पाचित्तिययोजना
महाकारुणिकं नाथं, अभिनत्वा समासतो;
पाचित्यादिवण्णनाय, करिस्सामत्थयोजनं.
५. पाचित्तियकण्डं
१. मुसावादसिक्खापद-अत्थयोजना
खुद्दकानन्ति सुखुमापत्तिपकासकत्ता अप्पकानं, गणनतो वा पचुरत्ता बहुकानं. येसं सिक्खापदानन्ति सम्बन्धो. ‘‘येस’’न्ति पदं ‘‘सङ्गहो’’ति पदे साम्यत्थछट्ठी. सङ्गहीयते सङ्गहो. ‘‘नवहि वग्गेही’’तिपदं ‘‘सङ्गहो, सुप्पतिट्ठितो’’ति पदद्वये करणं. दानीति कालवाचको सत्तम्यन्तनिपातो इदानि-परियायो, इमस्मिं कालेति अत्थो. तेसन्ति खुद्दकानं, अयं वण्णनाति सम्बन्धो. भवतीति एत्थ ति-सद्दो एकंसत्थे अनागतकालिको होति ‘‘निरयं नून गच्छामि, एत्थ मे नत्थि संसयो’’तिआदीसु (जा. २.२२.३३१) विय. किञ्चापेत्थ हि यथा एकंसवाचको नूनसद्दो अत्थि, न एवं ‘‘भवती’’ति पदे, अत्थतो पन अयं वण्णना नून भविस्सतीति अत्थो गहेतब्बो. अथ वा अवस्सम्भावियत्थे अनागतकालवाचको होति ‘‘धुवं बुद्धो भवामह’’न्तिआदीसु (बु. वं. २.१०९-११४) विय. कामञ्हेत्थ यथा अवस्सम्भावियत्थवाचको धुवसद्दो अत्थि, न एवं ‘‘भवती’’ति पदे, अत्थतो पन धुवं भविस्सति अयं वण्णनाति अत्थो गहेतब्बोति दट्ठब्बं.
१. ‘‘तत्था’’ति पदं ‘‘मुसावादवग्गस्सा’’ति पदे निद्धारणसमुदायो, तेसु नवसु वग्गेसूति अत्थो. पठमसिक्खापदेति वा, तेसु खुद्दकेसु सिक्खापदेसूति अत्थो. सक्यानं पुत्तोति भगिनीहि संवासकरणतो लोकमरियादं छिन्दितुं, जातिसम्भेदतो वा रक्खितुं सक्कुणन्तीति सक्या. साकवनसण्डे नगरं मापेन्तीति वा सक्या, पुब्बराजानो. तेसं वंसे भूतत्ता एतरहिपि राजानो सक्या नाम, तेसं पुत्तोति अत्थो. ‘‘बुद्धकाले’’ति पदं ‘‘पब्बजिंसू’’ति पदे आधारो. सक्यकुलतो निक्खमित्वाति सम्बन्धो. ‘‘वादक्खित्तो’’त्यादिना वादेन खित्तो, वादम्हि वाति अत्थं दस्सेति. यत्र यत्राति यस्सं यस्सं दिट्ठियं पवत्ततीति सम्बन्धो. अवजानित्वाति पटिस्सवेन वियोगं कत्वा. अवसद्दो हि वियोगत्थवाचको. ‘‘अपजानित्वा’’तिपि पाठो, पटिञ्ञातं अपनीतं कत्वाति अत्थो. दोसन्ति अयुत्तिदोसं, सल्लक्खेन्तो हुत्वाति सम्बन्धो. कथेन्तो कथेन्तोति अन्तसद्दो मानसद्दकारियो. कथियमानो कथियमानोति हि अत्थो. पटिजानित्वाति पटिञ्ञातं कत्वा. आनिसंसन्ति निद्दोसं गुणं. पटिपुब्बो चरसद्दो पटिच्छादनत्थोति आह ‘‘पटिचरति पटिच्छादेती’’ति. ‘‘किं पन रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति वुत्ते ‘‘अनिच्च’’न्ति वदति. कस्माति वुत्ते ‘‘जानितब्बतो’’ति वदति. यदि एवं निब्बानम्पि जानितब्बत्ता अनिच्चं नाम सियाति वुत्ते अत्तनो हेतुम्हि दोसं दिस्वा अहं ‘‘जानितब्बतो’’ति हेतुं न वदामि, ‘‘जातिधम्मतो’’ति पन वदामि. तया पन दुस्सुतत्ता एवं वुत्तन्ति वत्वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति. ‘‘कुरुन्दिय’’न्ति पदं ‘‘वुत्त’’न्ति पदे आधारो. एतस्साति ‘‘रूपं अनिच्चं जानितब्बतो’’ति वचनस्स. तत्राति कुरुन्दियं. तस्साति पटिजाननावजाननस्स. ‘‘पटिच्छादनत्थ’’न्ति पदं ‘‘भासती’’तिपदे सम्पदानं. ‘‘महाअट्ठकथाय’’न्तिपदं ‘‘वुत्त’’न्ति पदे आधारो. ‘‘दिवाट्ठानादीसू’’ति पदं उपनेतब्बं. इदं ‘‘असुकस्मिं नामपदेसे’’ति पदे निद्धारणसमुदायो.
३. सम्मा वदति अनेनाति संवादनं, उजुजातिकचित्तं, न संवादनं विसंवादनं, वञ्चनाधिप्पायवसप्पवत्तं चित्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘विसंवादनचित्त’’न्ति. ‘‘वाचा’’त्यादिना वचति एतायाति वाचाति अत्थं दस्सेति. हीति दळ्हीकरणजोतकं, तदमिना सच्चन्ति अत्थो. ‘‘वाचायेवा’’ति पदं ‘‘ब्यप्पथो’’ति पदे तुल्यत्थं, ‘‘वुच्चती’’ति पदे कम्मं. पथसद्दपरत्ता वाचासद्दस्स ब्यादेसो कतो. सुद्धचेतना कथिताति सम्बन्धो. तंसमुट्ठितसद्दसहिताति ताय चेतनाय समुट्ठितेन सद्देन सह पवत्ता चेतना कथिताति योजना.
‘‘एव’’न्ति पदं ‘‘दस्सेत्वा’’ति पदे निदस्सनं, करणं वा. ‘‘दस्सेत्वा’’ति पदं ‘‘दस्सेन्तो आहा’’ति पदद्वये पुब्बकालकिरिया. अन्तेति ‘‘वाचा’’तिआदीनं पञ्चन्नं पदानं अवसाने. ‘‘आहा’’ति एत्थ वत्तमान-तिवचनस्स अकारो पच्चुप्पन्नकालवाचकेन ‘‘इदानी’’ति पदेन योजितत्ता. ‘‘तत्था’’ति पदं ‘‘अत्थो वेदितब्बो’’ति पदे आधारो. एत्थाति ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’तिआदीसु. ‘‘पाळिय’’न्ति पदं ‘‘देसना कता’’ति पदे आधारो. निस्सितविञ्ञाणवसेन अवत्वा निस्सयपसादवसेन ‘‘चक्खुना दिट्ठ’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘ओळारिकेनेवा’’ति.
४. तस्साति ‘‘तीहाकारेही’’तिआदिवचनस्स. ‘‘अत्थो’’ति पदं ‘‘वेदितब्बो’’ति पदे कम्मं. हीति विसेसजोतकं, विसेसं कथयिस्सामीति अत्थो. तत्थाति चतुत्थपाराजिके. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे.
९. आदीनम्पीति पिसद्दो सम्पिण्डनत्थो.
११. मन्दसद्दो जळत्थवाचकोति आह ‘‘मन्दत्ता जळत्ता’’ति. यो पन अञ्ञं भणतीति सम्बन्धो. ‘‘सामणेरेना’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे कत्ता. अपिसद्दो पुच्छावाचको, ‘‘पस्सित्था’’ति पदेन योजेतब्बो, अपि पस्सित्थाति अत्थो. ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’तिआदिवचनतो अञ्ञा पूरणकथापि ताव अत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञा पूरणकथा नाम होती’’ति. अप्पताय ऊनस्स अत्थस्स पूरणवसेन पवत्ता कथा पूरणकथा. एसा पूरणकथा नाम काति आह ‘‘एको’’तिआदि. एसा हि गामे अप्पकम्पि तेलं वा पूवखण्डं वा पस्सित्वा वा लभित्वा वा बहुकं कत्वा पूरणवसेन कथितत्ता पूरणकथा नाम. बहुकानि तेलानि वा पूवे वा पस्सन्तोपि लभन्तोपि अप्पकं कत्वा ऊनवसेन कथितत्ता ऊनकथापि अत्थीति सक्का वत्तुं. अट्ठकथासु पन अवुत्तत्ता वीमंसित्वा गहेतब्बं. बहुकाय पूरणस्स अत्थस्स ऊनवसेन पवत्ता कथा ऊनकथाति विग्गहो कातब्बोति. पठमं.
२. ओमसवाद सिक्खापदं
१२. दुतिये मसधातु विज्झनत्थे पवत्तति ‘‘ओमट्ठं उम्मट्ठ’’न्तिआदीसु (सं. नि. अट्ठ. १.१.२१) वियाति दस्सेन्तो आह ‘‘ओमसन्तीति ओविज्झन्ती’’ति.
१३. ‘‘इदं वत्थु’’न्ति पदं ‘‘आहरी’’ति पदे कम्मं. नन्दितब्बोति नन्दो वण्णबलादि, सो एतस्सत्थीति नन्दी. विसालानि महन्तानि विसाणानि एतस्सत्थीति विसालो, नन्दी च सो विसालो चेति नन्दिविसालोति वचनत्थं दस्सेति ‘‘नन्दिविसालो नामा’’तिआदिना. सोति नन्दिविसालो, ‘‘आहा’’ति पदे कत्ता. तत्थेवाति युञ्जितट्ठानेयेव. अहेतुकपटिसन्धिकालेपीति पि-सद्दो अनुग्गहत्थवाचको, पगेव द्विहेतुक तिहेतुक पटिसन्धिकालेति अत्थो. ‘‘तेन चा’’ति चकारस्स अवुत्तसम्पिण्डनत्थत्ता ‘‘अत्तनो कम्मेन चा’’ति अत्थं सम्पिण्डेतीति आह ‘‘अत्तनो कम्मेन चा’’ति. अत्तनोति नन्दिविसालस्स.
१५. एत्थाति एतिस्सं पदभाजनियं, ‘‘आहा’’ति पदे आधारो. ‘‘यस्मा’’ति पदं विभजितुकामो’’ति पदे हेतु. अट्ठुप्पत्तियंयेव ‘‘हीनेनापी’’ति वत्वा पदभाजनियं अवुत्तत्ता इदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. वेणुकारजातीति विलीवकारजाति. नेसादजातीति एत्थ केवट्टजातिपि सङ्गहिता.
पु वुच्चति करीसं, तं कुसति अपनेतीति पुक्कुसो. पुप्फं वुच्चति करीसं, कुसुमं वा, तं छड्डेतीति पुप्फछड्डको.
कुटति छिन्दतीति कोट्ठो, सोयेव कोट्ठको. यकारभकारे एकतो योजेत्वा ‘‘यभा’’ति यो अक्कोसो अत्थि, एसो हीनो नाम अक्कोसोति योजना.
१६. सब्बपदेसूति नामादीसु सब्बपदेसु. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. अलिकन्ति असच्चं, मिच्छावाचन्ति सम्बन्धो. योपि वदतीति योजना.
