४. पठमसेनासनसिक्खापदं

१०८. चतुत्थे हिममेव हिमन्तो, हिमन्ते नियुत्तो हेमन्तिको, कालोति आह ‘‘हेमन्तकाले’’ति. ओतापेन्ता पक्कमिंसूति सम्बन्धो. कालसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता सम्बन्धापेक्खोति आह ‘‘यस्स कस्सची’’ति. हिमवस्सेनाति हिमेन च वस्सेन च.

११०. ‘‘वस्सिको’’ति न सङ्केताति अवस्सिकसङ्केता. ‘‘अट्ठ मासे’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति विसेसितत्ता हेमन्तिकगिम्हिकमासायेव गहेतब्बाति आह ‘‘चत्तारो हेमन्तिके’’तिआदि. यत्थाति यस्मिं रुक्खे. न ऊहदन्तीति सम्बन्धो. ‘‘काका वा’’ति एत्थ वासद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेनाह ‘‘अञ्ञे वा सकुन्ता’’ति. तस्माति यस्मा अनुजानाति, तस्मा. यत्थाति यस्मिं रुक्खे, विस्समित्वा गच्छन्तीति योजना. यस्मिन्ति रुक्खे, कत्वा वसन्तीति योजना. अट्ठ मासे एवाति सम्भवतो आह ‘‘येसु जनपदेसू’’तिआदि. तेसुपीति जनपदेसुपि. अवस्सिकसङ्केते एवाति सम्भवतो आह ‘‘यत्था’’तिआदि. यत्थाति येसु जनपदेसु. ‘‘विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होती’’ति इमिना सचे अविगतवलाहकं अविसुद्धं नभं होति, निक्खिपितुं न वट्टतीति दीपेति. ‘‘एवरूपे काले’’ति पदं ‘‘निक्खिपितुं वट्टती’’ति पदे आधारो.

अब्भोकासिकेनापीति अब्भोकासधुतङ्गयुत्तेनापि. पिसद्दो रुक्खमूलिकस्स अपेक्खको. वत्तं वित्थारेन्तो आह ‘‘तस्स ही’’तिआदि. तस्साति अब्भोकासिकस्स. हिसद्दो वित्थारजोतको. तत्थेवाति पुग्गलिकमञ्चकेयेव. सङ्घिकं मञ्चन्ति सम्बन्धो. वीतमञ्चकोति वायितमञ्चको. तस्मिन्ति वीतमञ्चके. पुराणमञ्चको नस्सन्तोपि अनग्घोति आह ‘‘पुराणमञ्चको गहेतब्बो’’ति. चम्मेन अवनहितब्बोति ओनद्धो, सो एव ओनद्धको. गहेत्वा च पन पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टतीति योजना. असमयेति वस्सिकसङ्खाते अकाले. चतुग्गुणेनापीति चतुपटलेनपि. वट्टन्ति वलाहका आवट्टन्ति अस्मिं समयेति वट्टुलो, सो एव वट्टलिको, सत्ताहं वट्टलिको, सत्ताहो वा वट्टलिको सत्ताहवट्टलिको, सो आदि येसं तानीति सत्ताहवट्टलिकादीनि. आदिसद्देन सत्ताहतो ऊनाधिकानि गहेतब्बानि. कायानुगतिकत्ताति कायं अनुगमकत्ता कायसदिसत्ताति अत्थो.

पण्णकुटीसूति पण्णेन छादितकुटीसु. सभागभिक्खूनन्ति अत्तना सभागभिक्खूनं, सन्तिकन्ति सम्बन्धो. अनोवस्सके ठानेति योजना. लग्गेत्वाति लम्बेत्वा, अयमेव वा पाठो. ‘‘सम्मज्जनि’’न्ति पदं ‘‘गहेत्वा’’ति पदे अवुत्तकम्मं, ‘‘ठपेतब्बा’’ति पदे वुत्तकम्मं. धोवित्वाति सम्मज्जनिं सुद्धं कत्वा. उपोसथागारादीसूतिआदिसद्देन परिवेणादीनि गहेतब्बानि.

