं नत्थीति आह ‘‘अयं ही’’तिआदि. तत्थ हि यस्मा अञ्ञत्र नत्थि, तस्मा नत्थीति योजना. ‘‘अनुप्पन्ने दोसे पञ्ञत्ता’’ति इमिना अनुप्पन्ने दोसे पञ्ञपेतब्बाति अनुप्पन्नपञ्ञत्तीति वचनत्थं दस्सेति. साति अनुप्पन्नपञ्ञत्ति. तस्माति यस्मा अञ्ञत्र नत्थि, तस्मा. सब्बत्थपञ्ञत्तीति एत्थ सब्बस्मिं पदेसे पञ्ञत्ति सब्बत्थपञ्ञत्तीति अलुत्तसमासं दस्सेन्तो आह ‘‘मज्झिमदेसे चेवा’’तिआदि. ‘‘मज्झिमदेसे चेव पच्चन्तिमजनपदेसु चा’’ति इमिना ‘‘सब्बत्था’’ति पदस्स सरूपं दस्सेति. पदेसपञ्ञत्तिं अपनेत्वा सब्बत्थपञ्ञत्तिं पारिसेसनयेन दस्सेन्तो आह ‘‘विनयधरपञ्चमेना’’तिआदि. तत्थ विनयधरपञ्चमेनाति अनुस्सावनाचरियपञ्चमेन. एत्थेवाति मज्झिमदेसेयेव. एतेहीति चतूहि सिक्खापदेहि. सेसानीति चतूहि सिक्खापदेहि सेसानि.
साधारणपञ्ञत्तीति एत्थ साधारणा नाम भिक्खुभिक्खुनीनमेवाति आह ‘‘भिक्खूनञ्चेव भिक्खुनीनञ्चा’’ति. इदं पनाति पठमपाराजिकं पन, पञ्ञत्तन्ति सम्बन्धो. विनीतकथामत्तमेवाति विनीतवत्थुपकासकं कथामत्तमेव. तासन्ति भिक्खुनीनं. ब्यञ्जनमत्तमेवाति ‘‘साधारणा’’ति च ‘‘उभतो’’ति च ब्यञ्जनमत्तमेव. एत्थाति साधारणपञ्ञत्तिउभतोपञ्ञत्तिपदे.
‘‘निदाने अनुपविट्ठ’’न्ति इमिना ‘‘निदानोगध’’न्ति पदस्स सत्तमीसमासञ्च ओगधसद्दस्स अनुपविट्ठत्थञ्च दस्सेति. ओगाळ्हो हुत्वा धरति तिट्ठतीति ओगधं. ननु निदानोगधे सति ‘‘पठमेन उद्देसेना’’ति वत्तब्बं, कस्मा ‘‘दुतियेन उद्देसेना’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘निदानोगध’’न्ति. निदानपरियापन्नम्पि समानन्ति निदानपरियापन्नं समानम्पीति योजना. पिसद्दो गरहत्थो, पगेव दुतिये उद्देसे परियापन्नेति दस्सेति. ‘‘सीलविपत्तिआदीन’’न्ति वचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘पठमा ही’’तिआदि.
द्वङ्गिकेनाति कायचित्तसङ्खातेन द्वङ्गिकेन. ननु ‘‘एकेन समुट्ठानेना’’ति वुत्तत्ता ‘‘कायतोयेवा’’ति वत्तब्बं, अथ कस्मा ‘‘कायतो च चित्ततो च समुट्ठाती’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘एत्थ ही’’तिआदि. एत्थाति ‘‘एकेन समुट्ठानेना’’ति वचने. चित्तन्ति सेवनचित्तं. आपन्नोसीति त्वं आपन्नो असीति योजना. आम आपन्नोम्हीति आम अहं आपन्नो अम्हीति योजना. तावदेवाति तस्मिं पटिजानक्खणेयेव. तं पुग्गलन्ति पाराजिकमापन्नं तं पुग्गलं. तप्पच्चयाति तस्स पाराजिकमापन्नस्स कारणा. ‘‘न कतमेन समथेन सम्मती’’ति यं पन वचनं वुत्तन्ति योजना. तन्ति वचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो.
वुत्तमातिका पञ्ञत्तीति वुत्तमातिकासङ्खाता पञ्ञत्ति विनयो नामाति योजना. मातिका हि यस्मा पञ्ञपीयति सङ्खेपेन ठपीयति, पकारं जानापेति वा, तस्मा पञ्ञत्तीति वुच्चति. ‘‘पदभाजनं वुच्चती’’ति इमिना वित्थारेन भाजियति एतायाति विभत्तीति दस्सेति. वीतिक्कमोति कायवाचावीतिक्कमो. सो हि न संवरति कायवाचं न पिदहतीति असंवरोति वुच्चति. येसं वत्ततीति एत्थ वत्ततिकिरियाय कत्तारं दस्सेन्तो आह ‘‘विनयपिटकञ्च अट्ठकथा चा’’ति. पगुणाति वाचुग्गता. तेति ते पुग्गला, धारेन्तीति सम्बन्धो. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतस्साति पठमपाराजिकस्स. केनाभतन्ति एत्थ भरधातुया धारणपोसनत्थेसु (पाणिनी १०८ धातुपाठे) धारणत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘केन आनीत’’न्ति. ‘‘परम्पराय आनीत’’न्ति इमिना परम्पराभतन्ति पदस्स ततियासमासं दस्सेति. अथवा ‘‘केनाभत’’न्ति पुच्छाय अनुरूपं यकारलोपवसेन वाक्यन्ति दस्सेति.
३. उपालि दासको चेवातिआदिका गाथायो किमत्थं केहि ठपिताति आह ‘‘इदानी’’तिआदि. तन्ति परं परं. तत्थाति तासु गाथासु. यन्ति वचनं. इमिना नयेनाति पठमपाराजिकस्स पुच्छाविसज्जने वुत्तेन इमिना नयेन.
इति महाविभङ्गे पञ्ञत्तिवारवण्णनाय योजना समत्ता.
कतापत्तिवारादिवण्णना
१५७. इतोति पञ्ञत्तिवारतो, परं वुत्ता सत्त वारा उत्तानत्था एवाति योजना. कतापत्तिवारोति ‘‘कतापत्ती’’ति पदेन लक्खितो वारो. एसेव नयो सेसेसुपि. तदनन्तरोति तेसं सत्तन्नं वारानं अनन्तरे वुत्तो. समुच्चयवारोति सं एकतो आपत्तिविपत्तिआदयो उचियन्ति सम्पिण्डियन्ति एत्थाति समुच्चयो, सोयेव वारो समुच्चयवारो.
१८८. ततोति तेहि अट्ठहि वारेहि, परं वुत्ताति सम्बन्धो. पच्चयवसेन वुत्तो एको पञ्ञत्तिवारोति योजना. पच्चयवसेनाति पच्चयसद्दस्स वसेन. तस्साति पच्चयस्स. तेपीति अट्ठ वारापि. इतीतिआदि निगमनं. ततोति महाविभङ्गतो, परं आगताति सम्बन्धो. एवं इमे द्वत्तिंस वाराति योजना. हीति सच्चं, यस्मा वा. एत्थाति द्वत्तिंसवारेसु.
समुट्ठानसीसवण्णना
२५७. तदनन्तरायाति तेसं द्वत्तिंसवारानं अनन्तरं वुत्ताय समुट्ठानकथाय एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. अनत्ता इति निच्छिताति अनत्तात्वेव विनिच्छिता. इमिना अनत्ता इति निच्छयाति एत्थ चिधातुया विनिच्छयत्थं दस्सेति. ‘‘अनिच्चाकारादीही’’ति इमिना सभागधम्मानन्ति एत्थ अनिच्चाकारादीहि समानो भागो एतेसन्ति सभागा, तेयेव धम्मा सभागधम्माति वचनत्थं दस्सेति. नाममत्तम्पीति अनिच्चादिनाममत्तम्पि. पिसद्देन पगेव नामिको अनिच्चादिसभावोति दस्सेति. न पञ्ञायतीति न खायति. इमिना न नायतीति एत्थ ञाधातुया खायनत्थं दस्सेति. दुक्खहानिन्ति एत्थ दुक्खं जहातीति दुक्खहानीति दस्सेन्तो आह ‘‘दुक्खघातन’’न्ति. दुक्खं हनतीति दुक्खघातनो, सद्धम्मो, तं. ‘‘खन्धका या च मातिका’’ति वत्तब्बे सुखुच्चारणत्थाय रस्सवसेन पाठो अत्थीति आह ‘‘खन्धका य च मातिका’’ति. समुट्ठानं नियतोकतन्ति (सं. नि. १.२१६) एत्थ ‘‘समुट्ठानं नियतकत’’न्ति वत्तब्बे ‘‘परोसहस्स’’न्तिआदीसु विय ओकारागमवसेन ‘‘समुट्ठाननियतोकत’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘समुट्ठानं नियतकत’’न्ति. एतेनाति ‘‘समुट्ठानं नियतोकत’’न्ति पाठेन. पच्चेतब्बोति पति एतब्बो, पटिमुखं ञातब्बोति अत्थो. अञ्ञेहीति तीहि सिक्खापदेहि अञ्ञेहि सिक्खापदेहि.
तत्थाति सम्भेदनिदानवचनेसु. सम्भेदवचनेन पच्चेतब्बन्ति सम्बन्धो. हीति सच्चं. तानि तीणि सिक्खापदानि ठपेत्वाति सम्बन्धो. पञ्ञत्तिदेससङ्खातन्ति पञ्ञत्तिट्ठानभूतदेससङ्खातं. ‘‘इमानि तीणी’’ति इमिना ‘‘दिस्सन्ती’’ति किरियाय कत्तारं दस्सेति. ‘‘पञ्ञायन्ती’’ति इमिना दिसधातुया खायनत्थं दस्सेति. तत्थाति समुट्ठाननियमसम्भेदनिदानसङ्खातेसु तीसु, निद्धारणे भुम्मं. इतरं पनाति समुट्ठाननियमसम्भेदेहि अञ्ञं पन.
आळवीति आळवियं. सक्केसु भग्गेसु चाति एत्थ जनपदनामत्ता बहुवचनवसेन वुत्तं.
द्वीसु विभङ्गेसु पञ्ञत्तं यं सिक्खापदं उद्दिसन्तीति योजना. ‘‘विभङ्गेसू’’ति इमिना विभङ्गेति एत्थ सुकारलोपोति दस्सेति. तस्साति सिक्खापदस्स. यथाञायन्ति युत्तिया अनुरूपं. तन्ति समुट्ठानं. मे सुणाथाति मम सन्तिका सुणाथ. इतीति अयमत्थो.