२६. परिहरित्वाति परिमुखं कथनं अपनेत्वा. दवं परिहासं कामेतीति दवकामो, तस्स भावो दवकम्यं, तंयेव दवकम्यता. अनुपसम्पन्नन्ति एत्थ अकारस्स सदिसत्थमग्गहेत्वा अञ्ञत्थोव गहेतब्बोति आह ‘‘ठपेत्वा भिक्खु’’न्तिआदि. यदि हि सदिसत्थो भवेय्य, सामणेरोव अनुपसम्पन्नो नाम सिया सण्ठानेन च पुरिसभावेन च सदिसत्ता, तस्मा अञ्ञत्थोव गहेतब्बोति दट्ठब्बं. सब्बसत्ताति एत्थ सब्बसद्दो अनवसेसत्थो मनुस्से उपादाय वचनत्थजाननाजाननपकतिकानं सब्बसत्तानम्पि गहितत्ता.
३५. अत्थपुरेक्खारो नामाति वेदितब्बोति सम्बन्धो. सिक्खापदमपेक्खिय नपुंसकलिङ्गवसेन ‘‘किरिय’’न्तिआदि वुत्तं. आपत्तिमपेक्खिय इत्थिलिङ्गवसेन ‘‘किरिया’’तिआदि वुत्तं. वज्जकम्मसद्दा सिक्खापदमपेक्खन्तापि आपत्ति, मपेक्खन्तापि नियतनपुंसकलिङ्गत्ता नपुंसकायेव, तस्मा ते द्वे आपत्तिट्ठाने न वुत्ताति दट्ठब्बन्ति. दुतियं.
३. पेसुञ्ञसिक्खापदं
३६. ततिये ‘‘जातभण्डनान’’न्ति वत्तब्बे अग्याहितोतिआदीसु विय विसेसनपरनिपातवसेन ‘‘भण्डनजातान’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘सञ्जातभण्डनान’’न्ति. ‘‘पुब्बभागो’’ति वत्वा तस्स सरूपं दस्सेति ‘‘इमिना च इमिना चा’’तिआदिना. विरुद्धं वदति एतेनाति विवादो, विग्गाहिककथा, तं आपन्नाति विवादापन्ना, तेसं. पिसति सञ्चुण्णेतीति पिसुणो, पुग्गलो, तस्स इदन्ति पेसुञ्ञं, वचनन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पेसुञ्ञन्ति पिसुणवाच’’न्ति.
३७. भिक्खुपेसुञ्ञेति भिक्खूनं सन्तिकं उपसंहटे पेसुञ्ञवचनेति छट्ठीसमासो.
३८. ‘‘दिस्वा’’ति पदं ‘‘भणन्तस्सा’’ति पदे पुब्बकालकिरिया, दस्सनं हुत्वाति अत्थो. ततियं.
४. पदसोधम्मसिक्खापदं
४४. चतुत्थे पटिमुखं आदरेन सुणन्तीति पतिस्सा, न पतिस्सा अप्पतिस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘अप्पतिस्सवा’’ति.
४५. ‘‘पदसो’’ति एत्थ सो-पच्चयो विच्छत्थवाचकोति आह ‘‘पदं पद’’न्ति. तत्थाति तेसु चतुब्बिधेसु. पदं नाम इध अत्थजोतकं वा विभत्यन्तं वा न होति, अथ खो लोकियेहि लक्खितो गाथाय चतुत्थंसो पादोव अधिप्पेतोति आह ‘‘पदन्ति एको गाथापादो’’ति. अनु पच्छा वुत्तपदत्ता दुतियपादो अनुपदं नाम. अनु सदिसं ब्यञ्जनं अनुब्यञ्जनन्ति अत्थं दस्सेति ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्तिआदिना. ब्यञ्जनसद्दो पद-परियायो. यंकिञ्चि पदं अनुब्यञ्जनं नाम न होति, पुरिमपदेन पन सदिसं पच्छिमपदमेव अनुब्यञ्जनं नाम.
वाचेन्तो हुत्वा निट्ठापेतीति योजना. ‘‘एकमेकं पद’’न्ति पदं ‘‘निट्ठापेती’’ति पदे कारितकम्मं. ‘‘थेरेना’’ति पदं ‘‘वुत्ते’’ति पदे कत्ता, ‘‘एकतो’’ति पदे सहत्थो. सामणेरो अपापुणित्वा भणतीति सम्बन्धो. मत्तमेवाति एत्थ एवसद्दो मत्तसद्दस्स अवधारणत्थं दस्सेति, तेन पकारं पटिक्खिपति. ‘‘अनिच्च’’न्ति च ‘‘अनिच्चा’’ति च द्विन्नं पदानं सतिपि लिङ्गविसेसत्ते अनुब्यञ्जनत्ता आपत्तिमोक्खो नत्थीति आह ‘‘अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तिया’’ति.
ब्रह्मजालादीनीति एत्थ आदिसद्देन सामञ्ञफलसुत्तादीनि दीघसुत्तानि (दी. नि. १.१५० आदयो) सङ्गहितानि. चसद्देन ओघतरणसुत्तादीनि संयुत्तसुत्तानि (सं. नि. १.१) च चित्तपरियादानसुत्तादीनि अङ्गुत्तरसुत्तानि (अ. नि. १.२ आदयो) च सङ्गहितानि. सोति देवताभासितो वेदितब्बोति योजना.
किञ्चापि वदतीति सम्बन्धो. एत्थ च किञ्चापिसद्दो गरहत्थवाचको, पनसद्दो अनुग्गहत्थवाचको. मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसूति मेण्डकपञ्हे च मिलिन्दपञ्हे च. यन्ति सुत्तं वुत्तन्ति सम्बन्धो. आरम्मणकथा बुद्धिककथा दण्डककथा ञाणवत्थुकथाति योजेतब्बं पेय्यालवसेन वुत्तत्ता. इमायो पकरणानि नामाति वदन्ति. महापच्चरियादीसु वत्वा परिग्गहितोति योजना. यन्ति सुत्तं.
४८. तत्राति ‘‘एकतो उद्दिसापेन्तो’’ति वचने. उद्दिसापेन्तीति आचरियं देसापेन्ति बहुकत्तारमपेक्खिय बहुवचनवसेन वुत्तं. तेहीति उपसम्पन्नानुपसम्पन्नेहि. द्वेपीति उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च.
उपचारन्ति द्वादसहत्थूपचारं. येसन्ति भिक्खूनं. पलायनकगन्थन्ति परिवज्जेत्वा गच्छन्तं पकरणं. सामणेरो गण्हातीति योजना.
ओपातेतीति अवपातेति, गळितापेतीति अत्थो. सुत्तेपीति वेय्याकरणसुत्तेपि. तन्ति येभुय्येन पगुणगन्थं. परिसङ्कमानन्ति सारज्जमानं. यं पन वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. किरियसमुट्ठानत्ताति इमस्स सिक्खापदस्स किरियसमुट्ठानत्ताति. चतुत्थं.
५. सहसेय्यसिक्खापदं
४९. पञ्चमे मुट्ठा सति एतेसन्ति मुट्ठस्सती. नत्थि सम्पजानं एतेसन्ति असम्पजाना. भवङ्गोतिण्णकालेति निद्दोक्कमनकाले.
५०. ‘‘पकतिया’’ति पदं ‘‘देन्ती’’ति पदे विसेसनं. ते भिक्खू देन्तीति सम्बन्धो. ‘‘गारवेना’’ति पदञ्च ‘‘सिक्खाकामताया’’ति पदञ्च ‘‘देन्ती’’ति पदे हेतु. सीसस्स उपधानं उस्सीसं, तस्स करीयते उस्सीसकरणं, तंयेव अत्थो पयोजनं उस्सीसकरणत्थो, तदत्थाय. तत्राति पुरिमवचनापेक्खं, ‘‘सिक्खाकामताया’’ति वचनेति अत्थो. निदस्सनन्ति सेसो. अथ वा सिक्खाकामतायाति पच्चत्ते भुम्मवचनं. ‘‘इदम्पिस्स होति सीलस्मि’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.१९५ आदयो) विय. इदम्पि सिक्खाकामताय अयं सिक्खाकामता सिक्खाकामभावो होतीति योजना. एस नयो ‘‘तत्रिदं समन्तपासादिकाय समन्तपासादिकत्तस्मि’’न्तिआदीसुपि. भिक्खू खिपन्तीति योजना. तन्ति आयस्मन्तं राहुलं. अथाति खिपनतो पच्छा. इदन्ति वत्थु. सम्मुञ्चनिकचवरछड्डनकानि सन्धाय वुत्तं. तेनायस्मता राहुलेन पातितं नु खोति योजना. सो पनायस्मा गच्छतीति सम्बन्धो. अपरिभोगा अञ्ञेसन्ति अञ्ञेहि न परिभुञ्जितब्बा.
५१. हीति सच्चं, यस्मा वा. सयनं सेय्या, कायपसारणकिरिया, सयन्ति एत्थाति सेय्या, मञ्चपीठादि. तदुभयम्पि एकसेसेन वा सामञ्ञनिद्देसेन वा एकतो कत्वा ‘‘सहसेय्य’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सेय्या’’तिआदि. तत्थाति द्वीसु सेय्यासु. तस्माति यस्मा द्वे सेय्या दस्सिता, तस्मा. ‘‘सब्बच्छन्ना’’तिआदिना लक्खणं वुत्तन्ति योजना. पाकटवोहारन्ति लोके विदितं वचनं. दुस्सकुटियन्ति दुस्सेन छादितकुटियं. अट्ठकथासु यथावुत्ते पञ्चविधच्छदनेयेव गय्हमाने को दोसोति आह ‘‘पञ्चविधच्छदनेयेवा’’तिआदि. यं पन सेनासनं परिक्खित्तन्ति सम्बन्धो. पाकारेन वाति इट्ठकसिलादारुना वा. अञ्ञेन वाति किलञ्जादिना वा. वत्थेनपीति पिसद्दो पगेव इट्ठकादिनाति दस्सेति. यस्साति सेनासनसङ्खाताय सेय्याय. उपरीति वा समन्ततोति वा योजना. एकेन द्वारेन पविसित्वा सब्बपासादस्स वळञ्जितब्बतं सन्धाय वुत्तं ‘‘एकूपचारो’’ति. सतगब्भं वा चतुस्सालं एकूपचारं होतीति सम्बन्धो. तन्ति सेनासनसङ्खातं सेय्यं.
तत्थाति सेनासनसङ्खातायं सेय्यायं. सम्बहुला सामणेरा सचे होन्ति, एको भिक्खु सचे होतीति योजना. ‘‘सामणेरा’’ति इदं पच्चासन्नवसेन वुत्तं, उपलक्खणवसेन वा अञ्ञेहिपि सहसेय्यानं आपत्तिसम्भवतो. तेति सामणेरा. सब्बेसन्ति भिक्खूनं. तस्साति सामणेरस्स. एसेव नयोति एसो एव नयो, न अञ्ञो नयोति अत्थो. अथ वा एसेव नयोति एसो इव नयो, एसो एतादिसो नयो इव अयं नयो दट्ठब्बोति अत्थो.
अपि चाति एकंसेन. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. चतुक्कन्ति एकावासएकानुपसम्पन्नं, एकावासनानुपसम्पन्नं, नानावासएकानुपसम्पन्नं, नानावासनानुपसम्पन्नन्ति चतुसमूहं, चतुपरिमाणं वा. योति भिक्खु. हिसद्दो वित्थारजोतको, तं वचनं वित्थारयिस्सामीति अत्थो, वित्थारो मया वुच्चतेति वा. देवसिकन्ति दिवसे दिवसे. णिकपच्चयो हि विच्छत्थवाचको. योपि सहसेय्यं कप्पेति, तस्सापि आपत्तीति योजेतब्बो. तत्राति ‘‘तिरच्छानगतेनापी’’ति वचने.