यो पन भिक्खु गन्तुकामो होति, तेनाति योजना. तत्थाति सालायं. यत्थ कत्थचीति यस्मिं किस्मिञ्चि ठाने. पाकतिकट्ठानेति पकतिया गहितट्ठाने. तत्र तत्रेवाति तेसु तेसु चेतियङ्गणादीसुयेव. असनसालन्ति असन्ति भक्खन्ति अस्सं सालायन्ति असना, असना च सा साला चेति असनसाला, भोजनसालाति अत्थो. तत्राति तस्स सम्मज्जन्तस्स, तस्मिं ‘‘वत्तं जानितब्ब’’न्ति पाठे वा. मज्झतोति पवित्ततो, सुद्धट्ठानतोति अत्थो. पादट्ठानाभिमुखाति सम्मज्जन्तस्स पादट्ठानं अभिमुखा. वालिका हरितब्बाति पंसु च वालिका च अपनेतब्बा. सम्मुञ्चनीसलाकाय परं पेल्लेतब्बाति अधिप्पायो. बहीति सम्मज्जितब्बतलतो बहि.

१११. मसारकोतीति एत्थ इतिसद्दो नामपरियायो, मसारको नामाति अत्थो. एवं बुन्दिकाबद्धोतीतिआदीसुपि. पादे मसित्वा विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेतब्बा एत्थाति मसारको. बुन्दो एव बुन्दिको, पादो, तस्मिं आबद्धा बन्धिता अटनी यस्साति बुन्दिकाबद्धो. कुळीरस्स पादो विय पादो यस्साति कुळीरपादको, यथा कुळीरो वङ्कपादो होति, एवं वङ्कपादोति वुत्तं होति. आहच्च अङ्गे विज्झित्वा तत्थ पवेसितो पादो यस्साति आहच्चपादको. आणिन्ति अग्गखिलं. मञ्चति पुग्गलं धारेतीति मञ्चो. पीठति विसमदुक्खं हिंसतीति पीठं. पणवोति एको तूरियविसेसो, तस्स सण्ठानं कत्वाति अत्थो. तञ्हि एतरहि बुद्धपटिमस्स पल्लङ्कसण्ठानं होति. तन्ति कोच्छं. करोन्ति किराति सम्बन्धो. एत्थाति सेनासनपरिभोगे. हीति सच्चं. तन्ति कोच्छं महग्घं होति, महग्घत्ता भद्दपीठन्तिपि वुच्चति. येनाति येन भिक्खुना. ‘‘थाममज्झिमस्सा’’ति पदेन पमाणमज्झिमं निवत्तेति.

एत्थाति ‘‘अनापुच्छं वा गच्छेय्या’’ति पदे. थेरो आणापेतीति योजना. आणापेतीति च आण-धातुया एव पेसनसङ्खातस्स हेत्वत्थस्स वाचकत्ता णापेसद्दो स्वत्थोव. सोति दहरो. तथाति यथा थेरेन वुत्तो, तथा कत्वाति अत्थो. तत्थाति दिवाट्ठाने, मञ्चपीठे वा. ततोति ठपनकालतो. परिबुन्धेति हिं सेतीति पलिबोधो, परिसद्दो उपसग्गो, सो विकारवसेन अञ्ञथा जातो. सो पलिबोधो अञ्ञत्थ आवासादिको, इध पन सन्थरापितमञ्चादिको. सायन्ति सायन्हे, भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. थेरो भणतीति सम्बन्धो. तत्थाति मञ्चपीठे. ‘‘बालो होती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अनुग्गहितवत्तो’’ति. अनुग्गहितं वत्तं येनाति अनुग्गहितवत्तो, थेरो. तज्जेतीति उब्बेजेति. तस्मिन्ति दहरे. अस्साति थेरस्स.

आणत्तिक्खणेयेवाति थेरस्स पेसनक्खणेयेव. दहरो वदतीति योजना. ‘‘थेरो’’ति पदं ‘‘वत्वा गच्छती’’ति पदद्वये कत्ता, ‘‘कारेतब्बो’’ति पदे कम्मं. नन्ति मञ्चपीठं, ‘‘पञ्ञपेत्वा’’तिपदमपेक्खिय एवं वुत्तं. नन्ति दहरं वा. ‘‘वत्वा’’ति पदमपेक्खिय एवं वुत्तं. तत्थेवाति मञ्चपीठेयेव. अस्साति थेरस्स. तत्थाति दिवाट्ठाने. भोजनसालतो अञ्ञत्थ गच्छन्तोति भोजनसालतो निक्खमित्वा मञ्चपीठपञ्ञापनट्ठानतो अञ्ञं ठानं गच्छन्तो, थेरोति योजना. तत्थेवाति दिवाट्ठानेयेव. यत्रिच्छतीति यं ठानं गन्तुमिच्छतीति अत्थो. अन्तरसन्निपातेति सकलं अहोरत्तं असन्निपातेत्वा अन्तरे सन्निपाते सतीति योजना.