कथिनन्ति पठमकथिनसमुट्ठानं. अननुञ्ञाताय सद्धिन्ति अननुञ्ञातसमुट्ठानेन सद्धिं. सदिसा इध दिस्सरेति एत्थ इधसद्दो अत्थपकरणवसेन उभतोविभङ्गविसयोति आह ‘‘इध उभतोविभङ्गे’’ति. ‘‘सदिसानी’’ति इमिना सदिसाति एत्थ निकारस्साकारादेसो दस्सितो. ‘‘दिस्सन्ती’’ति इमिना दिस्सरेति एत्थ अन्तिसद्दस्स रेकारो (निरुत्तिदीपनियं ५७० सुते) दस्सितो.
समुट्ठानसीसो
पठमपाराजिकसमुट्ठानवण्णना
२५८. किमत्थं ‘‘मेथुनं सुक्कसंसग्गो’’तिआदिवचनं वुत्तन्ति आह ‘‘इदानी’’तिआदि. तत्थ तत्थाति ‘‘मेथुनं सुक्कसंसग्गो’’तिआदिवचने. समुट्ठानसीसन्ति समुट्ठानानं, समुट्ठानेसु वा सीसं. सेसानीति पठमपाराजिकतो सेसानि पञ्चसत्तति सिक्खापदानि. तेनाति पठमपाराजिकेन. ‘‘सुक्कसंसग्गो’’तिआदिवचनं संवण्णेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति ‘‘सुक्कसंसग्गो’’तिआदिवचने.
खुद्दकवण्णनावसानेति खुद्दकट्ठकथाय अवसाने.
लिङ्गविपरियायोति लिङ्गविपल्लासो. कायमानसिका कताति एत्थ कायमानसेसु पवत्ता कायमानसिकाति वुत्ते समुट्ठानाति आह ‘‘कायचित्तसमुट्ठाना कता’’ति.
दुतियपाराजिकसमुट्ठानवण्णना
२५९. इदं समुट्ठानं एकं समुट्ठानसीसन्ति सम्बन्धो. ‘‘अदिन्नादान’’न्ति इमिना अदिन्नन्ति एत्थ समुदायनामे एकदेसवोहारोति दस्सेति. सेसानीति दुतियपाराजिकतो सेसानि एकूनसत्तति सिक्खापदानि. तेनाति दुतियपाराजिकेन. तत्थाति ‘‘विग्गहुत्तरी’’तिआदिवचने. विग्गहुत्तरीतिआदिपदानं ब्यञ्जने आदरमकत्वा अत्थमेव दस्सेतुं वुत्तं ‘‘मनुस्सविग्गहउत्तरिमनुस्सधम्मसिक्खापदानी’’ति. अनियता दुतियिकाति आपत्तिं अपेक्खित्वा पाळियं इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तं, अट्ठकथायं पन सिक्खापदं अपेक्खित्वा नपुंसकलिङ्गवसेन दुतियन्ति वुत्तं.
समुट्ठाना तिका कताति एत्थ ‘‘तिकसमुट्ठाना’’ति वत्तब्बे पदविपरियायवसेन ककारस्स दीघवसेन समुट्ठाना तिकाति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘तिकसमुट्ठाना कता’’ति.
सञ्चरित्तसमुट्ठानवण्णना
२६०. ‘‘सञ्चरी’’ति इदं ताव सञ्चरित्तं नाम एकसमुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि.
विभङ्गे आगतेन ‘‘रिञ्चन्ती’’ति (पारा. ५७६) पदेन एळकलोमधोवापनसिक्खापदं उपलक्खित्वा वुत्तन्ति आह ‘‘विभङ्गे रिञ्चन्ति उद्देसन्ति आगत’’न्ति.
‘‘याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय’’ इति (पाचि. १३५-१३६) च ‘‘अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं ददेय्य’’इति (पाचि. १६९) च ‘‘चीवरं सिब्बेय्य’’इति (पाचि. १७६-१७७) च वुत्तसिक्खापदत्तयन्ति योजना.
‘‘समणचीवरेन चा’’ति एवं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. ‘‘समणचीवरं ददेय्या’’ति इदं (पाचि. ९१७) वचनं सन्धायाति सम्बन्धो.
समनुभासनासमुट्ठानवण्णना
२६१. भेदन्ति इदं समनुभासनं नाम एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि.
कथिनसमुट्ठानवण्णना
२६२. उब्भतन्ति इदं कथिनसमुट्ठानं नाम एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि.
आवसथेन सद्धिन्ति आवसथसद्देन सद्धिं.
एळकलोमसमुट्ठानवण्णना
२६३. ‘‘एळकलोमा’’ति इदं एळकलोमसमुट्ठानं नाम एकं समुट्ठानसीसं. इतोति यथावुत्ततो. पाळिन्ति मातिकापाळिं. विरज्झित्वाति पुब्बापरतो विराधेत्वा. यथाति येनाकारेन. पनसद्दो अनुग्गहत्थो. किञ्चापि लिखन्ति, पन तथापीति योजना. एवन्ति तथाकारेन. अत्थानुक्कमोति अत्थस्स अनुक्कमो.
‘‘अभिक्खुकावा सेन चा’’ति एतं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. ‘‘अभिक्खुके आवासे वस्सं वसेय्या’’ति (पाचि. १०४७) इदं वचनं सन्धायाति सम्बन्धो. ‘‘भिक्खुनी’’तिआदिना वुत्तानीति सम्बन्धो. आदिसद्देन ‘‘सिक्खमाना च सामणेरी गिहिनिया’’ति पाठं सङ्गण्हाति.
पदसोधम्मसमुट्ठानवण्णना
२६४. पदन्ति इदं पदसोधम्मसमुट्ठानं नाम एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि. ‘‘तथा अत्थङ्गतेन चा’’ति एतं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. ‘‘अत्थङ्गते सूरिये ओवदेय्या’’ति (पाचि. १५४-१५५) इदं वचनं सन्धायाति सम्बन्धो. अनोकासो च…पे… सन्धाय वुत्तन्ति (पाचि. १२१९-१२२१) एत्थापि एसेव नयो.
अद्धानसमुट्ठानवण्णना
२६५. अद्धानन्ति इदं अद्धानसमुट्ठानं नाम एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि.
थेय्यसत्थसमुट्ठानवण्णना
२६६. थेय्यसत्थन्ति इदं थेय्यसत्थसमुट्ठानं नाम एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि. ‘‘ब्यूहेन सत्तमा’’ति इदं वचनं वुत्तन्ति योजना. तदनन्तरमेवाति तस्स सिक्खापदस्स अनन्तरमेव, ‘‘आगत’’इति सम्बन्धो.
धम्मदेसनासमुट्ठानवण्णना
२६७. धम्मदेसनासमुट्ठाने समुट्ठानसीसं नत्थि, सब्बानि एकदस सिक्खापदानि सम्पिण्डेत्वा धम्मदेसनासमुट्ठानानीति वुत्तानि. एवन्तिआदि निगमनं. तेसन्ति तेसं सिक्खापदानं. सम्भिन्नसमुट्ठानन्ति संसग्गसमुट्ठानं. तिविधन्ति भूतारोचनचोरिवुट्ठापनअननुञ्ञातसमुट्ठानवसेन तिप्पकारं. तन्ति नियतसमुट्ठानं, होतीति सम्बन्धो. पुन तन्ति नियतसमुट्ठानं, दस्सेतुन्ति सम्बन्धो. पुन तन्ति वचनं. नेत्तिधम्मानुलोमिकन्ति एत्थ कायवाचं नेति विनेतीति नेत्ति, कायवाचं नेति विनेति एत्थ, एतायाति वा नेत्ति. धम्मोति पाळि. सा हि यस्मा अत्थं धारेति, तस्मा धम्मोति वुच्चति. नेत्तियेव धम्मो नेत्तिधम्मो, तस्स अनुलोमिकं नेत्तिधम्मानुलोमिकं. तेन वुत्तं ‘‘विनयपाळिधम्मस्स अनुलोम’’न्ति.
इति समुट्ठानसीसवण्णनाय योजना समत्ता.
अन्तरपेय्याल कतिपुच्छावारवण्णना
२७१. इदानि वुत्तोति सम्बन्धो. ‘‘इदानी’’ति पदेन सम्बन्धत्ता वुत्तोति एत्थ तपच्चयो पच्चुप्पन्नकालिकोति दट्ठब्बो.
तत्थाति मातिकायं, पुच्छासु वा. आगतापत्तिपुच्छाति आगतापत्तिया पुच्छा. हीति विसेसजोतको, हि विसेसं वक्खामीति अत्थो. एत्थाति ‘‘कति आपत्तिक्खन्धा’’ति दुतियपदे. ‘‘रासिवसेना’’ति इमिना खन्धसद्दस्स रासत्थं दस्सेति. विनीतवत्थूनीति एत्थ विनीतसद्दो विनयपरियायोति आह ‘‘विनयपुच्छा’’ति. ननु विनीतविनयसद्दानं सद्दतो नानत्ता अत्थतोपि नानं, कस्मा पन ‘‘विनयपुच्छा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘विनीतं…पे… एक’’न्ति. इदन्ति पदत्तयं. अत्थतो एकन्ति अत्थतोयेव एकं, न सद्दतो. विनीतवत्थूनीति आपत्तिविनयकारणत्ता विनीतवत्थूनि. येसूति अगारवेसु. सतीति सन्तेसु. एत्थ च येसु सति आपत्तियो न होन्ति, असति होन्तीति वाक्यम्पि अवुत्तसिद्धिनयेन गहेतब्बं. येसूति गारवेसु. तेति अगारवगारवे. यस्मा पन नत्थीति सम्बन्धो. विपत्तिभावपुच्छाति विपत्तिभावस्स पुच्छा. पुच्छियति इमायाति पुच्छा. विवादमूलानि अनुवादमूलानीति इमा पुच्छायो मूलपुच्छाति सम्बन्धो. पोत्थकेसु ‘‘इमानी’’ति निकारेन सह पाठो अत्थि, सो अपाठोयेव. मूलपुच्छाति पुच्छियन्ति इमाहीति पुच्छा, मूलानं पुच्छा मूलपुच्छा. ‘‘अधिकरण’’न्तिआदीसु ‘‘वुत्तं’’ इति सम्बन्धो. तेसंयेवाति अधिकरणानंयेव. अयमेत्थ मातिका.
निद्देसे मातिकायाति पातिमोक्खे. विभङ्गेति पदभाजनियं, आगतवसेन वुत्ताति योजना. अयमेत्थ निद्देसो.