‘‘अपदानं अहिमच्छा, द्विपदानञ्च कुक्कुटी;
चतुप्पदानं मज्जारी, वत्थु पाराजिकस्सिमा’’ति. (पारा. अट्ठ. १.५५);
इमं गाथं सन्धाय वुत्तं ‘‘वुत्तनयेनेवा’’ति. तस्माति यस्मा वेदितब्बो, तस्मा. गोधाति कुण्डो. बिळालोति आखुभुजो. मङ्गुसोति नकुलो.
असम्बद्धभित्तिकस्स कतपासादस्साति योजना. तुलाति एत्थ तुला नाम थम्भान, मुपरि दक्खिणुत्तरवित्थारवसेन ठपितो दारुविसेसो थलति थम्भेसु पतिट्ठातीति कत्वा. ता पन हेट्ठिमपरिच्छेदतो तिस्सो, उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन पञ्चसत्तनवादयो. नानूपचारे पासादेति सम्बन्धो.
वाळसङ्घाटादीसूति वाळरूपं दस्सेत्वा कतेसु सङ्घाटादीसु. आदिसद्देन तुलं सङ्गण्हाति. एत्थ च सङ्घाटो नाम तुलान, मुपरि पुब्बपच्छिमायामवसेन ठपितो कट्ठविसेसो सम्मा घटेन्ति एत्थ गोपानस्यादयोति कत्वा. ते पन तयो होन्ति. निब्बकोसब्भन्तरेति छदनकोटिअब्भन्तरे. परिमण्डलं वा चतुरस्सं वा सेनासनं होतीति सम्बन्धो. तत्राति तस्मिं सेनासने. अपरिच्छिन्नो गब्भस्स उपचारो एतेसन्ति अपरिच्छिन्नगब्भूपचारा सब्बगब्भा, ते पविसन्तीति अत्थो. निपन्नानं भिक्खूनन्ति योजना. तत्राति तस्मिं पमुखे. पमुखस्स सब्बच्छन्नत्ता, सब्बपरिच्छन्नत्ता च आपत्तिं करोतीति योजना. ननु पमुखे छन्नमेव अत्थि, नो परिच्छन्नन्ति आह ‘‘गब्भपरिक्खेपो’’तिआदि. हीति सच्चं.
यं पन अन्धकट्ठकथायं वुत्तन्ति सम्बन्धो. जगतीति पथविया च मन्दिरालिन्दवत्थुस्स च नाममेतं. इध पन मन्दिरालिन्दवत्थुसङ्खाता भूभेदा गहिता. तत्थाति अन्धकट्ठकथायं. कस्मा पाळिया न समेतीति आह ‘‘दसहत्थुब्बेधापी’’तिआदि. हीति यस्मा. तत्थाति अन्धकट्ठकथायं. येपि महापासादा होन्तीति योजना. तेसुपीति महापासादेसुपि.
सुधाछदनमण्डपस्साति एत्थ ‘‘सुधा’’ति इदं उपलक्खणवसेन वुत्तं येन केनचि छदनमण्डपस्सापि अधिप्पेतत्ता. मण्डं वुच्चति सूरियरस्मि, तं पाति रक्खति, ततो वा जनन्ति मण्डपं. ननु एकूपचारं होति पाकारस्स छिद्दत्ताति आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. वळञ्जनत्थाय एवाति एवकारो योजेतब्बो. तेनाह ‘‘न वळञ्जनूपच्छेदनत्थाया’’ति. अथ वा ‘‘सद्दन्तरत्थापोहनेन सद्दो अत्थं वदती’’ति (उदा. अट्ठ. १; दी. नि. टि. १.१; म. नि. टी. १.मूलपरियायसुत्तवण्णना; सं. नि. टी. १.१.ओघतरणसुत्तवण्णना; अ. नि. टी. १.१.रुपादिवग्गवण्णना) वुत्तत्ता ‘‘न वळञ्जनूपच्छेदनत्थाया’’ति वुत्तं. कवाटन्ति एत्थ द्वारमेव अधिप्पेतं परियायेन वुत्तत्ता, असति च द्वारे कवाटस्साभावतो. संवरणविवरणकाले कवति सद्दं करोतीति कवाटं.
तत्राति ‘‘एकूपचारत्ता’’ति वचने. यस्साति परवादिनो. अनुयोगो सियाति योजना. इधाति इमस्मिं सहसेय्यसिक्खापदे, वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति पिहितद्वारे गब्भे. सोति परवादी. सब्बच्छन्नत्ता आपत्ति इति वुत्तेति योजना. एसेव नयो ‘‘सब्बपरिच्छन्नता न होती’’ति एत्थापि. पच्चागमिस्सतीति पति आगमिस्सति, पुन आगमिस्सतीति अत्थो.
ब्यञ्जनमत्तेनेवाति ‘‘सब्बच्छन्ना’’तिआदिअक्खरपदमत्तेनेव, न अत्थवसेन. ‘‘एवञ्च सती’’ति इमिना अब्यापितदोसं दस्सेति. ततोति अनापत्तितो, परिहायेय्याति सम्बन्धो. तस्माति यस्मा अनियतेसु वुत्तं, तस्मा. तत्थाति अनियतेसु. इधापीति इमस्मिं सिक्खापदेपि. यं यन्ति सेनासनं. सब्बत्थाति सब्बेसु सेनासनेसु, सहसेय्यापत्ति होतीति सम्बन्धो.
५३. द्वीसु अट्ठकथावादेसु महाअट्ठकथावादोव युत्तोति सो पच्छा वुत्तो.
इमिनापीति सेनम्बमण्डपेनापि. एतन्ति जगतिया अपरिक्खित्ततं. यथाति यंसद्दत्थो ततियन्तनिपातो, येन सेनम्बमण्डपेनाति अत्थोति. पञ्चमं.
६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदं
५५. छट्ठे आगन्तुका वसन्ति एत्थाति आवसथो, आवसथो च सो अगारञ्चेति आवसथागारन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘आगन्तुकानं वसनागार’’न्ति. मनुस्सानं सन्तिका वचनं सुत्वाति वचनसेसो योजेतब्बो. साटकन्ति उत्तरसाटकं, निवत्थवत्थन्तिपि वदन्ति. अच्चागम्माति त्वापच्चयन्तपदस्स सम्बन्धं दस्सेतुमाह ‘‘पवत्तो’’ति. यथा ओमसवादसिक्खापदे अक्कोसेतुकामताय खत्तियं ‘‘चण्डालो’’ति वदतो अलिकं भणतोपि मुसावादसिक्खापदेन अनापत्ति, ओमसवादसिक्खापदेनेव आपत्ति, एवमिधापि मातुगामेन सह सयतो पठमसहसेय्यसिक्खापदेन अनापत्ति, इमिनाव आपत्तीति दट्ठब्बन्ति. छट्ठं.
७. धम्मदेसनासिक्खापदं
६०. सत्तमे महाद्वारेति बहि ठिते महाद्वारे. आगम्म, पविसित्वा वा वसनट्ठानत्ता ओवरको आवसथो नामाति आह ‘‘ओवरकद्वारे’’ति. सुनिग्गतेनाति सुट्ठु बहि निक्खमित्वा गतेन सद्देन. ‘‘अञ्ञातु’’न्ति पदस्स ‘‘न ञातु’’न्ति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘आजानितु’’न्ति. इमिना नकारविकारो अइति निपातो न होति, आइति उपसग्गोति पन दस्सेति. ‘‘विञ्ञुना पुरिसेना’’ति एत्तकमेव अवत्वा ‘‘पुरिसविग्गहेना’’ति वदन्तो मनुस्सपुरिसविग्गहं गहेत्वा ठितेन यक्खेन पेतेन तिरच्छानगतेन सद्धिं ठिताय मातुगामस्स देसेतुं न वट्टतीति दस्सेति. न यक्खेनाति यक्खेन सद्धिं ठिताय मातुगामस्स देसेतुं न वट्टतीति योजना. एस नयो ‘‘न पेतेन, न तिरच्छानगतेना’’ति एत्थापि.
६६. छप्पञ्चवाचाहीति एत्थ ‘‘पञ्चा’’ति वाचासिलिट्ठवसेन वुत्तं कस्सचि पयोजनस्साभावा. तत्थाति ‘‘छप्पञ्चवाचाही’’ति पदे. एको गाथापादो एका वाचाति वदन्तो चुण्णिये विभत्यन्तं एकं पदं एका वाचा नामाति दस्सेति, अत्थजोतकपदं वा वाक्यपदं वा न गहेतब्बं. ‘‘एकं पदं पाळितो, पञ्च अट्ठकथातो’’ति इमिना ‘‘द्वे पदानि पाळितो, चत्तारि अट्ठकथातो’’तिआदिनयोपि गहेतब्बो. छपदानतिक्कमोयेव हि पमाणं. तस्मिन्ति एत्थ सति विभत्तिविपल्लासे लिङ्गस्सापि विपल्लासो होति ‘‘तस्मि’’न्ति पुल्लिङ्गेन वुत्तत्ता. सति च विभत्तिविपल्लासे ‘‘तस्सा’’ति इत्थिलिङ्गभावेन पवत्ता. ‘‘मातुगामस्सा’’ति नियतपुल्लिङ्गापेक्खनस्स असम्भवतो अत्थवसेन ‘‘एकिस्सा’’ति इत्थिलिङ्गभावेन वुत्तं. इमिना भेदलिङ्गनिस्सितो विसेसनविसेस्योपि अत्थीति दस्सेति. तुम्हाकन्ति निद्धारणसमुदायो. ‘‘सुणाथा’’ति अवत्वा आभोगोपि वट्टतीति आह ‘‘पठम’’न्तिआदि. पठमन्ति च पठममेव. तेन वुत्तं ‘‘न पच्छा’’ति. पुट्ठो हुत्वा भिक्खु कथेतीति योजनाति. सत्तमं.
८. भूतारोचनसिक्खापदं
६७. अट्ठमे तत्थाति चतुत्थपाराजिकसिक्खापदे. इधाति भूतारोचनसिक्खापदे. हीति सच्चं, यस्मा वा. पयुत्तवाचाति पच्चयेहि युत्ता वाचा. तथाति ततो गुणारोचनकारणा, अरिया सादियिंसूति योजना.
यतसद्दानं निच्चसम्बन्धत्ता वुत्तं ‘‘ये’’तिआदि. सब्बेपीति पुथुज्जनारियापि. भूतन्ति विज्जमानं. कस्मा सब्बेपि पटिजानिंसु, ननु अरियेहि अत्तनो गुणानं अनारोचितत्ता न पटिजानितब्बन्ति आह ‘‘अरियानम्पी’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. अरियानम्पि अब्भन्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मो यस्मा भूतो होति, तस्मा सब्बेपि ‘‘भूतं भगवा’’ति पटिजानिंसूति योजना. यस्मा भासितो विय होति, तस्माति योजना. अरिया पटिजानिंसूति सम्बन्धो. अनादीनवदस्सिनोति दोसस्स अदस्सनधम्मा. तेहीति अरियेहि, भासितोति सम्बन्धो. यं पिण्डपातं उप्पादेसुन्ति योजना. अञ्ञेति पुथुज्जना. सब्बसङ्गाहिकेनेवाति सब्बेसं पुथुज्जनारियानं सङ्गहणे पवत्तेनेव. सिक्खापदविभङ्गेपीति सिक्खापदस्स पदभाजनियेपि. तत्थाति चतुत्थपाराजिके. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे.