तत्थाति तस्मिं ठाने. आगन्तुका गण्हन्तीति सम्बन्धो. ततोति गण्हनतो. तेसन्ति आगन्तुकानं. येहीति आवासिको वा होतु, आगन्तुको वा, येहि भिक्खूहि. तेति निसिन्नकभिक्खू. उद्धं पाळिपाठं सारेति पवत्तेतीति उस्सारको. धम्मकथायं साधूति धम्मकथिको. तस्मिन्ति उस्सारके वा धम्मकथिके वा. अहोरत्तन्ति अहो च रत्ति च अहोरत्तं, अच्चन्तसंयोगपदं. इतरस्मिन्ति पठमं निसिन्नभिक्खुतो अञ्ञस्मिं भिक्खुम्हीति योजना. अन्तोउपचारट्ठेयेवाति लेड्डुपातसङ्खातस्स उपचारस्स अन्तो ठितेयेव, अनादरे चेतं भुम्मं. सब्बत्थाति आपत्तिवारअनापत्तिवारेसु.

११२. चिमिलिकं वातिआदीसु विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. तन्ति चिमिलिकत्थरणं. उत्तरि अत्थरितब्बन्ति उत्तरत्थरणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘उत्तरत्थरणं नामा’’तिआदि. भूमियन्ति सुधादिपरिकम्मेन अकतायं पकतिभूमियं. चम्मखण्डोति एत्थ चम्मंयेव अन्ते खण्डत्ता छिन्नत्ता चम्मखण्डोति वुच्चति. ननु सीहचम्मादीनि न कप्पन्तीति आह ‘‘अट्ठकथासु ही’’तिआदि. हीति सच्चं. तस्माति यस्मा न दिस्सति, तस्मा. परिहरणेयेवाति अत्तनो सन्तकन्ति परिच्छिन्दित्वा, पुग्गलिकन्ति वा परिग्गहेत्वा तं तं ठानं हरणेयेव. पादो पुञ्छीयति सोधीयति एतायाति पादपुञ्छनीति कत्वा रज्जुपिलोतिकायो पादपुञ्छनीति वुच्चतीति आह ‘‘पादपुञ्छनी नामा’’तिआदि. मयसद्दलोपं कत्वा फलकपीठन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘फलकपीठं नाम फलकमयं पीठ’’न्ति. फलकञ्च पीठञ्च फलकपीठन्ति वा दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अथ वा’’ति. एतेनाति ‘‘फलकपीठ’’न्ति पदेन. ‘‘सङ्गहित’’न्ति पदे करणं, कत्ता वा. बीजनिपत्तकन्ति चतुरस्सबीजनीयेव सकुणपत्तसदिसत्ता बीजनिपत्तकं, सदिसत्थे को. ‘‘अज्झोकासे’’ति पदं ‘‘पचित्वा’’ति पदे आधारो. अग्गिसालायन्ति अग्गिना पचनसालायं. पब्भारेति लेणसदिसे पब्भारे. यत्थाति यस्मिं ठाने.

यस्मिन्ति पुग्गले. ‘‘अत्तनो पुग्गलिकमिव होती’’ति इमिना अनापत्तीति दस्सेति.

११३. यो भिक्खु वा लज्जी होति, तथारूपं भिक्खुं वा ति योजना. ‘‘लज्जी होती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञती’’ति. योति आपुच्छको भिक्खु. ‘‘केनचि उपद्दुतं होती’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचेपि ही’’तिआदि. हिसद्दो वित्थारजोतको. वुड्ढतरो भिक्खु गण्हातीति सम्बन्धो. तं पदेसन्ति सेनासनट्ठपितट्ठानं. आपदासूति विपत्तीसूति. चतुत्थं.