पटिनिद्देसे आरतीतिआदिपदानं वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आरका’’तिआदि. तत्थ ‘‘आरका’’ति इमिना आरतीति एत्थ आउपसग्गस्स अत्थं दस्सेति. एतेहीति आपत्तिक्खन्धेहि, आरकाति सम्बन्धो. ‘‘रमती’’ति इमिना तिपच्चयो कत्वत्थे होतीति दस्सेति. रतीति रमनं. इमिना तिपच्चयो भावत्थेपि होतीति दस्सेति. विनाति एतेहि आपत्तिक्खन्धेहि विना. इमिना विरतीति एत्थ वित्यूपसग्गस्स अत्थं दस्सेति. पच्चेकन्ति पति एकं, पटिसद्दो विच्छत्थजोतको, विसुं विसुन्ति अत्थो. इमिना पटिविरतीति एत्थ पटित्यूपसग्गस्स अत्थं दस्सेति. विरति पटिविरतीति एत्थापि तिपच्चयो भावत्थेपि वेदितब्बो. वेरन्ति अनत्थकरत्ता विरमितब्बन्ति विरं, तदेव वेरं, रागादिअकुसलधम्मा. ते हि वेरहेतुत्ता वेरन्ति वुच्चन्ति. एतायाति विरतिया. इमिना अकिरियाति एत्थ रिरियपच्चयो करणत्थे होतीति दस्सेति. यं आपत्तिक्खन्धकरणन्ति योजना. तस्साति आपत्तिक्खन्धकरणस्स. पटिपक्खतोति विरुद्धभावतो. इमिना अकरणन्ति एत्थ अकारो विरुद्धत्थोति दस्सेति. आपत्तिक्खन्धअज्झापत्तियाति आपत्तिक्खन्धानं अतिक्कमित्वा आपज्जनस्स. ‘‘वेलनतो’’ति इमिना वेलतीति वेला, वेलनं वा वेलाति वचनत्थे दस्सेति. निय्यानन्ति मग्गं. मग्गो हि निब्बानं आरम्मणकरणवसेन याति गच्छतीति निय्यानन्ति वुच्चति. ‘‘बन्धती’’ति इमिना सिधातुया बन्धनत्थं दस्सेति. ‘‘निवारेती’’ति इमिना बन्धधातुया अधिप्पायत्थं. एतन्ति ‘‘सेतू’’ति नामं. तं सेतुन्ति आपत्तिक्खन्धसङ्खातं तं सेतुं. एत्थ केसुचि पोत्थकेसु ‘‘सो सेतू’’ति च ‘‘एताय पञ्ञत्तिया’’ति च पाठो अत्थि, सो अपाठोयेव.
बुद्धे अगारवादीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. योति यो कोचि, न गच्छतीतिआदीसु सम्बन्धो. धरमानेति तिट्ठमाने, संविज्जमानेति अत्थो. उपट्ठानन्ति उपट्ठानट्ठानं, उपट्ठानत्थं वा. एतस्साति यस्स कस्सचि गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा. धम्मस्सवनन्ति धम्मस्सवनट्ठानं, धम्मस्सवनत्थं वा. धम्मस्सवनग्गन्ति धम्मस्सवनं गण्हन्ति एत्थाति धम्मस्सवनग्गो, धम्मसवनमण्डपो. अथ वा धम्मस्सवनं गण्हातीति धम्मस्सवनग्गो, धम्मस्सवनट्ठाने समागमजनो, तं धम्मस्सवनग्गं. चित्तीकारन्ति अपचायनाकारं. विक्खित्तो वा अनादरो वा हुत्वा निसीदतीति योजना. कायपागब्बियन्ति भुसं गरति अञ्ञे पीळेति अनेनाति पगब्बो, अतिमानो, ओट्ठजो ततियक्खरो. पगब्बस्स भावो पागब्बियं, कायेन पागब्बियं कायपागब्बियं (वजिर. टी. परिवार २७१; सारत्थ. टी. परिवार ३.२७१; वि. वि. टी. परिवार २.२७१ सं. नि. अट्ठ. २.२.१४६; अ. नि. अट्ठ. ३.६.८२-८४; सु. नि. अट्ठ. १.१४४), कायानाचारं. तिस्सो सिक्खाति अधिसीलसिक्खादिका तिस्सो सिक्खा. पमज्जनं पमादो, सतिविप्पवासोति आह ‘‘पमादे च सतिविप्पवासे’’ति. आमिसपटिसन्धारन्ति आमिसेन अत्तनो, परेसञ्च अन्तरस्स पटिसन्दहनं आमिसपटिसन्धारो, तथा धम्मपटिसन्धारो.
२७२. सत्थरिपि अगारवोतिआदीनं अत्थोति सम्बन्धो. ‘‘अनीचवुत्ती’’तिआदिना अप्पतिस्सोति पदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति, सद्दत्थो पनेवं वेदितब्बो, पटिमुखं आदरेन सत्थुवचनं असुणन्तो अप्पतिस्सो नामाति. अज्झत्तं वाति एत्थ नियकज्झत्तादीसु चतूसु नियकज्झत्तभावञ्च सत्तमीविभत्तिया अमादेसभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो सन्ताने वा’’ति. ‘‘अत्तनो पक्खे वा’’ति इमिना अत्तनो चित्तसन्तानेति अत्थं पटिक्खिपति. तत्र तुम्हेति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘तस्मिं अज्झत्तबहिद्धाभेदे’’ति. सपरसन्तानेति अत्तपरसन्ताने. पहानायाति एत्थ हाधातुया करणञ्च आयसद्दस्स तदत्थभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘मेत्ताभावनादीहि नयेहि पहानत्थ’’न्ति. मेत्ताभावनादीहीतिआदिसद्देन करुणाभावनादिं सङ्गण्हाति. तन्ति विवादमूलं. ‘‘अप्पवत्तिभावाया’’ति इमिना अनवस्सवायाति एत्थ अवपुब्ब सुधातुया पवत्तनत्थं दस्सेति.
सन्दिट्ठिपरामासीति एत्थ सस्स अत्तनो इदं सं, सं दिट्ठिं परतो आमसतीति सन्दिट्ठिपरामासीति दस्सेन्तो आह ‘‘सकमेव दिट्ठिं परामसती’’ति. ‘‘य’’न्तिआदिना परामसनाकारं दस्सेति. आधानग्गाहीति एत्थ आभुसो ठियते आधानन्ति वचनत्थेन आधानसद्दो दळ्हपरियायोति आह ‘‘दळ्हग्गाही’’ति. दळ्हं गण्हातीति दळ्हग्गाही.
२७३. अनुवादमूलनिद्देसो किञ्चापि समानोति योजना. अथ खोति तथा समानोपि, अयमेत्थ विसेसोति सम्बन्धो. विवदन्तानं पुग्गलानन्ति योजना. तथा विवदन्ताति तेनाकारेन विवदन्ता, अनुवदन्तीति सम्बन्धो. ‘‘असुकं नाम विपत्तिं आपन्नो’’ति वुत्तमेवत्थं आपत्तिया सल्लक्खेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘पाराजिकं आपन्नोसी’’तिआदि. एत्थाति अनुवादमूले. विसेसोति विवादमूलतो विसेसो. विवदन्तानं कोधूपनाहादीनि विवादमूलानि, अनुवदन्तानं अनुवादमूलानीति वुत्तं होति.
२७४. मेत्तं कायकम्मं नामाति एत्थ मेत्ता एतस्सत्थीति मेत्तं, कायकम्मं, मेत्तचित्तसहगतं कायकम्मन्ति वुत्तं होति. तेन वुत्तं ‘‘मेत्तचित्तेन कतं कायकम्म’’न्ति. सम्मुखपरम्मुखानं वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तेसु सम्मुखपरम्मुखेसु. कायकम्मं नामाति मेत्तं कायकम्मं नाम. थेरानं दानइति सम्बन्धो. उभयेहिपीति नवकत्थेरेहिपि. तेसूति नवकत्थेरेसु. अवमञ्ञन्ति अवमानं. अत्तनो दुन्निक्खित्तानं पटिसामनं विय पटिसामनन्ति योजना. ‘‘मेत्ताकायकम्मसङ्खातो’’ति इमिना अयम्पि धम्मोति एत्थ धम्मसरूपं दस्सेति. पिसद्दो उपरि वक्खमाने धम्मे अपेक्खति. ‘‘सरितब्बो’’ति इमिना अनीयसद्दो कम्मवाचकोति दस्सेति. सतिजनकोति सब्रह्मचारीनं सतिजनको. तस्स पदस्स अधिप्पायं दस्सेन्तो आह ‘‘यो न’’न्तिआदि. तत्थ योति पुग्गलो. नन्ति मेत्तं कायकम्मं. तं पुग्गलं अनुस्सरन्तीति सम्बन्धो. येसन्ति सब्रह्मचारीनं. तेति सब्रह्मचारिनो. पसन्नचित्ता हुत्वाति सम्बन्धो. ‘‘पियं करोती’’ति इमिना पियकरणोति पदस्स पियं करोतीति पियकरणोति वचनत्थं दस्सेति. एसेव नयो गरुकरणोति एत्थापि. ‘‘सङ्गहेतब्बभावाया’’ति इमिना सङ्गहायाति पदस्स भावप्पधानकम्मनिद्देसभावं दस्सेति. सङ्गहेतब्बोति सङ्गहो, तदत्थाय. तेहीति सब्रह्मचारीहि. ‘‘समग्गभावाया’’ति इमिना समग्गस्स भावो सामग्गीति वचनत्थं दस्सेति.
पग्गय्ह वचनन्ति पग्गहेत्वा वचनं. विहारेति आधारे भुम्मं, थेरे असन्तेति योजना. तन्ति थेरं कदा आगमिस्सति नुखोति योजना. ममायनवचनन्ति ममायनाकारेन पवत्तं वचनं. मेत्तासिनेहसिनिद्धानीति मेत्तासङ्खातेन सिनेहेन सिनेहितानि. नयनानीति चक्खूनि. ‘‘अप्पाबाधो’’ति इमिना अरोगोति पदस्सेव अत्थं दस्सेति. निच्चाबाधेन वा अरोगो, आगन्तुकाबाधेन अप्पाबाधो, अज्झत्ताबाधेन वा अरोगो, बहिद्धाबाधेन अप्पाबाधो, कायाबाधेन वा अरोगो, चित्ताबाधेन अप्पाबाधो. समन्नाहरणन्ति पुनप्पुनं मनसिकरणं.
न पुग्गलं पटिविभजित्वा भुञ्जतीति योजना. तदत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘यो ही’’तिआदि. तत्थ योति पुग्गलो, भुञ्जतीति सम्बन्धो. ‘‘एत्तकं…पे… भुञ्जिस्सामी’’ति इमिना आमिसपटिविभत्तभोगिभावं दस्सेति. ‘‘एत्तकं वा असुकस्स च…पे… भुञ्जिस्सामी’’ति इमिना पुग्गलपटिविभत्तभोगिभावं दस्सेति. अयन्ति पुग्गलो. आभतन्ति गामादितो आनीतं. अदातुम्पीति पिसद्देन दातुम्पि वट्टतीति दस्सेति. दानञ्हि नाम न कस्सचि वारितं. सब्बेसन्ति दुस्सीलसीलवन्तानं. वुत्तन्ति अट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. २.१४१; म. नि. अट्ठ. २.४९२; अ. नि. अट्ठ. ३.६.११) वुत्तं. विचेय्याति विचिनित्वा. दातुम्पीति पिसद्देन अविचिनित्वा सामञ्ञतो दातुम्पि वट्टतीति सम्पिण्डेति. ननु एवं सति पुग्गलविभागो कतो नाम होति, कस्मा विचेय्य दातुं वट्टतीति आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति यस्मा. एतेति गिलानादयो. इदं पदं विचिनित्वाति पदे कम्मं, ‘‘देन्तेना’’ति पदे सम्पदानं. हीति सच्चं. इति अयन्ति इति मनसिकत्वा अयं सारणीयधम्मपूरको.