७७. उत्तरिमनुस्सधम्ममेव सन्धाय वुत्तं, न सुतादिगुणन्ति अत्थो. अन्तरा वाति परिनिब्बानकालतो अञ्ञस्मिं काले वा. अतिकड्ढियमानेनाति अतिनिप्पीळियमानेन. उम्मत्तकस्साति इदं पनाति एत्थ इति-सद्दो आद्यत्थो. तेन ‘‘खित्तचित्तस्सा’’तिआदिं सङ्गण्हाति. दिट्ठिसम्पन्नानन्ति मग्गपञ्ञाय, फलपञ्ञाय च सम्पन्नानं. अनापत्तीति पाचित्तियापत्तिया अनापत्ति न वत्तब्बा, आपत्तियेव होति, तस्मा ‘‘उम्मत्तकस्स अनापत्ती’’ति न वत्तब्बन्ति अधिप्पायोति. अट्ठमं.
९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदं
७८. नवमे तत्राति तस्सं ‘‘दुट्ठुल्ला नामा’’तिआदिपाळियं, तासु वा पाळिअट्ठकथासु. विचारणाति वीमंसना. उपसम्पन्नसद्देति उपसम्पन्नसद्दत्थभावे. एत्थ हि सद्दे वुच्चमाने अविनाभावतो सद्देन अत्थोपि वुत्तो, विनापि भावपच्चयेन भावत्थस्स ञातब्बत्ता भावोपि गहेतब्बो, तस्मा वुत्तं ‘‘उपसम्पन्नसद्दत्थभावे’’ति. एसेव नयो ‘‘दुट्ठुल्लसद्दे’’ति एत्थापि. एतं परिमाणं यस्साति एतं, ‘‘तेरस सङ्घादिसेसा’’ति वचनं. एतं एव वत्तब्बं, न ‘‘चत्तारि च पाराजिकानी’’ति इदन्ति अत्थो. तत्थाति पाळियं. कस्सचि विमति भवेय्य, किं भवेय्याति योजना. आपत्तिं आरोचेन्तेन अक्कोसन्तस्स समानत्ता वुत्तं ‘‘एवं सती’’तिआदि. पाचित्तियमेव चाति चसद्दो ब्यतिरेकत्थो, न दुक्कटं आपज्जतीति अत्थो. हीति सच्चं. एतन्ति पाचित्तियापज्जनतं, ‘‘असुद्धो होति…पे… ओमसवादस्सा’’ति वचनं वा, वुत्तन्ति सम्बन्धो. एत्थाति पाळियं. अट्ठकथाचरियावेति एत्थ एवकारो अट्ठानयोगो, पमाणन्ति एत्थ योजेतब्बो, कारणमेवाति अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘न अञ्ञा विचारणा’’ति. अथ वा अञ्ञाति साम्यत्थे पच्चत्तवचनमेतं, न अञ्ञेसं विचारणा पमाणन्ति अत्थो. एवञ्हि सति एवकारो ठानयोगोव. पुब्बेपि चाति गन्थारम्भकालेपि च.
एतन्ति अट्ठकथाचरियानं पमाणतं. संवरत्थाय एव, अनापज्जनत्थाय एव च अनुञ्ञातन्ति योजना. तेनाह ‘‘न तस्स’’त्यादि. तस्माति यस्मा भिक्खुभावो नाम न अत्थि, तस्मा सुवुत्तमेवाति सम्बन्धो.
८०. साति भिक्खुसम्मुति, सङ्घेन कातब्बाति योजना. कत्थचीति किस्मिञ्चि ठाने. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे. ‘‘वुत्तत्ता’’ति पदं ‘‘कातब्बा’’ति पदे हेतु. एसाति एसो भिक्खु. हितेसितायाति हितस्स एसिताय, अत्थस्स इच्छतायाति अत्थो.
८२. सेसानीति आदिम्हि पञ्चसिक्खापदतो सेसानि उपरि पञ्च सिक्खापदानि. अस्साति अनुपसम्पन्नस्स. घटेत्वाति सम्बन्धं कत्वाति. नवमं.
१०. पथवीखणनसिक्खापदं
८६. दसमे भगवा दस्सेतीति योजना. एत्थाति पथवियं. तत्थाति तेसु पासाणादीसु. मुट्ठिप्पमाणतोति खटकपमाणतो. साति अदड्ढपथवी. हत्थिकुच्छियन्ति एवंनामके ठाने. एकपच्छिपूरं पथविन्ति सम्बन्धो. तेसंयेवाति अप्पपंसुअप्पमत्तिकापदानं एव. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतन्ति येभुय्येनपासाणादिपञ्चकं. तन्ति कुसीतं. आणापेत्वाति एत्थ ‘‘आण पेसने’’ति धातुपाठेसु वुत्तत्ता आणधातुयेव पेसनसङ्खातं हेत्वत्थं वदति, न णापेपच्चयो, सो पन धात्वत्थेयेव वत्तति. न हि तस्स विसुं वुत्तो अभिधेय्यो अत्थि धात्वत्थतो अञ्ञस्स अभिधेय्यस्साभावा. तावाति पठमं पाळिमुत्तकविनिच्छयस्स, ततो वा.
पोक्खरं पदुमं नेतीति पोक्खरणी. ‘‘सोधेन्तेही’’ति पदं ‘‘उस्सिञ्चितुं अपनेतु’’न्ति पदेसु भावकत्ता. योति ‘‘तनुकद्दमो’’ति पदेन योजेतब्बो. यो तनुकद्दमोति हि अत्थो. कुटेहीति घटेहि. उस्सिञ्चितुन्ति उक्खिपित्वा, उद्धरित्वा वा सिञ्चितुं. तत्राति सुक्खकद्दमे, ‘‘यो’’ति पदे अवयवीआधारो. योति सुक्खकद्दमो.
तटन्ति कूलं. उदकसामन्ताति उदकस्स समीपे. ओमकचतुमासन्ति चतुमासतो ऊनकं. ओवट्ठन्ति देवेन ओवस्सितं होति सचेति योजना. पततीति तटं पतति. उदकेयेवाति पकतिउदकेयेव. उदकस्साति वस्सोदकस्स. तत्थाति पासाणपिट्ठियं. पठममेवाति सोण्डिखणनतो पठमं एव. उदके परियादिण्णेति उदके सुक्खे. पच्छाति उदकपूरतो पच्छा. तत्थाति सोण्डियं. उदकेयेवाति मूलउदकेयेव. उदकन्ति आगन्तुकउदकं. अल्लीयतीति पिट्ठिपासाणे लग्गति. तम्पीति सुखुमरजम्पि. अकतपब्भारेति वळञ्जेन अकते पब्भारे. उपचिकाहि वमीयति, घरगोळिकादयो वा सत्ते वमतीति वम्मिको.
गावीनं खुरो कण्टकसदिसत्ता गोकण्टको नाम, तेन छिन्नो कद्दमो ‘‘गोकण्टको’’ति वुच्चति. अच्छदनं वा विनट्ठच्छदनं वा पुराणसेनासनं होतीति योजना. ततोति पुराणसेनासनतो, गण्हितुं वट्टतीति सम्बन्धो. अवसेसन्ति विनट्ठच्छदनतो. अवसेसं इट्ठकं गण्हामि इति सञ्ञायाति योजेतब्बो. तेनाति इट्ठकादिना. या याति मत्तिका. अतिन्ताति अनल्ला, अकिलिन्नाति अत्थो.
तस्मिन्ति मत्तिकापुञ्जे. सब्बोति सकलो मत्तिकापुञ्जो. अस्साति मत्तिकापुञ्जस्स. ‘‘कप्पियकारकेही’’ति पदं ‘‘अपनामेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं. कस्मा वट्टतीति आह ‘‘उदकेना’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा.
तत्थाति मत्तिकापाकारे. अञ्ञम्पीति मण्डपथम्भतो अञ्ञम्पि. तेन अपदेसेनाति तेन पासाणादिपवट्टनलेसेन.
पस्सावधारायाति मुत्तसोताय. कत्तरयट्ठियाति कत्तरदण्डेन. एत्थ हि कत्तरयति अङ्गपच्चङ्गानं सिथिलभावेन सिथिलो हुत्वा भवतीति कत्वा कत्तरो वुच्चति जिण्णमनुस्सो, तेन एकन्ततो गहेतब्बत्ता कत्तरेन गहिता यट्ठि, कत्तरस्स यट्ठीति वा कत्वा कत्तरयट्ठि वुच्चति कत्तरदण्डो. दन्तजपठमक्खरेन सज्झायितब्बो. वीरियसम्पग्गहणत्थन्ति वीरियस्स सुट्ठु पग्गण्हनत्थं, वीरियस्स उक्खिपनत्थन्ति अत्थो. केचि भिक्खूति योजना.
८७. तत्रापीति इट्ठककपालादीसुपि. हीति सच्चं. तेसं अनुपादानत्ताति तेसं इट्ठकादीनं अग्गिस्स अनिन्धनत्ता. हीति सच्चं, यस्मावा. तानीति इट्ठकादीनि. अविसयत्ताति आपत्तिया अनोकासत्ता. तिणुक्कन्ति तिणमयं उक्कं. तत्थेवाति महापच्चरियं एव. अरीयति अग्गिनिप्फादनत्थं घंसीयति एत्थाति अरणी, हेट्ठा निमन्थनीयदारु. सह धनुना एति पवत्ततीति सहितो, उपरि निमन्थनदारु. अरणी च सहितो च अरणीसहितो, तेन अग्गिं निब्बत्तेत्वाति योजना. यथा करियमाने न डय्हति, तथा करोहीति सम्बन्धो.
८८. आवाटं जानाति आवाटं कातुं, खणितुं वा जानाहीति अत्थो. ‘‘एवं महामत्तिकं जान, थुसमत्तिकं जाना’’ति एत्थापि यथालाभं सम्पदानवाचकपदं अज्झाहरित्वा योजना कातब्बा. साति पथवी. तेनाति पवट्टनादिनाति. दसमं.
मुसावादवग्गो पठमो.
२. भूतगामवग्गो
१. भूतगामसिक्खापद-अत्थयोजना
८९. दुतियवग्गस्स पठमे तस्साति देवताय. उक्खित्तं फरसुन्ति उद्धं खित्तं कुठारिं. निग्गहेतुन्ति सण्ठातुं, निवत्तेतुं वा. चक्खुविसयातीतेति पसादचक्खुस्स गोचरातिक्कन्ते. महाराजसन्तिकाति वेस्सवणमहाराजस्स सन्तिका. थनमूलेयेवाति थनसमीपेयेव. हिमवन्तेति हिमउग्गिरणे वने, हिमयुत्ते वा. तत्थाति हिमवन्ते, देवतासन्निपाते वा. रुक्खधम्मोति रुक्खसभावो. रुक्खधम्मो च नाम छेदनभेदनादीसु रुक्खानं अचेतनत्ता कोपस्स अकरणं, तस्मिं रुक्खधम्मे ठिता देवता रुक्खधम्मे ठिता नाम, छेदनभेदनादीसु रुक्खस्स विय रुक्खट्ठकदेवताय अकोपनं रुक्खधम्मे ठिता नामाति अधिप्पायो. तत्थाति तासु सन्निपातदेवतासु. इतीति इमस्स अलभनस्स, इमस्मिं अलभने वा, आदीनवन्ति सम्बन्धो. भगवतो चाति च-सद्दो ‘‘पुब्बचरित’’न्ति एत्थ योजेतब्बो. इमञ्च आदीनवं अद्दस, भगवतो पुब्बचरितञ्च अनुस्सरीति वाक्यसम्पिण्डनवसेन योजना कातब्बा. तेनाति दस्सनानुस्सरणकारणेन. अस्साति देवताय. संविज्जति पिता अस्साति सपितिको, पुत्तो. (तावाति अतिविय, पटिसञ्चिक्खन्तियाति सम्बन्धो) ‘‘मरियादं बन्धिस्सती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सिक्खापदं पञ्ञपेस्सती’’ति. इति पटिसञ्चिक्खन्तिया अस्सा देवताय एतदहोसीति योजना.
योति यो कोचि जनो. वेति एकन्तेन. उप्पतितन्ति उप्पज्जनवसेन अत्तनो उपरि पतितं. भन्तन्ति भमन्तं धावन्तं, वारयेति निवारेय्य निग्गण्हेय्याति अत्थो. तन्ति जनं. अयं पनेत्थ योजना – सारथि भन्तं रथं वारये इव, तथा यो वे उप्पतितं कोधं वारये, तं अहं सारथिं इति ब्रूमि. इतरो कोधनिवारकतो अञ्ञो राजउपराजादीनं सारथिभूतो जनो रस्मिग्गाहो रज्जुग्गाहो नामाति.
दुतियगाथाय वेज्जो विसटं वित्थतं सप्पविसं सप्पस्स आसीविसस्स विसं गरळं ओसधेहि भेसज्जेन, मन्तेन च विनेति इव, तथा यो भिक्खवे उप्पतितं कोधं मेत्ताय विनेति, सो भिक्खु उरगो भुजगो पुराणं पुरे भवं जिण्णं पुराणत्ता जिण्णं तचं जहाति इव, तथा ओरपारं अपारसङ्खातं पञ्चोरम्भागियसंयोजनं जहातीति योजना कातब्बा.
तत्राति द्वीसु गाथासु. वत्थु पन विनये आरूळ्हन्ति योजना. अथाति पच्छा. यस्स देवपुत्तस्साति येन देवपुत्तेन. परिग्गहोति परिच्छिन्दित्वा गहितो. सोति देवपुत्तो. ततोति उपगमनतो. यदा होति, तदाति योजना. महेसक्खदेवतासूति महापरिवारासु देवतासु, महातेजासु वा. पटिक्कमन्तीति अपेन्ति. देवता यम्पि पञ्हं पुच्छन्तीति योजना. तत्थेवाति अत्तनो वसनट्ठानेयेव. उपट्ठानन्ति उपट्ठानत्थाय, सम्पदानत्थे चेतं उपयोगवचनं. अथ वा उपगन्त्वा तिट्ठति एत्थाति उपट्ठानं, भगवतो समीपट्ठानं, तं आगन्त्वाति अत्थो. नन्ति तं, अयमेव वा पाठो.
९०. ‘‘भवन्ती’’ति इमिना विरूळ्हे मूले नीलभावं आपज्जित्वा वड्ढमानके तरुणरुक्खगच्छादिके दस्सेति. ‘‘अहुवत्थु’’न्ति इमिना पन वड्ढित्वा ठिते महन्तरुक्खगच्छादिके दस्सेति. ‘‘अहुवत्थु’’न्ति च हिय्यत्तनिसङ्खाताय त्थुं-विभत्तिया हू-धातुस्स ऊकारस्स उवादेसो होति. पोत्थकेसु पन ‘‘अहुवती’’ति पाठो दिस्सति, सो अपाठोति दट्ठब्बो. ‘‘जायन्ती’’ति इमिना भू-धातुस्स सत्तत्थभावं दस्सेति, ‘‘वड्ढन्ती’’ति इमिना वड्ढनत्थभावं. एतन्ति ‘‘भूतगामो’’ति नामं. पीयते यथाकामं परिभुञ्जीयते, पातब्बं परिभुञ्जितब्बन्ति वा पातब्यं, पासद्दो यथाकामपरिभुञ्जनत्थो. तेनाह – ‘‘छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो’’ति.
९१. ‘‘इदानी’’ति पदं ‘‘आहा’’ति पदे कालसत्तमी. यस्मिन्ति बीजे. तन्ति बीजं. पञ्च बीजजातानीति एत्थ जातसद्दस्स तब्भावत्थतं सन्धाय अट्ठकथासु एवं वुत्तं. तब्भावत्थस्स ‘‘मूले जायन्ती’’ति इमाय पाळिया असंसन्दनतं सन्धाय वुत्तं सङ्गहकारेन ‘‘न समेन्ती’’ति. अट्ठकथाचरियानं मतेन सति जातसद्दस्स तब्भावत्थभावे ‘‘मूले जायन्ती’’तिआदीसु मूले मूलानि जायन्तीति दोसो भवेय्याति मनसि कत्वा आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. तानीति रुक्खादीनि. तस्साति ‘‘भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानी’’ति पदस्स. एतन्ति ‘‘बीजजातानी’’ति नामं. बीजेसु जातानि बीजजातानीति वुत्ते ‘‘मूले जायन्ती’’तिआदिना समेति. एतेनाति ‘‘बीजतो’’तिआदिना सङ्गहोति सम्बन्धो.
‘‘येही’’ति पदं ‘‘जातत्ता’’ति पदे अपादानं, हेतु वा ‘‘वुत्तानी’’ति पदे करणं, कत्ता वा. तेसन्ति बीजानं. रुक्खादीनं विरुहनं जनेतीति बीजं. ‘‘बीजतो’’तिआदिना कारियोपचारेन कारणस्स दस्सितत्ता कारणूपचारं पदीपेति. अञ्ञानिपि यानि वा पन गच्छवल्लिरुक्खादीनि अत्थि संविज्जन्ति, तानि गच्छवल्लिरुक्खादीनि जायन्ति सञ्जायन्तीति योजना. तानीति गच्छवल्लिरुक्खादीनि. तञ्च मूलं, पाळियं वुत्तहलिद्दादि च अत्थि, सब्बम्पि एतं मूलबीजं नामाति सम्बन्धो. एत्थाति बीजेसु, खन्धबीजेसु वा.
९२. सञ्ञावसेनाति ‘‘बीज’’न्ति सञ्ञावसेन. ‘‘तत्था’’ति पदं ‘‘वेदितब्बो’’ति पदे आधारो. ‘‘यथा’’तिआदिना कारणोपचारेन कारियस्स वुत्तत्ता फलूपचारं दस्सेति. यं बीजं वुत्तं, तं दुक्कटवत्थूति योजना. यदेतं आदिपदन्ति योजेतब्बं. तेनाति आदिपदेन. रवीयति भगवता कथीयतीति रुतं, पाळि, तस्स अनुरूपं यथारुतं, पाळिअनतिक्कन्तन्ति अत्थो.
एत्थाति ‘‘बीजे बीजसञ्ञी’’तिआदिपदे, इमस्मिं सिक्खापदे वा. उदके ठाति पवत्ततीति उदकट्ठो, एवं थलट्ठोपि. तत्थाति उदकट्ठथलट्ठेसु. सासपस्स मत्तं पमाणं अस्स सेवालस्साति सासपमत्तिको. तिलस्स बीजपमाणं अस्स सेवालस्साति तिलबीजको. पमाणत्थे को. आदिसद्देन सङ्खपणकादयो सेवाले सङ्गण्हाति. तत्थ तिलबीजपमाणो जलसण्ठितो नीलादिवण्णयुत्तो सेवालो तिलबीजं नाम, सपत्तो अप्पकण्डो उक्खलिपिधानादिपमाणो समूलो एको सेवालविसेसो सङ्खो नाम, भमरसण्ठानो नीलवण्णो एको सेवालविसेसो पणको नाम. उदकं सेवतीति सेवालो. तत्थाति सेवालेसु. योति सेवालो. पतिट्ठितं सेवालन्ति सम्बन्धो. यत्थ कत्थचीति मूले वा नळे वा पत्ते वा. उद्धरित्वाति उप्पाटेत्वा. ‘‘हत्थेही’’ति पदं ‘‘वियूहित्वा’’ति पदे करणं. हीति सच्चं, यस्मा वा. तस्साति सेवालस्स. एत्तावताति इतो चितो च वियूहनमत्तेन. यो सेवालो निक्खमति, तं सेवालन्ति योजना. परिस्सावनन्तरेनाति परिस्सावनछिद्देन. उप्पलानि अस्मिं गच्छेति उप्पलिनी. पदुमानि अस्मिं गच्छेति पदुमिनी, इनो, इत्थिलिङ्गजोतको ई. तत्थेवाति उदकेयेव. तानीति वल्लीतिणानि. हीति सच्चं, यस्मा वा. अनन्तकोति सासपमत्तिको सेवालो. सो हि नत्थि अत्ततो अन्तो लामको सेवालो एतस्साति कत्वा ‘‘अनन्तको’’ति वुच्चति. अत्तनायेव हि सुखुमो, ततो सुखुमो सेवालो नत्थीति अधिप्पायो. तत्थाति दुक्कटवत्थुभावे. तम्पीति ‘‘सम्पुण्णभूतगामं न होती’’ति वचनम्पि. पिसद्दो महापच्चरिआदिअट्ठकथाचरियानं वचनापेक्खो. हीति सच्चं, यस्मा वा. न आगतो, तस्मा न समेतीति योजना. अथाति तस्मिं अनागते. एतन्ति अनन्तकसेवालादिं. गच्छिस्सतीति वदेय्याति सम्बन्धो. तम्पीति ‘‘गच्छिस्सती’’ति वचनम्पि. पिसद्दो पुरिमट्ठकथाचरियानं वचनापेक्खो.
अभूतगाममूलत्ता तादिसस्स बीजगामस्साति एत्थ बीजगामो तिविधो होति – यो सयं भूतगामतो हुत्वा अञ्ञम्पि भूतगामं जनेति, अम्बट्ठिआदिको. यो पन सयं भूतगामतो हुत्वा अञ्ञं पन भूतगामं न जनेति, तालनाळिकेरादिखाणु. यो पन सयम्पि भूतगामतो अहुत्वा अञ्ञम्पि भूतगामं न जनेति. पानीयघटादीनं बहि सेवालोति. भूतगामो पन चतुब्बिधो होति – यो सयं बीजगामतो हुत्वा अञ्ञम्पि बीजगामं जनेति, एतरहि अम्बरुक्खादिको. यो पन सयं बीजगामतो अहुत्वाव अञ्ञं बीजगामं जनेति, आदिकप्पकाले अम्बरुक्खादिको. यो पन सयं बीजगामतो हुत्वा अञ्ञं पन बीजगामं न जनेति, नीलवण्णो फलितकदलीरुक्खादिको. यो पन सयम्पि बीजगामतो अहुत्वा अञ्ञम्पि बीजगामं न जनेति, इध वुत्तो अनन्तकसेवालादिकोति. तत्थ चतुत्थं भूतगामं सन्धाय वुत्तं ‘‘अभूतगाममूलकत्ता तादिसस्स बीजस्सा’’ति. अयं पन ततियबीजगामस्स च चतुत्थभूतगामस्स च विसेसो – ततियबीजगामे मूलपण्णानि न पञ्ञायन्ति, चतुत्थभूतगामे तानि पञ्ञायन्तीति. मूलपण्णानं अपञ्ञायनत्ता बीजगामोति वुत्तो, तेसं पञ्ञायनत्ता भूतगामोति वुत्तो. इतरथा हि विरोधो भवेय्याति. अत्तनो वादे पाचित्तियभावतो गरुकं, महापच्चरिआदीनं वादे दुक्कटमत्तभावतो लहुकं. एतन्ति ठानं.