अखण्डानीतिआदीसु पठमं ताव खण्डछिद्दसबलकम्मासानि दस्सेत्वा तेसं पटिपक्खवसेन अखण्डादीनि दस्सेन्तो आह ‘‘यस्सा’’तिआदि. तत्थ यस्साति भिक्खुस्स, सिक्खापदं भिन्नन्ति सम्बन्धो. सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसूति आधारे भुम्मं, सिक्खापदन्ति सम्बन्धो. आपत्तिञ्हि पटिच्च सिक्खापदस्स पञ्ञत्तत्ता आपत्ति तस्स विसयो होति. आदिम्हि वा अन्ते वाति सिक्खापदानं आदिम्हि वा अन्ते वा. वासद्दो अनियमविकप्पत्थो. सिक्खापदे भिन्ने आपत्तिसम्भवतो वुत्तं ‘‘सिक्खापदं भिन्न’’न्ति. खण्डं नामाति छिन्नं नाम. वेमज्झेति सिक्खापदानं वेमज्झे. भिन्नन्ति सिक्खापदं भिन्नं. छिद्दं नामाति विवरं नाम. द्वे तीणि सिक्खापदानीति सम्बन्धो. सबलं नामाति चित्रं नाम. भिन्नानीति सिक्खापदानि भिन्नानि. कम्मासं नामाति विचित्रं नाम. एत्थ च एकस्मिं ठाने एकेन विसभागवण्णेन चित्रं सबलं नाम, नानाठाने नानावण्णेन विचित्रं कम्मासं नामाति अयमेतेसं विसेसो. खण्डादीनं विपरिवत्तनवसेन अखण्डादीनि दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स पना’’तिआदि. अभिन्नानिसीलानीति अभिन्नानि सिक्खापदसीलानि. तानि पनाति सीलानि पन. ‘‘एतानी’’ति पदं पदालङ्कारमत्तं. भुजिस्सभावकरणतोति तण्हादासब्यतो मोचेत्वा भुजिस्सकरणभावतो. इमिना ‘‘भुजिस्सभावकरणानी’’ति वत्तब्बे उत्तरपदलोपवसेन एवं वुत्तन्ति दस्सेति. भुजिस्सानीति वुच्चन्तीति सम्बन्धो. विञ्ञूहीति बुद्धादीहि सप्पुरिसेहि. उपचारसमाधिं अप्पनासमाधिं वाति एत्थ वासद्दो समुच्चयत्थो. उपचारसमाधिञ्च अप्पनासमाधिं चाति हि अत्थो. ‘‘संवत्तयन्ती’’ति इमिना समाधिसंवत्तनिकानीति एत्थ अनीयसद्दो बहुलं कत्तुवाचकोति दस्सेति. सीलसामञ्ञगतोति एत्थ समानस्स भावो सामञ्ञं, तं गतोति सामञ्ञगतो, सीलेन सामञ्ञगतो सीलसामञ्ञगतो, हुत्वा विहरतीति योजना. तेन वुत्तं ‘‘समानभावूपगतसीलो विहरती’’ति.
यायं दिट्ठीति एत्थ ‘‘दिट्ठी’’ति सामञ्ञगतस्सापि सद्दस्स ‘‘अरिया’’ति सद्दन्तरसन्निधानेन विसेसविसयत्ता सम्मादिट्ठीति आह ‘‘मग्गसम्पयुत्ता सम्मादिट्ठी’’ति. ‘‘मग्गसम्पयुत्ता’’ति इमिना लोकियसम्मादिट्ठिं पटिक्खिपति. निद्दोसाति विसुद्धत्ता, उत्तमत्ता वा निद्दोसा. इमिना अरियसद्दो निद्दोसत्थवाचको अनिप्फन्नपाटिपदिकोति दस्सेति. निय्यातीति निब्बानं याति. इमिना अनीयसद्दो बहुलं कत्तुवाचकोति दस्सेति. यो तथाकारी होति, तक्करस्साति योजना. तथाकारीति ताय मग्गसम्पयुत्ताय सम्मादिट्ठिया कारी होति. इमिना ताय सम्मादिट्ठिया करोतीति तक्करोति वचनत्थं दस्सेति. दुक्खक्खयायाति एत्थ खीयनं खयो, दुक्खस्स खयो दुक्खक्खयो, तदत्थायाति दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बदुक्खस्स खयत्थ’’न्ति. सेसन्ति वुत्तवचनतो सेसं वचनं.
इति कतिपुच्छावारवण्णनाय योजना समत्ता.
खन्धकपुच्छावारो
पुच्छाविस्सज्जनावण्णना
३२०. उपसम्पदक्खन्धकन्ति महाखन्धकं. ‘‘निदानेन च निद्देसेन च सद्धि’’न्ति इमिना सह निदानेनाति सनिदानं, सह निद्देसेनाति सनिद्देसन्ति वचनत्थं दस्सेति. एत्थ निदानेनाति सिक्खापदपञ्ञत्तिदेससङ्खातेन निदानेन. निद्देसेनाति पुग्गलादिनिद्देसेन. तत्थाति उपसम्पदक्खन्धके. समुक्कट्ठपदानन्ति एत्थ समुक्कट्ठसद्दो उत्तमपरियायोति आह ‘‘उत्तमानी’’ति. पदानीति ‘‘न भिक्खवे ऊनवीसतिवस्सो पुग्गलो उपसम्पादेतब्बो’’ति (पाचि. ४०२-४०३; महाव. १२४) आदिना नयेन वुत्तानि पदानि. इमेहि पदेहि ‘‘समुक्कट्ठानि पदानि समुक्कट्ठपदानी’’ति वचनत्थं दस्सेति. इतीति अयमत्थो. कस्मा पनेत्थ ‘‘समुक्कट्ठपदानं कति आपत्तियो’’ति पदानमेव सामिवसेन निद्देसो कतो, ननु आपत्तियो नाम पुग्गलानञ्ञेव होन्तीति आह ‘‘येन येन ही’’तिआदि. हीति यस्मा. येन येन पदेन पञ्ञत्ताति सम्बन्धो. सा साति आपत्ति. द्वे आपत्तियोति एत्थ द्विन्नं आपत्तीनं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘पाचित्तियं, दुक्कट’’न्ति.
नस्सन्तेतेति नस्सन्तु एते. विनस्सन्तेतेति विनस्सन्तु एते भिक्खूति अत्थो. तेहीति भिक्खूहि. वदतोति वदन्तानं. सेसेसु उपोसथकरणेसूति सम्बन्धो. ‘‘दुक्कटापत्तियेवा’’ति इमिना एका आपत्तीति एत्थ अत्थपकरणादिवसेन दुक्कटापत्तियेवाति दस्सेति.
पवारणक्खन्धकेपीति पिसद्दो उपोसथक्खन्धकं अपेक्खति.
चम्मसंयुत्तेपीति चम्मेन संयुत्तं कत्वा देसिते खन्धकेपि, चम्मक्खन्धकेपीति अत्थो. पिसद्दो पवारणक्खन्धकं अपेक्खति. भेसज्जक्खन्धकेपीति पिसद्दो चम्मक्खन्धकं अपेक्खति. समन्ताति अङ्गजातस्स समन्ततो.
तत्थाति कथिनक्खन्धके. चीवरसंयुत्तेति चीवरक्खन्धके.
चम्पेय्यकेति चम्पेय्यक्खन्धके. समुच्चयक्खन्धकेसुपीति पिसद्दो चम्पेय्यक्खन्धकं अपेक्खति.
समथक्खन्धके इमा द्वे आपत्तियो होन्तीति योजना. एसेव नयो सेसेसुपि. खुद्दकवत्थुकेति खुद्दकवत्थुक्खन्धके. गरुभण्डविस्सज्जनेति गरुभण्डस्स विस्सज्जने.
सङ्घभेदेति सङ्घभेदक्खन्धके. ‘‘समाचारं पुच्छिस्सन्ति वुत्ते वत्तक्खन्धके’’ति इमिना समाचारसद्देन वत्तक्खन्धकं गहेतब्बन्ति दस्सेति. साति दुक्कटापत्ति. ‘‘तथा’’ति पदेन ‘‘एका दुक्कटापत्तियेवा’’ति पदं अतिदिसति. ‘‘पातिमोक्खट्ठपने’’ति इमिना पाळियं ठपनं पुच्छिस्सन्ति एत्थ ‘‘पातिमोक्ख’’न्तिआदिपदस्स लोपं दस्सेति. पञ्चसतिकसत्तसतिकेसूति पञ्चसतिकक्खन्धकसत्तसतिकक्खन्धकेसु. आरोपितोति एत्थ रुपधातुया द्विकम्मिकत्ता, न्यादिगणत्ता च ‘‘धम्मो’’ति पधानकम्ममेव वुत्तं, न ‘‘सङ्गह’’न्ति अपधानकम्मं. तेन वुत्तं ‘‘धम्मो सङ्गह’’न्ति. तत्थाति पञ्चसतिकसत्तसतिकेसु.
इति खन्धकपुच्छावण्णनाय योजना समत्ता.
एकुत्तरिकनयो
एकुत्तरिकनयो एककवारवण्णना
३२१. एवं खन्धकपुच्छाय वण्णनं कत्वा इदानि एकुत्तरिकनयस्स तं करोन्तो आह ‘‘आपत्ति…पे… नये’’ति. तत्थ एकुत्तरिकनये एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. ‘‘छ आपत्तिसमुट्ठानानी’’ति इमिना समुट्ठानानि आपत्तिं करोन्तीति अत्थेन आपत्तिकरा नामाति दस्सेति. एतेसन्ति छन्नं आपत्तिसमुट्ठानानं. हीति यस्मा, आपज्जतीति सम्बन्धो. सिक्खापदे चाति मातिकासिक्खापदे च. लहुका आपत्तीति एत्थ अप्पसावज्जत्ता न लहुका नाम होति, लहुकेन पन विनयकम्मेनाति आह ‘‘लहुकेन विनयकम्मेन विसुज्झनतो’’ति. पञ्चविधाति थुल्लच्चयादिवसेन पञ्चपकारा. केनचीति लहुकेन वा गरुकेन वा केनचि आकारेन. संविज्जति गिहिभावतो अवसेसो समणभावो एतिस्साति सावसेसा, पटिपक्खवसेन अनवसेसा. द्वे आपत्तिक्खन्धाति पाराजिकसङ्घादिसेसवसेन द्वे आपत्तिक्खन्धा.