एवं उदकट्ठं दस्सेत्वा थलट्ठं दस्सेन्तो आह ‘‘थलट्ठे’’तिआदि. थलट्ठे विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. तत्थाति हरितखाणूसु. उद्धं वड्ढतीति नवसाखानिग्गमनेन छिन्नतो उपरि वड्ढति. सोति खाणु. फलिताय कदलिया खाणु बीजगामेन सङ्गहितोति योजना. फलं सञ्जातं एतिस्साति फलिता. तथाति ‘‘भूतगामेनेव सङ्गहिता’’ति पदानि आकड्ढति. यदाति यस्मिं काले. रतनप्पमाणापीति हत्थप्पमाणापि. अथाति अपादानत्थो, ततो रासिकरणतो अञ्ञन्ति अत्थो. भूमियं निखणन्तीति सम्बन्धो. ‘‘मूलेसु चेव पण्णेसु चा’’ति एत्थ चसद्दो समुच्चयत्थोव, न विकप्पत्थोति आह ‘‘मूलमत्तेसु पना’’तिआदि.
बीजानीति मूलादिबीजानि. ठपितानि होन्तीति सम्बन्धो. ‘‘उपरी’’ति पदेन हेट्ठा मूलानि चाति अत्थं नयेन ञापेति. न अङ्कुरे निग्गतमत्तेयेव, अथ खो हरिते नीलपण्णवण्णे जातेयेव भूतगामसङ्गहो कातब्बोति आह ‘‘हरिते’’तिआदि. तालट्ठीनं मूलन्ति सम्बन्धो. दन्तसूचि वियाति हत्थिदन्तसूचि विय. यथा असम्पुण्णभूतगामो ततियो कोट्ठासो न आगतो, न एवं अमूलकभूतगामो. सो पन आगतोयेवाति आह ‘‘अमूलकभूतगामे’’ति. अमूलिकलता विय अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छतीति अत्थो.
वन्दाकाति रुक्खादनी. सा हि सयं रुक्खं निस्साय जायन्तीपि अत्तनो निस्सयानं रुक्खानं अदनत्ता भक्खनत्ता वदीयति थुतीयतीति ‘‘वन्दाका’’ति वुच्चति. अञ्ञा वाति वन्दाकाय अञ्ञा वा. तन्ति वन्दाकादिं. ततोति रुक्खतो. वनन्ति खुद्दको गच्छो. पगुम्बोति महागच्छो. दण्डकोति रुक्खो दण्डयोगतो. तस्सापीति अमूलिकलतायपि. अयमेव विनिच्छयोति वन्दाकादिकस्स विनिच्छयो विय अयं विनिच्छयो दट्ठब्बोति योजना. ‘‘द्वे तीणि पत्तानी’’ति वुत्तत्ता एकपत्तो सञ्जायन्तोपि अग्गबीजसङ्गहं गच्छतीति अत्थो. ‘‘अनुपसम्पन्नेना’’ति पदं ‘‘लित्तस्सा’’ति पदे कत्ता. निदाघसमयेति गिम्हकाले. अब्बोहारिकोति आपत्तिया अङ्गन्ति न वोहरितब्बो. वोहरितुं न अरहतीति अत्थो. एतन्ति अब्बोहारिकतं, ‘‘सचे…पे… पमज्जितब्बा’’ति वचनं वा.
अहिं सप्पं छादेतीति अहिच्छत्तं, तंयेव अहिच्छत्तकं. यथाकथञ्चि हि ब्युप्पत्ति, रुळ्हिया अत्थविनिच्छयो. तस्माति ततो विकोपनतो. तत्थाति अहिच्छत्तके. हेट्ठा ‘‘उदकपप्पटको’’ति वत्वा इध ‘‘रुक्खपप्पटिकायपी’’ति वुत्तत्ता पप्पटकसद्दो द्विलिङ्गोति दट्ठब्बो. तन्ति पप्पटिकं. ठितं निय्यासन्ति सम्बन्धो. एवं ‘‘लग्ग’’न्ति एत्थापि. हत्थकुक्कुच्चेनाति हत्थलोलेन. ‘‘छिन्दन्तस्सापी’’ति पदे हेतु.
वासत्थिकेनाति वासं इच्छन्तेन. ‘‘ओचिनापेतब्बा’’ति पदे कत्ता. उप्पाटेन्तेहीति उद्धरन्तेहि. तेसन्ति सामणेरानं. साखं गहितन्ति सम्बन्धो. ठपितस्स सिङ्गीवेरस्साति योजना.
छिज्जनकन्ति छिज्जनयुत्तं, छिज्जनारहन्ति अत्थो. ‘‘चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामी’’ति इमिना वत्तसीसेन चङ्कमनं वट्टतीति दस्सेति. ‘‘भिज्जती’’ति इमिना अभिज्जमाने गण्ठिपि कातब्बोति दस्सेति. दारुमक्कटकन्ति मक्कटस्स हत्थो मक्कटो उपचारेन, मक्कटो वियाति मक्कटको, सदिसत्थे को. दारुसङ्खातो मक्कटको दारुमक्कटको. तं आकोटेन्तीति सम्बन्धो. अनियामितत्ताति इमन्ति अनियामितत्ता वचनस्स. इदं महासामञ्ञं, विसेससामञ्ञम्पि वट्टतीति आह ‘‘नामं गहेत्वापी’’तिआदि. सब्बन्ति सब्बं वचनं.
‘‘इमं जानातिआदीसू’’ति पदं ‘‘एवमत्थो दट्ठब्बो’’ति पदे आधारो. इमं मूलभेसज्जं जानाति इमं मूलभेसज्जं योजितुं जानाति योजना. एत्तावताति ‘‘इमं जाना’’तिआदिवचनमत्तेन. कप्पियन्ति समणवोहारेन, वोहारस्स वा युत्तं अनुरूपं. एत्थाति ‘‘कप्पियं कातब्ब’’न्ति वचने. निब्बट्टबीजमेवाति फलतो निब्बट्टेत्वा विसुं कतं बीजं एव. तत्थाति सुत्ते. करोन्तेन भिक्खुना कातब्बन्ति योजना. ‘‘कप्पियन्ति वत्वावा’’ति इमिना पठमं कत्वा अग्गिसत्थनखानि उद्धरित्वा पच्छा वत्तुं न वट्टतीति दस्सेति. लोहमयसत्थस्साति अयतम्बादिलोहमयस्स सत्थस्स. तेहीति मनुस्सादीनं नखेहि. तेहीति अस्सादीनं खुरेहि. तेहीति हत्थिनखेहि. येहीति नखेहि. तत्थजातकेहिपीति तस्मिं सत्थे जातकेहिपि, नखेहीति सम्बन्धो.
तत्थाति पुरिमवचनापेक्खं. ‘‘कप्पियं करोन्तेना’’तिआदिवचनमपेक्खति. ‘‘उच्छुं कप्पियं करिस्सामी’’ति उच्छुमेव विज्झति, पगेव. ‘‘दारुं कप्पियं करिस्सामी’’ति उच्छुं विज्झति, ‘‘दारुं कप्पियं करिस्सामी’’ति दारुमेव वा विज्झति, वट्टति एकाबद्धत्ताति वदन्ति. तन्ति रज्जुं वा वल्लिं वा. सब्बं खण्डन्ति सम्बन्धो. तत्थाति मरिचपक्केसु. कटाहन्ति एकाय भाजनविकतिया नाममेतं. इध पन बीजानं भाजनभावेन तंसदिसत्ता फलफेग्गुपि ‘‘कटाह’’न्ति वुच्चति. एकाबद्धन्ति कटाहेन एकतो आबद्धं.
तानीति तिणानि. तेनाति रुक्खपवट्टनादिना. तत्राति तस्मिं ठपनपातनट्ठाने. ‘‘मनुस्सविग्गहपाराजिकवण्णनाय’’न्ति पदं ‘‘वुत्त’’न्ति पदे सामञ्ञाधारो. भिक्खु अज्झोत्थटो होतीति सम्बन्धो. ओपातेति आवाटे. सो हि अवपतनट्ठानत्ता ‘‘ओपातो’’ति वुच्चति. रुक्खन्ति अज्झोत्थटरुक्खं. भूमिन्ति ओपातथिरभूमिं. जीवितहेतूति निमित्तत्थे पच्चत्तवचनं, जीवितकारणाति अत्थो. ‘‘भिक्खुना’’ति पदं ‘‘निक्खामेतु’’न्ति पदे भावकत्ता, कारितकत्ता वा. ‘‘अज्झोत्थटभिक्खु’’न्ति वा ‘‘ओपातभिक्खु’’न्ति वा कारितकम्मं अज्झाहरितब्बं. तत्थाति अनापत्तिभावे, अनापत्तिभावस्स वा. एतस्साति सुत्तस्स. परो पन कारुञ्ञेन करोतीति सम्बन्धो. एतम्पीति कारुञ्ञम्पि. हीति सच्चं, यस्मा वाति. पठमं.
२. अञ्ञवादकसिक्खापदं
९४. दुतिये अनाचारन्ति अचरितब्बं कायवचीद्वारवीतिक्कमं. सब्बनामस्स अनियमत्थत्ता इध वचनन्ति आह ‘‘अञ्ञेन वचनेन अञ्ञं वचन’’न्ति. सोति भिक्खु, वदतीति सम्बन्धो. कोति को पुग्गलो. किन्ति किं आपत्तिं. किस्मिन्ति किस्मिं वत्थुस्मिं. किन्ति किं कम्मं. कन्ति कं पुग्गलं. किन्ति किं वचनं.
एत्थाति ‘‘को आपन्नो’’तिआदिपाळियं. ‘‘भिक्खूही’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे कत्ता. असारुप्पन्ति भिक्खूनं असारुप्पं. एसोति एसो अत्थो, विभवोति अत्थो. एतन्ति वत्थु. भणन्तो वा हुत्वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति सम्बन्धो. एत्थाति पटिच्छन्नासने. सोतन्ति सोतद्वारं. चक्खुन्ति चक्खुद्वारं.
९८. अञ्ञन्ति पुच्छितत्थतो अञ्ञं अपुच्छितमत्थं. भावप्पधानोयं कत्तुनिद्देसोति आह ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नाम’’न्ति. तुण्हीभावस्साति अभासनस्स. आत्यूपसग्गो लुत्तनिद्दिट्ठोति आह ‘‘आरोपेतू’’ति. एवं ‘‘अरोपिते’’ति एत्थपि. तेनाह ‘‘अनारोपिते’’ति.
१०१. तन्ति अञ्ञवादकविहेसकरोपनकम्मं. अस्साति भवेय्य, होति वा.
१०२. किन्ति किं वचनं. येनाति येन ब्याधिना कथेतुं न सक्कोति, तादिसो ब्याधि मुखे होतीति योजना. तप्पच्चयाति ततो कथितकारणाति. दुतियं.
३. उज्झापनकसिक्खापदं
१०३. ततिये भिक्खू उज्झापेन्तीति एत्थ ‘‘भिक्खू’’ति कारितकम्मत्ता करणत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘तेहि भिक्खूही’’ति. ओकारविपरीतो उकारोति च झेसद्दो ञाणत्थोति च दस्सेन्तो आह ‘‘अवजानापेन्ती’’ति. ‘‘तं आयस्मन्त’’न्ति पदं ‘‘अवजानापेन्ती’’ति पदे धातुकम्मं. अनेकत्थत्ता धातूनं झेसद्दो ओलोकनत्थो च चिन्तनत्थो च होति, तेनाह ‘‘ओलोकापेन्ती’’तिआदि. एत्थाति ‘‘भिक्खू उज्झापेन्ती’’ति पदे. छन्दायाति छन्दत्थं. येसं सेनासनानि च पञ्ञपेति, भत्तानि च उद्दिसति, तेसं अत्तनि पेमत्थन्ति अत्थो. अट्ठकथायं पन ‘‘छन्दायाति छन्देना’’ति वुत्तं. इमिना लिङ्गविपल्लासनयो वुत्तो. परेसं अत्तनो पेमेनाति अत्थो. पक्खपातेनाति अत्तनो पक्खे पातापनेन.
१०५. उज्झापेन्ति अनेनाति उज्झापनकं. खिय्यन्ति अनेनाति खिय्यनकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘येन वचनेना’’तिआदि.
१०६. उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं मङ्कुकत्तुकामोति सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मत’’न्तिआदि. सम्बज्झनं सम्बन्धो, कातब्बोति योजना. उपसम्पन्नस्स सङ्घेन सम्मतस्स अवण्णं कत्तुकामो अयसं कत्तुकामोति विभत्तिविपरिणामेन सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘विभत्तिविपरिणामो कातब्बो’’ति. ‘‘वसेना’’ति पदं विभत्तिविपरिणामो कातब्बो’’ति पदे विसेसनं. यस्मा विसेसो नत्थि, तस्मा कतन्ति योजना. तन्ति ‘‘खिय्यनक’’न्ति पदं. सो च भिक्खूति उज्झापनको च खिय्यनको च सो च भिक्खु. अथाति तस्मा उज्झापनकखिय्यनककरत्ता. अस्साति भिक्खुनो. अस्साति भवेय्य.
‘‘उपसम्पन्न’’न्ति पदं ‘‘उज्झापेती’’ति पदे धातुकम्मं ‘‘अनुपसम्पन्न’’न्ति पदं कारितकम्मं, ‘‘अनुपसम्पन्न’’न्ति पदं ‘‘उज्झापेती’’ति कारितकिरियं अपेक्खित्वा कम्मं होति. ‘‘खिय्यती’’ति सुद्धकिरियाय अपेक्खाय विभत्तिविपल्लासो होतीति आह ‘‘तस्स वा’’तिआदि. तस्साति अनुपसम्पन्नस्स सन्तिकेति सम्बन्धो. तन्ति सङ्घेन सम्मतं उपसम्पन्नं. ‘‘सङ्घेन असम्मत’’न्ति एत्थ न अपलोकनकम्मेन असम्मतं, कम्मवाचाय पन असम्मतन्ति आह ‘‘कम्मवाचाया’’तिआदि. द्वे तयो हुत्वा कम्मवाचाय सम्मनितुमसक्कुणेय्यत्ता असम्मतन्ति च दस्सेन्तो आह ‘‘यत्रा’’तिआदि. यत्राति यस्मिं विहारे. ‘‘अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मत’’न्ति एत्थ अनुपसम्पन्नस्स सम्मुतियो दातुमसक्कुणेय्यत्ता पुब्बवोहारवसेन सम्मतन्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. तन्ति अनुपसम्पन्नभावे ठितं. ब्यत्तस्साति वियत्तस्स. सङ्घेन वा कतोति योजनाति. ततियं.
४. पठमसेनासनसिक्खापदं
१०८. चतुत्थे हिममेव हिमन्तो, हिमन्ते नियुत्तो हेमन्तिको, कालोति आह ‘‘हेमन्तकाले’’ति. ओतापेन्ता पक्कमिंसूति सम्बन्धो. कालसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता सम्बन्धापेक्खोति आह ‘‘यस्स कस्सची’’ति. हिमवस्सेनाति हिमेन च वस्सेन च.
११०. ‘‘वस्सिको’’ति न सङ्केताति अवस्सिकसङ्केता. ‘‘अट्ठ मासे’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति विसेसितत्ता हेमन्तिकगिम्हिकमासायेव गहेतब्बाति आह ‘‘चत्तारो हेमन्तिके’’तिआदि. यत्थाति यस्मिं रुक्खे. न ऊहदन्तीति सम्बन्धो. ‘‘काका वा’’ति एत्थ वासद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेनाह ‘‘अञ्ञे वा सकुन्ता’’ति. तस्माति यस्मा अनुजानाति, तस्मा. यत्थाति यस्मिं रुक्खे, विस्समित्वा गच्छन्तीति योजना. यस्मिन्ति रुक्खे, कत्वा वसन्तीति योजना. अट्ठ मासे एवाति सम्भवतो आह ‘‘येसु जनपदेसू’’तिआदि. तेसुपीति जनपदेसुपि. अवस्सिकसङ्केते एवाति सम्भवतो आह ‘‘यत्था’’तिआदि. यत्थाति येसु जनपदेसु. ‘‘विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होती’’ति इमिना सचे अविगतवलाहकं अविसुद्धं नभं होति, निक्खिपितुं न वट्टतीति दीपेति. ‘‘एवरूपे काले’’ति पदं ‘‘निक्खिपितुं वट्टती’’ति पदे आधारो.
अब्भोकासिकेनापीति अब्भोकासधुतङ्गयुत्तेनापि. पिसद्दो रुक्खमूलिकस्स अपेक्खको. वत्तं वित्थारेन्तो आह ‘‘तस्स ही’’तिआदि. तस्साति अब्भोकासिकस्स. हिसद्दो वित्थारजोतको. तत्थेवाति पुग्गलिकमञ्चकेयेव. सङ्घिकं मञ्चन्ति सम्बन्धो. वीतमञ्चकोति वायितमञ्चको. तस्मिन्ति वीतमञ्चके. पुराणमञ्चको नस्सन्तोपि अनग्घोति आह ‘‘पुराणमञ्चको गहेतब्बो’’ति. चम्मेन अवनहितब्बोति ओनद्धो, सो एव ओनद्धको. गहेत्वा च पन पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टतीति योजना. असमयेति वस्सिकसङ्खाते अकाले. चतुग्गुणेनापीति चतुपटलेनपि. वट्टन्ति वलाहका आवट्टन्ति अस्मिं समयेति वट्टुलो, सो एव वट्टलिको, सत्ताहं वट्टलिको, सत्ताहो वा वट्टलिको सत्ताहवट्टलिको, सो आदि येसं तानीति सत्ताहवट्टलिकादीनि. आदिसद्देन सत्ताहतो ऊनाधिकानि गहेतब्बानि. कायानुगतिकत्ताति कायं अनुगमकत्ता कायसदिसत्ताति अत्थो.
पण्णकुटीसूति पण्णेन छादितकुटीसु. सभागभिक्खूनन्ति अत्तना सभागभिक्खूनं, सन्तिकन्ति सम्बन्धो. अनोवस्सके ठानेति योजना. लग्गेत्वाति लम्बेत्वा, अयमेव वा पाठो. ‘‘सम्मज्जनि’’न्ति पदं ‘‘गहेत्वा’’ति पदे अवुत्तकम्मं, ‘‘ठपेतब्बा’’ति पदे वुत्तकम्मं. धोवित्वाति सम्मज्जनिं सुद्धं कत्वा. उपोसथागारादीसूतिआदिसद्देन परिवेणादीनि गहेतब्बानि.
यो पन भिक्खु गन्तुकामो होति, तेनाति योजना. तत्थाति सालायं. यत्थ कत्थचीति यस्मिं किस्मिञ्चि ठाने. पाकतिकट्ठानेति पकतिया गहितट्ठाने. तत्र तत्रेवाति तेसु तेसु चेतियङ्गणादीसुयेव. असनसालन्ति असन्ति भक्खन्ति अस्सं सालायन्ति असना, असना च सा साला चेति असनसाला, भोजनसालाति अत्थो. तत्राति तस्स सम्मज्जन्तस्स, तस्मिं ‘‘वत्तं जानितब्ब’’न्ति पाठे वा. मज्झतोति पवित्ततो, सुद्धट्ठानतोति अत्थो. पादट्ठानाभिमुखाति सम्मज्जन्तस्स पादट्ठानं अभिमुखा. वालिका हरितब्बाति पंसु च वालिका च अपनेतब्बा. सम्मुञ्चनीसलाकाय परं पेल्लेतब्बाति अधिप्पायो. बहीति सम्मज्जितब्बतलतो बहि.
१११. मसारकोतीति एत्थ इतिसद्दो नामपरियायो, मसारको नामाति अत्थो. एवं बुन्दिकाबद्धोतीतिआदीसुपि. पादे मसित्वा विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेतब्बा एत्थाति मसारको. बुन्दो एव बुन्दिको, पादो, तस्मिं आबद्धा बन्धिता अटनी यस्साति बुन्दिकाबद्धो. कुळीरस्स पादो विय पादो यस्साति कुळीरपादको, यथा कुळीरो वङ्कपादो होति, एवं वङ्कपादोति वुत्तं होति. आहच्च अङ्गे विज्झित्वा तत्थ पवेसितो पादो यस्साति आहच्चपादको. आणिन्ति अग्गखिलं. मञ्चति पुग्गलं धारेतीति मञ्चो. पीठति विसमदुक्खं हिंसतीति पीठं. पणवोति एको तूरियविसेसो, तस्स सण्ठानं कत्वाति अत्थो. तञ्हि एतरहि बुद्धपटिमस्स पल्लङ्कसण्ठानं होति. तन्ति कोच्छं. करोन्ति किराति सम्बन्धो. एत्थाति सेनासनपरिभोगे. हीति सच्चं. तन्ति कोच्छं महग्घं होति, महग्घत्ता भद्दपीठन्तिपि वुच्चति. येनाति येन भिक्खुना. ‘‘थाममज्झिमस्सा’’ति पदेन पमाणमज्झिमं निवत्तेति.
एत्थाति ‘‘अनापुच्छं वा गच्छेय्या’’ति पदे. थेरो आणापेतीति योजना. आणापेतीति च आण-धातुया एव पेसनसङ्खातस्स हेत्वत्थस्स वाचकत्ता णापेसद्दो स्वत्थोव. सोति दहरो. तथाति यथा थेरेन वुत्तो, तथा कत्वाति अत्थो. तत्थाति दिवाट्ठाने, मञ्चपीठे वा. ततोति ठपनकालतो. परिबुन्धेति हिं सेतीति पलिबोधो, परिसद्दो उपसग्गो, सो विकारवसेन अञ्ञथा जातो. सो पलिबोधो अञ्ञत्थ आवासादिको, इध पन सन्थरापितमञ्चादिको. सायन्ति सायन्हे, भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. थेरो भणतीति सम्बन्धो. तत्थाति मञ्चपीठे. ‘‘बालो होती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अनुग्गहितवत्तो’’ति. अनुग्गहितं वत्तं येनाति अनुग्गहितवत्तो, थेरो. तज्जेतीति उब्बेजेति. तस्मिन्ति दहरे. अस्साति थेरस्स.
आणत्तिक्खणेयेवाति थेरस्स पेसनक्खणेयेव. दहरो वदतीति योजना. ‘‘थेरो’’ति पदं ‘‘वत्वा गच्छती’’ति पदद्वये कत्ता, ‘‘कारेतब्बो’’ति पदे कम्मं. नन्ति मञ्चपीठं, ‘‘पञ्ञपेत्वा’’तिपदमपेक्खिय एवं वुत्तं. नन्ति दहरं वा. ‘‘वत्वा’’ति पदमपेक्खिय एवं वुत्तं. तत्थेवाति मञ्चपीठेयेव. अस्साति थेरस्स. तत्थाति दिवाट्ठाने. भोजनसालतो अञ्ञत्थ गच्छन्तोति भोजनसालतो निक्खमित्वा मञ्चपीठपञ्ञापनट्ठानतो अञ्ञं ठानं गच्छन्तो, थेरोति योजना. तत्थेवाति दिवाट्ठानेयेव. यत्रिच्छतीति यं ठानं गन्तुमिच्छतीति अत्थो. अन्तरसन्निपातेति सकलं अहोरत्तं असन्निपातेत्वा अन्तरे सन्निपाते सतीति योजना.