‘‘करोन्ती’’ति इमिना अन्तरायिकाति एत्थ णिकपच्चयस्स अत्थं दस्सेति. अन्तरायिका आपत्तियो सब्बथा अन्तरायिका होन्तीति आह ‘‘अन्तरायिकं आपन्नस्सापी’’तिआदि. देसेत्वा सुद्धिपत्तस्साति सम्बन्धो. लोकवज्जाति लोकेहि वज्जेतब्बा. पण्णत्तिवज्जाति भगवतो पण्णत्तिया वज्जेतब्बा. यन्ति यं आपत्तिं आपज्जतीति सम्बन्धो. करोन्तोति किरियमानतो. एत्थ हि मानसद्दस्स अन्तादेसो. इमिना करणं किरियन्ति भावत्थं दस्सेति. आपज्जतीति पुग्गलो आपज्जति. सा आपत्ति किरियतो समुट्ठिता नामाति योजना. का आपत्ति वियाति आह ‘‘पाराजिकापत्ति विया’’ति. एसेव नयो अनन्तरवाक्येसुपि.
पुब्बापत्तीति एत्थ पुब्बसद्दो पठमत्थोति आह ‘‘पठमं आपन्नापत्ती’’ति. ‘‘आपन्ना’’ति पदेन मज्झेलोपं दस्सेति. पच्छा आपन्नापत्तीति वत्तभेददुक्कटापत्ति. मूलविसुद्धियाति मूले कायचि आपत्तिया अमिस्सत्ता विसुद्धिया आपत्तिया. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. इदम्पीति कुरुन्दियं वुत्तवचनम्पि. पिसद्देन पुरिमं महाअट्ठकथावचनं अपेक्खति. एकेन परियायेनाति एकेन कारणेन.
याति आपत्ति, देसिता होतीति सम्बन्धो. अयं देसिता गणनूपिका नामाति योजना. या देसिता होति, अयं अगणनूपिका नामाति योजना. सउस्साहेनेवाति पुनपि आपज्जिस्सामीति सह उस्साहेनेव. हीति सच्चं, यस्मा वा. ‘‘गणनं न उपेती’’ति इमिना गणनं न उपगच्छतीति अगणनूपिकाति वचनत्थं दस्सेति. अट्ठमे वत्थुस्मिं पूरणेति सम्बन्धो. इदं पाळियं अट्ठवत्थुकपूरणवसेन भिक्खुनीनं आगतत्ता भिक्खुनियो सन्धाय वुत्तं. भिक्खूनम्पि दुतियपाराजिकट्ठाने लब्भतियेव.
थुल्लवज्जाति एत्थ थुल्लं वज्जं एतिस्साति थुल्लवज्जाति दस्सेन्तो आह ‘‘थुल्लदोसे पञ्ञत्ता’’ति. या च धम्मिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापने आपत्ति अत्थि, सा च गिहिपटिसंयुत्ताति योजना. पञ्चानन्तरियकम्मापत्तीति पञ्चहि आनन्तरियकम्मेहि आपन्ना पाराजिकापत्ति. सुदिन्नत्थेरादीति आदिसद्देन धनियत्थेरादयो सङ्गण्हाति. आदिकम्मिकोति आदिकम्मं करोन्तो, तस्मिं नियुत्तो वा. मक्कटिसमणादीति आदिसद्देन वज्जिपुत्तकादयो सङ्गण्हाति. यो कदाचि करहचि आपत्तिं आपज्जति, सो अधिच्चापत्तिको नामाति योजना. परतोपि एसेव नयो.
‘‘चोदेती’’ति इमिना चोदेतीति चोदकोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘चोदितो’’ति इमिना चोदितब्बोति चुदितो, सोयेव चुदितकोति वचनत्थं दस्सेति. पञ्चदससूति पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके वुत्तेसु पञ्चदसधम्मेसु. तेनाति अधम्मचोदकेन, चोदितोति सम्बन्धो. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके (चूळव. ४०१) वुत्ते सच्चे च अकुप्पे च अतिट्ठन्तोपि अधम्मचुदितकोयेव नाम, सो पन धम्मचोदकेन चोदितेयेव कुप्पन्तो अधम्मचुदितको नाम, अधम्मचोदकेन चोदिते पन कुप्पन्तोपि अधम्मचुदितको नाम न होति, तस्मा इध न वुत्तो. ‘‘समन्नागतो’’ति इमिना नियता एतस्स सन्तीति नियतोति वचनत्थं दस्सेति.
आपज्जितुं भब्बाति भब्बापत्तिका. केनचि कम्मेन अकतोपि अनुक्खित्तकोयेव नाम, सो पन उक्खित्तकोति सङ्काभावतो इध न वुत्तो. अयन्ति तज्जनीयादिकम्मकतो भिक्खु. हीति यस्मा, न कोपेतीति सम्बन्धो. लिङ्गदण्डकम्मसंवासनासनाहीति लिङ्गनासनेन च दण्डकम्मनासनेन च संवासनासनेन च. येनाति भिक्खुना. सोति नानासंवासको. द्विन्नं नानासंवासकानं विसेसो हेट्ठा (पाचि. अट्ठ. ४२८) वुत्तोयेव. ठपनं जानितब्बन्ति एत्थ किं ठपनं नामाति आह ‘‘पातिमोक्खट्ठपन’’न्ति.
इति एककवारवण्णनाय योजना समत्ता.
एकुत्तरिकनयो दुकवारवण्णना
३२२. दुकेसु अचित्तका आपत्तीति सम्बन्धो. भूतारोचनापत्तीति पाचित्तियापत्ति. अभूतारोचनापत्तीति पाराजिकथुल्लच्चयापत्ति. पदसोधम्मादिकातिआदिसद्देन उत्तरिछपञ्चवाचा सङ्गहिता. मञ्चपीठादीनन्तिआदिसद्देन भिसिआदयो सङ्गण्हाति. अनापुच्छागमनादीसूति आदिसद्देन अनुद्धरित्वा गमनं सङ्गण्हाति. सपुग्गलोति सो अत्तसङ्खातो पुग्गलो सपुग्गलो. परपुग्गलोति परो पुग्गलो परपुग्गलो. गरुकन्ति सङ्घादिसेसं. लहुकन्ति पाचित्तियं. पुन गरुकन्ति पाराजिकं. पुन लहुकन्ति पाचित्तियमेव.
अङ्गुलिमत्तम्पीति पिसद्देन केसग्गमत्तम्पीति अत्थं सम्पिण्डेति. तन्ति मञ्चपीठं. गमियो आपज्जति नामाति सम्बन्धो.
‘‘आदियन्तो आपज्जति नामा’’तिआदिना अत्थापत्ति आदियन्तो आपज्जतीति पाळियं आदियन्तो हुत्वा आपज्जति आपत्ति अत्थीति योजनानयं दस्सेति. एवञ्हि सति ‘‘आपज्जती’’ति आख्यातपदं ‘‘अत्थी’’ति किरियन्तरं अपेक्खित्वा कत्ता होतीति दट्ठब्बं. अथ वा आदियन्तो पुग्गलो यं आपत्तिं आपज्जति, सा आपत्ति अत्थीति योजना. एसेव नयो अञ्ञेसुपि. मूगब्बतादीनीति आदिसद्देन गोवतकुक्कुरवतादीनि सङ्गण्हाति. पारिवासिकादयो आपज्जन्तीति सम्बन्धो. तज्जनीयादिकम्मकता वा पुग्गलाति योजना. असमादियन्ता आपज्जन्तीति असमादियन्ता हुत्वा आपज्जन्ति. तेति पुग्गले. करोन्तो आपज्जति नामाति करोन्तो हुत्वा आपज्जति नामाति योजना. एवं देन्तो आपज्जति नामातिआदीसुपि.
एकरत्तछारत्तसत्ताहदसाहमासातिक्कमेसूति ‘‘एकरत्तम्पि तिचीवरेन विप्पवसेय्या’’ति (पारा. ४७५-४७६) च ‘‘छारत्तपरमं तेन भिक्खुना तेन चीवरेन विप्पवसितब्ब’’न्ति (पारा. ६५३) च ‘‘सत्ताहपरमं सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्ब’’न्ति (पारा. ६२२-६२३) च ‘‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’’न्ति (पारा. ४६२-४६३) च ‘‘मासपरमं निक्खिपितब्ब’’न्ति (पारा. ४९९-५००) च वुत्तकालातिक्कमेसु.
इमं पन आपत्तिं आपज्जति नामाति सम्बन्धो.
यस्मिं पक्खे निसिन्नोति यस्मिं पक्खे सयं निसिन्नो. तेसन्ति अत्तनो पक्खे निसिन्नानं, नानासंवासकन्ति सम्बन्धो. येसन्ति सकपक्खे निसिन्नानं. कम्मं कोपेतीति नानासंवासकत्ता कम्मं कोपेति. इतरेसन्ति परपक्खे निसिन्नानं. हत्थपासं अनागतत्ता कम्मं कोपेतीति योजना. ‘‘एसेव नयो’’ति वुत्तवचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘येसं ही’’तिआदि. येसन्ति सकपक्खे वा परपक्खे वा निसिन्नानं येसं भिक्खूनं. सोति भिक्खु. आपज्जितब्बतोति आपज्जितब्बभावतो. इमिना पुग्गलेन छहि समुट्ठानेहि आपज्जितब्बाति आपत्तियोति वचनत्थं दस्सेति. कम्मेन वा सलाकग्गाहेन वाति एत्थ उद्देसो कम्मे लक्खणहारनयेन सङ्गहं गच्छति, वोहारानुस्सावना सलाकग्गाहेति दस्सेन्तो आह ‘‘उद्देसो चेव…पे… एक’’न्ति. पुब्बभागाति सङ्घभेदस्स पुब्बभागे पवत्ता. पमाणन्ति सङ्घभेदस्स कारणं.
अद्धानहीनो नामाति एत्थ अद्धानसद्दो कालपरियायोति आह ‘‘ऊनवीसतिवस्सो’’ति. थेय्यसंवासकादयोतिआदिसद्देन तित्थियपक्कन्तकभिक्खुनीदूसकपञ्चानन्तरिया सङ्गहेतब्बा. अट्ठ अभब्बपुग्गला करणदुक्कटका नाम होन्तीति योजना. एत्थ कत्तब्बन्ति करणं, कम्मं, दुट्ठु कत्तब्बन्ति दुक्कटं, कम्ममेव. करणं दुक्कटमेतस्साति करणदुक्कटको. विसेसनपरनिपातो ‘‘अग्याहितो’’तिआदीसु विय. तदेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘दुक्कटकिरिया’’तिआदि. नो च याचतीति एत्थ याचधातुया पधानकम्मं दस्सेन्तो आह ‘‘उपसम्पद’’न्ति, ‘‘सङ्घ’’न्ति अपधानकम्ममानेतब्बं. तेपिटकोति तिपिटकं वाचुग्गतवसेन धारको. आणायपीति पिसद्दो ‘‘मतेनपी’’ति अत्थं सम्पिण्डेति. याचन्तस्सेवाति निस्सयं आचरियं याचन्तस्सेव. यं वत्थुं अज्झाचरन्तो आपत्तिं आपज्जति, तं वत्थु सातिसारं नामाति योजना.
उपघातिकाति एत्थ उपहनन्तीति उपघाता, तेयेव उपघातिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘उपघाता’’ति. तत्थाति द्वीसु उपघातिकेसु. द्वे वेनयिकाति एत्थ विनयेन सिद्धा वेनयिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘विनयसिद्धा’’ति. ‘‘द्वे अत्था’’ति इमिना णिकसद्दस्स सरूपं दस्सेति. पञ्ञत्तानुलोमं नाम दट्ठब्बन्ति सम्बन्धो. पच्चयघातोति पच्चयस्स घातो. इमिना सेतुघातोति एत्थ सेतुसद्दो पच्चयवाचकोति दस्सेति. चित्तस्सापीति पिसद्दो पगेव कायवाचानन्ति दस्सेति. इतिपीति पिसद्दो दुतियत्थसम्पिण्डनो. ‘‘पमाणेना’’ति इमिना मत्तकारिताति एत्थ मत्तसद्दो पमाणत्थोति दस्सेति. ‘‘करण’’न्ति इमिना कारिताति तद्धितभावं कितभावेन दस्सेति सभागत्ता. कायद्वारिकन्ति कायद्वारे पवत्तं आपत्तिं. इमिना आपज्जतीति पदस्स कम्मं दस्सेति. कायेनेव वुट्ठातीति कायसामग्गिया दानत्ता कायेनेव वुट्ठाति. सीसमक्खनादीति आदिसद्देन पादमक्खनादिं सङ्गण्हाति.
तन्ति भारं. ‘‘नित्थरितुं वीरियं आरभती’’ति इमिना वहनाकारं दस्सेति. थेरो समानोति योजना. नवहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘अनुजानामी’’तिआदि. ‘‘कुक्कुच्चायित्वा करोती’’ति इमिना कुक्कुच्चसद्दस्स नामधातुं दस्सेति. ‘‘दिवा च रत्तो चा’’ति इमिना अभिण्हं आसववड्ढनं दस्सेति. तत्थ तत्थाति तेसु तेसु विभङ्गक्खन्धकेसु.
इति दुकवारवण्णनाय योजना समत्ता.
एकुत्तरिकनयो तिकवारवण्णना
३२३. तिकेसु भगवति तिट्ठन्ते यं आपत्तिं आपज्जति, सा आपत्ति अत्थीति योजना. सब्बत्थाति सब्बेसु पदेसु. वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तिकेसु, वित्थारो एवं वेदितब्बोति योजना. लोहितुप्पादापत्तीति अनुलोमपाराजिकापत्ति. ‘‘आवुसोवादेना’’ति ‘‘आवुसो’’ति वोहारेन. वोति तुम्हेहि.
कालेति पुरेभत्तकाले. विकालेति पच्छाभत्तकाले. अवसेसं आपत्तिन्ति सम्बन्धो. दसवस्सोम्हीति अहं दसवस्सो अम्हि. नवोति पञ्चवस्सअपरिपुण्णो. मज्झिमोति पञ्चवस्सतो पट्ठाय याव दसवस्सअपरिपुण्णो. कुसलचित्तो आपज्जतीति कुसलचित्तो हुत्वा आपज्जति. अब्याकतचित्तोति सुपन्तस्स भवङ्गचित्तं सन्धाय वुत्तं. यन्ति आपत्तिं. सब्बन्ति आपत्तिं, आपज्जतीति सम्बन्धो. दुक्खवेदनासमङ्गी हुत्वा आपज्जतीति योजना. यन्ति आपत्तिं.
तयो पटिक्खेपाति एत्थ पटिक्खेपस्स सामिकं दस्सेन्तो आह ‘‘बुद्धस्स भगवतो’’ति. किलेससल्लेखनकपटिपत्तियाति किलेसं सल्लिखति तनुं करोतीति किलेससल्लेखनका, सायेव पटिपत्ति किलेससल्लेखनकपटिपत्ति, ताय.
परिसं उपट्ठापेन्तो बालोति सम्बन्धो. परिसं उपट्ठापेन्तो पण्डितो चाति सम्बन्धो. अवसेसं आपत्तिन्ति योजना. काळेति काळपक्खे. जुण्हेति जुण्हपक्खे.
कत्तिकपुण्णमासियाति पच्छिमकत्तिकपुण्णमासिया. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. सुवुत्तकारणं दस्सेन्तो आह ‘‘चातुमास’’न्तिआदि. हीति यस्मा, परियेसन्तो च निवासेन्तो च भिक्खूति योजना.
वत्थुन्ति मेथुनधम्मादिवत्थुं.
पटिच्छादेति एतायाति पटिच्छादीति करणत्थोपि युज्जति. वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘द्वारं पिदहित्वा’’तिआदि. एतदेवाति परिकम्ममेव. उभयत्थाति उभयेसु जन्ताघरपटिच्छादिउदकपटिच्छादीसु. सब्बन्ति अखिलं परिकम्मादिं. निय्यन्तीति निलीयित्वा यन्ति. इमिना वहन्तीति एत्थ वहधातु गत्यत्थोति दस्सेति. अब्भमहिकाधूमरजराहुविमुत्तन्ति अब्भेन च महिकाय च धूमेन च रजेन च राहुना च विमुत्तं. तेसूति अब्भादीसु. तथाति यथा चन्दमण्डलं विरोचति, तथा सूरियमण्डलं.
करणीयेन हुत्वाति सम्बन्धो.
कप्पेन्तोति करोन्तो. आगन्तुको आपज्जतीति सम्बन्धो. अनज्झिट्ठोति अनज्झेसितो हुत्वाति सम्बन्धो. तिणवत्थारकसमथे कायेन वुट्ठाति कायसामग्गिया दानत्ता.
आगाळ्हाय चेतेय्याति आगाळ्हसद्दो दळ्हपरियायोति आह ‘‘दळ्हभावाया’’ति. आ भुसो गाहियते आगाळ्हो, गाळ्हो बाळ्हो दळ्होति अत्थतो एकं. चेतेय्याति पकप्पेय्य. न पूरयतोति न पूरयन्तस्स. अलज्जी च होति बालो च अपकतत्तो चाति एत्थ बालमत्तअपकतत्तमत्तेन कम्मं न कातब्बं, आपत्तिवसेनेव पन कातब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘बालो’’तिआदि. तत्थ बालो न जानातीति सम्बन्धो. अयन्ति बालो. एत्तावताति एत्तकेन अजाननमत्तेन. बालभावमूलकं आपत्तिन्ति सम्बन्धो. द्वे आपत्तिक्खन्धेति पाराजिकसङ्घादिसेसवसेन द्वे आपत्तिरासयो. तेसन्ति तिण्णं पुग्गलानं, कातब्बन्ति सम्बन्धो.
कायिको दवो नामाति कायिको परिहासो नाम. मुखालम्बरकरणादिभेदोति मुखेन आलम्बरनामकतूरियकिच्चस्स करणादिभेदो. द्वीहिपि द्वारेहीति कायवचीवसेन द्वीहिपि द्वारेहि. कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमोति कायद्वारे पञ्ञत्तस्स कायसंसग्गादिसिक्खापदस्स वीतिक्कमो. वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमोति वचीद्वारे पञ्ञत्तस्स दुट्ठुल्लवाचादिसिक्खापदस्स वीतिक्कमो. कायिकेन उपघातिकेनाति एत्थ उपघातिकं नाम असिक्खनन्ति आह ‘‘असिक्खनेना’’ति. कस्मा असिक्खनं उपघातं नामाति आह ‘‘यो ही’’तिआदि. तत्थ योति पुग्गलो. तन्ति कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदं. नन्ति एवमेव. हि यस्मा उपघातेतीति सम्बन्धो. वेज्जकम्मेन समन्नागतोति सम्बन्धो. सासनउग्गहणआरोचनादिना वाचसिकेन मिच्छाजीवेनाति योजना.
‘‘मा भण्डनं करी’’ति इमिना ‘‘मा’’ति पटिसेधस्स ‘‘करी’’ति पाठसेसेन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेति. न वोहरितब्बन्ति एत्थ विपुब्बअवपुब्ब-हरधातु कथनत्थोति आह ‘‘न किञ्चि वत्तब्ब’’न्ति. हीति सच्चं. बीजनग्गाहादिकेति आदिसद्देन धम्मज्झेसनादिं सङ्गण्हाति. ओकासकम्मं कारेन्तस्साति एत्थ ‘‘ओकास’’न्ति च ‘‘ओकासकम्म’’न्ति च सदिसन्ति आह ‘‘ओकासं कारेन्तस्सा’’ति. न आदातब्बन्ति न गण्हितब्बं. तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्थ गहेत्वा’’तिआदि.
यन्ति विनयं. सोति भिक्खु. सोति विनयो. तस्साति भिक्खुस्स. इदन्ति कम्मं. अञ्ञं पुच्छाति मया अञ्ञं भिक्खुं पुच्छाहीति योजना. इतीति एवं. सोति तीहङ्गेहि समन्नागतो भिक्खु. अस्साति तीहङ्गेहि समन्नागतस्स. न साकच्छितब्बोति न सह कथेतब्बो.
‘‘लद्धि’’न्ति इमिना इदमप्पहायाति एत्थ इदंसद्दस्स विसयं दस्सेति. ‘‘अविजहित्वा’’ति इमिना हाधातु त्वापच्चयोति दस्सेति. सुद्धं ब्रह्मचारिन्ति एत्थ सब्बथा किलेससुद्धो खीणासवोव गहेतब्बोति आह ‘‘खीणासवं भिक्खु’’न्ति. ‘‘पातब्यभाव’’न्ति इमिना पातब्यतन्ति एत्थ तापच्चयो भावत्थे होतीति दस्सेति. ‘‘पटिसेवन’’न्ति इमिना पातब्यसद्दो यथाकामपरिभुञ्जनत्थोति दस्सेति. गतिविसोधनन्ति दुग्गतितो सुगतिया विसुज्झनं. ‘‘अकुसलानि चेव मूलानि चा’’ति इमिना अकुसलसद्दस्स च मूलसद्दस्स च तुल्याधिकरणभावं दस्सेति. तस्मा अकुसलसङ्खातानि मूलानि अकुसलमूलानीति तुल्याधिकरणसमासो कातब्बो. दुच्चरितानीति एत्थ दुसद्दस्स दुट्ठुविरूपत्थभावं दस्सेन्तो आह ‘‘दुट्ठु चरितानि, विरूपानि वा चरितानी’’ति. विरूपानीति विकारसभावानि. ‘‘करणभूतेना’’ति इमिना ‘‘कत्तुभूतेना’’ति अत्थं पटिक्खिपति. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं खन्धके.
इति तिकवारवण्णनाय योजना समत्ता.
एकुत्तरिकनयो चतुक्कवारवण्णना
३२४. चतुक्केसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. तिणवत्थारकसमथट्ठानन्ति तिणवत्थारकसमथेन अधिकरणवूपसमितट्ठानं. परस्स कम्मवाचायाति परस्स करणभूताय कम्मवाचाय. ततोति चतुक्कतो. परेसूति अञ्ञेसु चतुक्केसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना. तमेवाति कायद्वारिकमेव. पुन तमेवाति वचीद्वारिकमेव. आपज्जितब्बापत्तिञ्च सहागारसेय्यापत्तिञ्चाति योजना. जग्गन्तोति जागरन्तो.
अचित्तको आपज्जति नामाति ‘‘अचित्तको भिक्खु आपज्जति नामा’’ति वा ‘‘अचित्तको हुत्वा आपज्जति नामा’’ति वा योजना कातब्बा. सभागन्ति वत्थुसभागं. तञ्चाति अञ्ञतरं तञ्च आपत्तिं. इतीति एवं.
कम्मेनाति समनुभासनकम्मेन. कम्मेन वुट्ठातीति कम्मेन एव वुट्ठाति.
सोति गिहिपरिक्खारो, आहटो होतीति सम्बन्धो. अवापुरणन्ति कुञ्चिकं. अन्तोति भण्डागारस्स अन्तो.
सम्मुखा वुट्ठातीति सम्मुखा एव वुट्ठाति.
सयिताय एव भिक्खुनियाति योजना. इदन्ति सहागारसेय्यापत्तिं, पटिच्चाति सम्बन्धो. एतन्ति ‘‘लिङ्गपातुभावेना’’ति वचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो. उभिन्नम्पीति भिक्खुभिक्खुनीनम्पि. लिङ्गपटिलाभेनाति इत्थिलिङ्गपटिलाभेन. पठमन्ति आदिकप्पकाले. ‘‘पठमं उप्पन्नवसेना’’ति इमिना पुरे उप्पन्नं पुरिमन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सेट्ठभावेना’’ति इमिना पुरभावेन सेट्ठभावेन उप्पन्नं पुरिमन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘पुरिसलिङ्ग’’न्ति इमिना इमपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. पुरिसकुत्तपुरिसाकारादीति आदिसद्देन पुरिसनिमित्तादयो सङ्गण्हाति. यानि छचत्तालीस सिक्खापदानीति योजना. इमिना वुत्तनयानुसारेन दुतियचतुक्केपि अत्थो वेदितब्बो. तेहीति तिंसाधिकेहि सतसिक्खापदेहि.
महापदेसाति विनये (महाव. ३०५) आगता महापदेसा. कस्मा महापदेसा ‘‘सामुक्कंसा’’ति वुच्चन्तीति आह ‘‘ते ही’’तिआदि. तत्थ तेति चत्तारो महापदेसा, वुच्चन्तीति सम्बन्धो. ‘‘सय’’न्ति इमिना सामुक्कंसाति एत्थ संसद्दस्स सयमत्थं दस्सेति. ‘‘उक्खिपित्वा’’ति इमिना उक्कंससद्दो उक्खिपनत्थोति दस्सेति. ‘‘ठपितत्ता’’ति इमिना सयं उक्कंसित्वा ठपिता सामुक्कंसाति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘अज्झोहरणीयपरिभोगा’’ति इमिना बाहिरपरिभोगं निवत्तेति. उदकं पनाति केनचि असंसग्गं पसन्नोदकं पन. कालेति सप्पदट्ठकाले. ‘‘पञ्च वा दस वा सीलानी’’ति इमिना पञ्च वा दस वा सीलानि उपासकसीलन्ति दस्सेति.
तत्थ चाति विहारे च. उभोपीति आगन्तुकावासिकवसेन उभोपि. असाधारणन्ति द्वीहि असाधारणं. आपत्तिन्ति भिक्खुनीहियेव साधारणं आपत्तिं. गमियचतुक्केपीति पिसद्दो आगन्तुकचतुक्कं अपेक्खति. वत्थुनानत्ततावाति मेथुनादिवत्थुनानत्तता एव. हीति सच्चं, यस्मा वा. साति आपत्ति. तथाति यथा कायसंसग्गे, तथा लसुणखादनेति योजना. एत्थाति वत्थुनानत्ततादिचतुक्के. चत्तारि पाराजिकानीति भिक्खुपातिमोक्खे आगतानि. विसुं आपज्जन्तेसुपि एसेव नयोति सम्बन्धो.
पुरिमचतुक्केति वत्थुनानत्ततादिचतुक्के. यो पठमो पञ्होति योजना. इधाति वत्थुसभागतादिचतुक्के. यो चाति यो च पञ्हो. तत्थाति वत्थुनानत्ततादिचतुक्के. ततियचतुत्थेसु पञ्हेसूति सम्बन्धो.
‘‘सद्धिविहारिकस्सा’’ति पदं ‘‘कत्तब्ब’’इति पदे सम्पदानं.
गरुकन्ति पाराजिकं. लहुकन्ति थुल्लच्चयं वा दुक्कटं वा.
अट्ठन्नं भिक्खुनीनं पटिपाटिया निसीदितब्बतो वुत्तं ‘‘नवमभिक्खुनितो’’ति. पच्चुट्ठानारहाति पटिमुखं उपट्ठातुं अरहा. अविसेसेन चाति ‘‘भिक्खू’’ति वा ‘‘भिक्खुनी’’ति वा विसेस, मकत्वा सामञ्ञेन च. ‘‘आसनारहचतुक्कस्सा’’ति पदं ‘‘पठमपद’’न्ति पदे अवयविसम्बन्धो.
असाधारणन्ति भिक्खूहि असाधारणं. विकाले कप्पतीति तदहुविकाले कप्पति. कालातीतन्ति कालयामसत्तहातीतं. यावकालिकादित्तयञ्च अकप्पियमंसञ्च उग्गहितकञ्च अपटिग्गहितकञ्चाति योजना.
गुणङ्गुणूपाहनञ्च धुवन्हानञ्च चम्मत्थरणञ्च गुणङ्गुणूपाहनधुवन्हानचम्मत्थरणानि. इमानि चत्तारीति पञ्चवग्गेन गणेन उपसम्पददानादीनि. इधाति पच्चन्तिमेसु जनपदेसु. इधाति मज्झिमेसु. इदन्ति चतुब्बिधं वत्थु. दीपेतुम्पीति दीपनम्पि. तुंपच्चयो हि कत्वत्थजोतको. एसेव नयो दीपेतुं पनाति एत्थापि. सेसं अनुञ्ञातकन्ति सम्बन्धो. उभयत्थपीति पच्चन्तिममज्झिमवसेन उभयत्थापि.
छन्दपारिसुद्धिअक्खानं एकं कत्वा ‘‘चत्तारो’’ति वुत्तं. चत्तारो पुब्बकिच्चाति लिङ्गविपल्लासो, ‘‘चत्तारि पुब्बकिच्चानी’’ति हि अत्थो. एवं वुत्तानि इमानि चत्तारीति सम्बन्धो. एवं आगता सम्मुतियोति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बेसु चतुक्केसु.
इति चतुक्कवारवण्णनाय योजना समत्ता.
एकुत्तरिकनयो पञ्चकवारवण्णना
३२५. पञ्चकेसु ‘‘पञ्च पुग्गला नियता’’ति एतं आनन्तरियानमेव गहणन्ति योजना. पञ्च छेदन का आपत्तियो नाम वेदितब्बाति सम्बन्धो. या विकप्पना वुत्ताति योजना. उस्सङ्कितोति उट्ठहित्वा सङ्कितो. परिसङ्कितोति पुनप्पुनं सङ्कितो. अकुप्पो अरहत्तफलसङ्खातो धम्मो इमस्साति अकुप्पधम्मो, खीणासवो. खीणासवो समानोपि उस्सङ्कितो चेव परिसङ्कितो चाति योजना. परिहरितब्बाति अपनेतब्बा. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतेसूति अगोचरेसु. थूपचीवरन्ति एत्थ थूपं परिक्खिपित्वा कतं चीवरं थूपचीवरन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘वम्मिक’’न्तिआदि. वम्मिको हि थूपयति उद्धं आरोहतीति थूपोति वुच्चति. न्हानट्ठानेति सब्बेसं न्हानट्ठाने. तञ्हि उदकेन कायं अभिसिञ्चति एत्थाति अभिसेकन्ति वुच्चति. अभिसेके छड्डितं आभिसेकिकं, चीवरं. तेन वुत्तं ‘‘छड्डितचीवर’’न्ति. भतपटियाभतन्ति एत्थ भरधातुया पोसनत्थं पटिक्खिपित्वा धारणत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सुसानं नेत्वा पुन आनीतक’’न्ति. तत्थ ‘‘सुसान’’न्ति इमिना कम्मं दस्सेति, ‘‘पुना’’ति इमिना पटिसद्दस्स अत्थं दस्सेति. इमेहि पदेहि सुसानं भतं हुत्वा गेहं पटिआभरितब्बन्ति भतपटियाभतन्ति वचनत्थं दस्सेति, यकारो पदसन्धिकरो. पाळियं, अट्ठकथायञ्च पोत्थकेसु ‘‘गतपटियागत’’न्ति कण्ठजततियक्खरेन पाठो अत्थि, सो असुन्दरो.
कायो पठमं, वाचा दुतियं, कायवाचा ततियं, इदं सन्धाय ‘‘ततियेना’’ति वुत्तं. तत्थेवाति अन्तरपेय्याले एव.
अदिन्नन्ति एत्थ अकारस्स नकारियभावञ्च तपच्चयस्स कम्मवाचकभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञेन न दिन्न’’न्ति. तत्थ ‘‘अञ्ञेना’’ति इमिना तपच्चयस्स कम्मवाचकभावं दस्सेति, नकारेन अकारस्स कारियं दस्सेति. केन कारणेन अविदितन्ति आह ‘‘पटिग्गण्हामीति चेतनाय अभावेना’’ति. अविदितन्ति अपाकटं. नटसमज्जादिदानन्ति नटसमज्जादीनं सब्बेसं दानं. उसभविस्सज्जनन्ति उसभस्स विस्सज्जनं. इदं उपलक्खणवसेन वुत्तं. सब्बासम्पि पन मनुस्सामनुस्सानं इत्थीनं मेथुनरतिवसेन पुरिसानं दानम्पि गहेतब्बं. इत्थिदानन्ति एत्थापि यासं कासञ्चि इत्थीनं येसं केसञ्चि पुरिसानं दानं गहेतब्बं. पटिभानचित्तकम्मदानन्ति मेथुनसेवनपटिभानचित्तकम्मदानं. लोकस्साति लोकेन. कथेतुकम्यताति कथेतुकामता. ‘‘न सुप्पटिविनोदया’’ति इमिना दुक्खेन पटिविनोदेतब्बाति दुप्पटिविनोदया, पटिविनोदेतुं न सुकराति दस्सेति. उपायेनाति युत्तिया.
फुस्सदेवत्थेरो अट्ठासि किराति सम्बन्धो. एकंसन्ति भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. एकस्मिं अंसेति हि अत्थो. बुद्धारम्मणन्ति बुद्धगुणारम्मणं. मारोति देवपुत्तमारो, गतोति सम्बन्धो. गोमयन्ति गोमीळ्हं. जरग्गवोति जरगोणो. तादिसमेवाति गोमयविप्पकिरणसभावमेव. विप्पकारन्ति विसेसपकारेन करणं. वङ्कपादन्ति कुटिलपादं. परिकसन्तोति परिच्छेदं कत्वा विलेखन्तो. विगच्छपुरिसोति विकारं, विरूपं वा गतपुरिसो. ‘‘विभच्छपुरिसो’’तिपि पाठो, विसेसेन सोभणं भक्खपुरिसोति अत्थो. अयमेव पाठो अभिधानादीसु (अभिधानप्पदीपिकायं १०२ गाथायं) दिस्सति. समन्ताति कटअन्धकारविहारस्स समन्ततो. मारो सिया नु खोति योजना. न असक्खिं इति आहाति योजना. दिट्ठपुब्बोति पुब्बे दिट्ठो. महानुभावोति देविद्धिया महानुभावो. इङ्घाति उय्योजनत्थे निपातो, उय्योजेमीति अत्थो. अत्तभावन्ति तव अत्तभावं. तादिसं रूपन्ति बुद्धस्स भगवतो अत्तभावसदिसं रूपं. तंसरिक्खकन्ति तेन रूपेन सदिसं. पतिरूपमेव सदिसट्ठेन पतिरूपकं, न एकंससदिसं रूपं किञ्चि सदिसरूपन्ति अत्थो. सकत्तभावन्ति सस्स एसो सको, सोयेव अत्तभावो सकत्तभावो, तं. अयन्ति मारो. कथन्ति केन कारणेन भगवा न सोभति नु खो, सोभतियेवाति अत्थो. तदेव समत्थेतुं वुत्तं ‘‘सब्बसो वीतरागदोसमोहो’’ति. वञ्चितोम्हीति अहं वञ्चितो अम्हि. किं अत्थीति किं नाम अत्थि, मम वञ्चनचित्तं नत्थीति अधिप्पायो. दहरभिक्खु पटिलभतीतिआदिना सम्बन्धितब्बं.
दहरभिक्खु अट्ठासीति सम्बन्धो. सङ्कारछड्डनिं पच्छिन्ति सम्बन्धो. सङ्कारं छड्डेति इमायाति सङ्कारछड्डनी. तिस्सदत्तत्थेरो नाम पुच्छीति सम्बन्धो. नावातोति पोततो. पञ्हासहस्सन्ति समथविपस्सनाकम्मट्ठानेसु पुच्छासहस्सं. पुच्छीति दहरं पुच्छि. परिच्छिन्दीति तस्मिं दिवसे कातब्बवत्तं निट्ठपेसीति अत्थो. योनकविसयतोति योनकलोकतो. अट्ठ कप्पे अनुस्सरीति चेतियङ्गणं दिस्वा चित्तस्स पसीदनतो पुब्बेनिवासञाणेन अट्ठ कप्पे अनुस्सरि.
एको भिक्खु गतोति सम्बन्धो. देवता पुप्फहत्था अट्ठंसूति मनुस्सवेसं गहेत्वा अट्ठंसु. तेन वुत्तं ‘‘कतरगामवासिकात्था’’ति. तुम्हे कतरस्मिं गामे वसनसीला अत्थ भवथाति योजना. इधेवाति इमस्मिंयेव ठाने. ठिताम्हाति मयं ठिता अम्हाति योजना.
अयं कथाति अयं वक्खमानकथा. किं अमच्चपुत्तो पासादिको नु खोति योजना. नेति अमच्चपुत्तअभयत्थेरे. ञातका अगमंसूति सम्बन्धो. थेरमातापि पहिणीति सम्बन्धो. पिसद्देन ञातके अपेक्खति. पहिणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘पुत्तो मे’’तिआदि. अमच्चपुत्तो आरूळ्होति सम्बन्धो. अभयत्थेरो आहाति सम्बन्धो. तेनाति अमच्चपुत्तेन. युगग्गाहन्ति युगस्स गाहं. ‘‘महल्लकत्थेरस्स सम्मट्ठट्ठाने कचवरं छड्डेत्वा’’ति वचनं आवि करोन्तो आह ‘‘अतीतत्तभावे किरा’’तिआदि. अमच्चपुत्तो छड्डेसीति सम्बन्धो.
तन्ति सम्मज्जनवत्तं. तत्राति ‘‘सत्थुसासनं कतं होती’’तिवचने. आयस्मा सारिपुत्तो निसीदि किराति सम्बन्धो. भगवा पच्चागञ्छीति सम्बन्धो. पादानीति पादस्स अक्कमनट्ठानानि, पादचेतियानीति अत्थो. थेरो निसीदीति सम्बन्धो. जण्णुकेहि पतिट्ठाय ‘‘पादचेतियं वन्दित्वा’’ति पाठसेसो अज्झाहरितब्बो. मे निसिन्नभावं मे सत्था अञ्ञासि वताति योजना. मेसद्दो हि पुब्बपरापेक्खो. चोदनन्ति दोसारोपनं. कारेस्सामीति दसबलं कारेस्सामि. भगवा आहाति सम्बन्धो. गतोसीति त्वं गतो असि, विचरन्तस्स तुय्हं न पतिरूपन्ति योजना. ततोति चोदनकालतो.
एत्तको विनिच्छयो उपलब्भतीति सम्बन्धो. भासपरियन्तन्ति वचनपरिच्छेदं. अयन्ति कथा. एत्तकं वचनन्ति सम्बन्धो. गय्हूपगन्ति गहेतब्बभावं उपगमनं, गण्हितुं खमनीयन्ति अत्थो. तानीति द्वे मूलानि. पुन तानीति समुदयभूतानि छ आपत्तिसमुट्ठानानि. वत्थुन्ति मेथुनादिवत्थुं. इतिपीति पिसद्दो पठमनयं अपेक्खति. एत्थ पठमनये मूलेन समुदयस्स पायतो अभेदो होति, पच्छिमनये पन सब्बथा भेदो होति. तस्मा पच्छिमनयोयेव युत्ततरोति दट्ठब्बो. ‘‘वूपसम्मती’’ति इमिना ‘‘निरुज्झती’’ति पदस्स समुच्छेदनिरोधं दस्सेति. वुट्ठानेनाति परिवासादिविनयकम्मेन.
तेत्तिंसमूलानं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘विवादाधिकरणस्स द्वादस मूलानी’’तिआदि. एकं मूलन्ति सम्बन्धो. तानीति तेत्तिंस मूलानि. परतोति परस्मिं. ‘‘अट्ठारस भेदकरवत्थूनी’’तिआदिना अधिकरणानं समुट्ठानं दस्सेति. चत्तारि सङ्घकिच्चानि निस्साय उप्पज्जतीति योजना. इदन्ति वत्थु. सत्तन्नं निदानन्ति सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं पञ्ञत्तिट्ठानसङ्खातं निदानं. एत्थाति ठाने. पञ्ञत्तिं न जानातीति एत्थ ‘‘अनुपञ्ञत्तिं न जानाती’’ति वक्खमानत्ता पठमपञ्ञत्ति गहेतब्बाति आह ‘‘पठमपञ्ञत्तिं न जानाती’’ति. अनुपञ्ञत्तीति एत्थ अनुसद्दो नउपच्छिन्नत्थोति आह ‘‘पुनप्पुनं पञ्ञत्तिं न जानाती’’ति. पच्छात्थोपि युज्जतेव पठमपञ्ञत्तितो पच्छा पञ्ञत्तत्ता. अनुसन्धिवचनपथन्ति एत्थ अनुसन्धीनं वसेन वचनपथन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘कथानुसन्धिविनिच्छयानुसन्धिवसेन वत्थु’’न्ति. ञत्तिकिच्चन्ति ञत्तिया किच्चं. इमिना ञत्तियाति एत्थ साम्यत्थे सामिवचनं. करधातुसम्बन्धे करणवचनम्पि युज्जतेव. करणन्ति एत्थ च युपच्चयस्स कम्मत्थभावञ्च दस्सेति. न केवलं ञत्तिकम्मे एव ञत्तिकिच्चं न जानाति, अथ खो ञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मेसुपि न जानातीति दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मेसू’’तिआदि. पुब्बे ठपेतब्बाति ञत्ति नाम कम्मवाचाय पुब्बे ठपेतब्बाति न जानाति. इमिना नपुब्बकुसलभावं दस्सेति. ‘‘पच्छा’’ति इमिना नअपरकुसलभावं दस्सेति. पिसद्देन पठमनयं अपेक्खति. ‘‘कालं न जानाती’’ति इमिना अकालञ्ञूति पदस्स विग्गहवाक्यं दस्सेति. कालं दस्सेन्तो आह ‘‘अनज्झिट्ठो’’तिआदि.
‘‘धुतङ्गे आनिसंसं अजानित्वा’’ति इमिना मन्दमोमूहानं फलं दस्सेति. पापिच्छोति एत्थ पापिच्छो नाम पच्चयलाभस्स पत्थनाति आह ‘‘पच्चयलाभं पत्थयमानो’’ति. कायविवेको च चित्तविवेको च उपधिविवेको च कायचित्तउपधिविवेकं, समाहारद्वन्दो, पुब्बपदेसु उत्तरपदलोपो. एतस्साति आरञ्ञिकस्स. इमिना इमाय अत्थो इदमत्थो, सो एतस्सत्थीति इदमत्थीति वचनत्थं दस्सेति. अप्पिच्छञ्ञेवातिआदीसु एवसद्दानं छड्डेतब्बत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘न अञ्ञं किञ्चि लोकामिस’’न्ति.
नवविधन्ति दिवसवसेन तिविधं, तथा कत्तब्बाकारवसेन, तथा कारकवसेनाति नवविधं उपोसथं.
कायदुच्चरितादि यस्मा न पसादं संवत्तेति, न पसादाय वा संवत्तति, तस्मा अपासादिकन्ति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘अपासादिकन्ति कायदुच्चरितादि अकुसल’’न्ति. वेलं अतिक्कम्माति भोजनादिकालं अतिक्कमित्वा. इमिना अतिवेलन्ति एत्थ अतिसद्दस्स अतिक्कमनत्थञ्च ‘‘अतिवेल’’न्ति पदस्स ‘‘विहरतो’’ति पदे किरियविसेसनभावञ्च दस्सेति. अप्पं कालन्ति योजना. अवतरणं ओतारोति दस्सेन्तो आह ‘‘ओतरण’’न्ति. सब्बत्थाति सब्बेसु पञ्चकेसु.