तत्थाति तस्मिं ठाने. आगन्तुका गण्हन्तीति सम्बन्धो. ततोति गण्हनतो. तेसन्ति आगन्तुकानं. येहीति आवासिको वा होतु, आगन्तुको वा, येहि भिक्खूहि. तेति निसिन्नकभिक्खू. उद्धं पाळिपाठं सारेति पवत्तेतीति उस्सारको. धम्मकथायं साधूति धम्मकथिको. तस्मिन्ति उस्सारके वा धम्मकथिके वा. अहोरत्तन्ति अहो च रत्ति च अहोरत्तं, अच्चन्तसंयोगपदं. इतरस्मिन्ति पठमं निसिन्नभिक्खुतो अञ्ञस्मिं भिक्खुम्हीति योजना. अन्तोउपचारट्ठेयेवाति लेड्डुपातसङ्खातस्स उपचारस्स अन्तो ठितेयेव, अनादरे चेतं भुम्मं. सब्बत्थाति आपत्तिवारअनापत्तिवारेसु.
११२. चिमिलिकं वातिआदीसु विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. तन्ति चिमिलिकत्थरणं. उत्तरि अत्थरितब्बन्ति उत्तरत्थरणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘उत्तरत्थरणं नामा’’तिआदि. भूमियन्ति सुधादिपरिकम्मेन अकतायं पकतिभूमियं. चम्मखण्डोति एत्थ चम्मंयेव अन्ते खण्डत्ता छिन्नत्ता चम्मखण्डोति वुच्चति. ननु सीहचम्मादीनि न कप्पन्तीति आह ‘‘अट्ठकथासु ही’’तिआदि. हीति सच्चं. तस्माति यस्मा न दिस्सति, तस्मा. परिहरणेयेवाति अत्तनो सन्तकन्ति परिच्छिन्दित्वा, पुग्गलिकन्ति वा परिग्गहेत्वा तं तं ठानं हरणेयेव. पादो पुञ्छीयति सोधीयति एतायाति पादपुञ्छनीति कत्वा रज्जुपिलोतिकायो पादपुञ्छनीति वुच्चतीति आह ‘‘पादपुञ्छनी नामा’’तिआदि. मयसद्दलोपं कत्वा फलकपीठन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘फलकपीठं नाम फलकमयं पीठ’’न्ति. फलकञ्च पीठञ्च फलकपीठन्ति वा दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अथ वा’’ति. एतेनाति ‘‘फलकपीठ’’न्ति पदेन. ‘‘सङ्गहित’’न्ति पदे करणं, कत्ता वा. बीजनिपत्तकन्ति चतुरस्सबीजनीयेव सकुणपत्तसदिसत्ता बीजनिपत्तकं, सदिसत्थे को. ‘‘अज्झोकासे’’ति पदं ‘‘पचित्वा’’ति पदे आधारो. अग्गिसालायन्ति अग्गिना पचनसालायं. पब्भारेति लेणसदिसे पब्भारे. यत्थाति यस्मिं ठाने.
यस्मिन्ति पुग्गले. ‘‘अत्तनो पुग्गलिकमिव होती’’ति इमिना अनापत्तीति दस्सेति.
११३. यो भिक्खु वा लज्जी होति, तथारूपं भिक्खुं वा ति योजना. ‘‘लज्जी होती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञती’’ति. योति आपुच्छको भिक्खु. ‘‘केनचि उपद्दुतं होती’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचेपि ही’’तिआदि. हिसद्दो वित्थारजोतको. वुड्ढतरो भिक्खु गण्हातीति सम्बन्धो. तं पदेसन्ति सेनासनट्ठपितट्ठानं. आपदासूति विपत्तीसूति. चतुत्थं.
५. दुतियसेनासनसिक्खापदं
११६. पञ्चमे मञ्चकभिसीति मञ्चे अत्थरितब्बो मञ्चको, सोयेव भिसीति मञ्चकभिसि. एवं पीठकभिसिपि. पावारो कोजवोति द्वेयेव पच्चत्थरणन्ति वुत्ताति आह ‘‘पावारो’’तिआदि. वुत्तन्ति अट्ठकथासु वुत्तं. दुतियातिक्कमेति दुतियपादातिक्कमे. सेनासनतोति सचे एकं सेनासनं होति, ततो. अथ बहूनि सेनासनानि होन्ति, सब्बपच्छिमसेनासनतो. एको लेड्डुपातो सेनासनस्स उपचारो होति, एको परिक्खेपारहोति आह ‘‘द्वे लेड्डुपाता’’ति.
सचे भिक्खु, सामणेरो, आरामिको चाति तयो होन्ति, भिक्खुं अनापुच्छित्वा सामणेरो वा आरामिको वा न आपुच्छितब्बो. अथ सामणेरो, आरामिको चाति द्वे होन्ति, सामणेरं अनापुच्छित्वा आरामिकोव न आपुच्छितब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘भिक्खुम्हि सती’’तिआदि. तीसुपि असन्तेसु आपुच्छितब्बविधिं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तस्मिम्पि असती’’तिआदि. येनाति उपासकेन, ‘‘कारितो’’ति पदे कत्ता. तस्साति विहारसामिकस्स. तस्मिम्पि असति गन्तब्बन्ति योजना. पासाणेसूति पासाणफलकेसु. सचे उस्सहतीति सचे सक्कोति. उस्सहन्तेन भिक्खुना ठपेतब्बन्ति योजना. तेपीति उपासकापि, न सम्पटिच्छन्तीति सम्बन्धो. तत्थाति दारुभण्डादीसु.
परिच्छेदाकारेन वेणीयति दिस्सतीति परिवेणं. ‘‘अथ खो’’ति पदं ‘‘वेदितब्ब’’न्ति पदे अरुचिलक्खणं. ‘‘आसन्ने’’ति इमिना उपचारसद्दस्स उपट्ठानत्थअञ्ञरोपनत्थे निवत्तेति. यस्मा वम्मिकरासियेव होति, तस्माति योजना. उपचिनन्तीति उपचिका, ताहि निमित्तभूताहि पलुज्जति नस्सतीति अत्थो. सेनासनन्ति विहारं. खायितुन्ति खादितुं, अयमेव वा पाठो. तन्ति मञ्चपीठं. मञ्चपीठं विहारे अपञ्ञपेत्वा विहारूपचारे पञ्ञापनस्स विसेसफलं दस्सेतुं आह ‘‘विहारूपचारे पना’’तिआदि. विहारूपचारे पञ्ञपितन्ति सम्बन्धो.
११८. ‘‘गच्छन्तेना’’ति पदं ‘‘गन्तब्ब’’न्ति पदे कत्ता. तथेवाति यथा पुरिमभिक्खु करोति, तथेव. वसन्तेन भिक्खुना पटिसामेतब्बन्ति योजना. रत्तिट्ठानन्ति रत्तिं वसनट्ठानं.
या दीघसाला वा या पण्णसाला वा उपचिकानं उट्ठानट्ठानं होति, ततोति योजना. तस्मिन्ति दीघसालादिके. हीति सच्चं, यस्मा वा, सन्तिट्ठन्तीति सम्बन्धो. सिलुच्चयोति पब्बतो, तस्मिं लेणं सिलुच्चयलेणं, पब्बतगुहाति अत्थो. उपचिकासङ्काति उपचिकानं उट्ठानट्ठानन्ति आसङ्का. ततोति पासाणपिट्ठियं वा पासाणथम्भेसु वा कतसेनासनादितो. आगन्तुको यो भिक्खु अनुवत्तन्तो वसतीति सम्बन्धो. सोति आगन्तुको भिक्खु. पुन सोति आगन्तुको भिक्खुयेव. ततोति गहेत्वा इस्सरियेन वसनतो. उभोपीति आवासिकोपि आगन्तुकोपि द्वे भिक्खू. तेसूति द्वीसु तीसु. पच्छिमस्साति सब्बपच्छिमस्स. आभोगेनाति आभोगमत्तेन मुत्ति नत्थि, आपुच्छितब्बमेवाति अधिप्पायो. अञ्ञतोति अञ्ञावासतो. अञ्ञत्राति अञ्ञस्मिं आवासे. तत्थेवाति आनीतावासेयेव. तेनाति वुड्ढतरेन, ‘‘सम्पटिच्छिते’’ति पदे कत्ता. सम्पटिच्छितेति वुड्ढतरेन सम्पटिच्छितेपि इतरस्स गन्तुं वट्टति आपुच्छितत्ताति वदन्ति. नट्ठं वाति नट्ठे वा सेनासने सति गीवा न होतीति योजना. अञ्ञस्साति अविस्सासिकपुग्गलस्स. नट्ठानीति नट्ठेसु मञ्चपीठेसु सन्तेसु.
वुड्ढतरो भिक्खु च इस्सरियो च यक्खो च सीहो च वाळमिगो च कण्हसप्पो च वुड्ढ…पे… कण्हसप्पा, ते आदयो येसं तेति वुड्ढ…पे… कण्हसप्पादयो, तेसु. आदिसद्देन पेतादयो सङ्गण्हाति. यत्थाति यस्मिं ठाने. अस्साति भिक्खुनो. ‘‘पलिबुद्धो’’ति पदस्स अत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उपद्दुतो’’ति. पञ्चमं.
६. अनुपखज्जसिक्खापदं
११९. छट्ठे रूम्भित्वाति निवारेत्वा, आवरणं कत्वाति अत्थो. वस्सग्गेनाति वस्सगणनाय. अनुपखज्जाति एत्थ खद हिंसायन्ति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १५ दकारन्तधातु) वुत्तत्ता खदसद्दो हिंसत्थो होति. अनुसमीपं उपगन्त्वा खदनं हिं सनं नाम अनुसमीपं पविसनमेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘अनुपविसित्वा’’ति.
१२०. ‘‘जान’’न्ति एत्थ जाननाकारं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अनुट्ठापनीयो अय’’न्ति. तेनेवाति जाननहेतुना एव. अस्साति ‘‘जान’’न्तिपदस्स. हीति वित्थारजोतको. सङ्घो पन देतीति सम्बन्धो. यस्साति वुड्ढादीसु अञ्ञतरस्स. एत्थाति वुड्ढगिलानादीसु. गिलानस्सपि देतीति योजना. ‘‘गिलानो’’ति पदं ‘‘न पीळेतब्बो, अनुकम्पितब्बो’’तिपदद्वये वुत्तकम्मं. ‘‘कामञ्चा’’ति पदस्स अनुग्गहत्थजोतकत्ता पनसद्दो गरहत्थजोतको.
१२१. मञ्चपीठानं उपचारो नामाति सम्बन्धो. यतोति यतो कुतोचि ठानतो. याव मञ्चपीठं अत्थि, ताव उपचारो नामाति योजना. तस्मिं उपचारे ठितस्स भिक्खुनो उपचारेति सम्बन्धो.
‘‘अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा’’ति एत्थ वासद्दस्स अनियमविकप्पत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अभिनिसीदनमत्तेना’’तिआदि.
१२२. इतोति वारतो. इधाति इमस्मिं पाचित्तियवारे. यथा वुत्तो, एवन्ति सम्बन्धो. सब्बत्थेवाति सब्बेसु एव विहारपरिवेणेसु. अस्साति विसभागपुग्गलस्स. इधापीति इमस्मिम्पि सिक्खापदे. तत्थाति विस्सासिकपुग्गले.
१२३. पाळियं ‘‘आपदासू’’तिपदं ‘‘पविसती’’ति अज्झाहारपदेन सम्बन्धितब्बन्ति आह ‘‘आपदासूतिआदी’’ति. छट्ठं.
७. निक्कड्ढनसिक्खापदं
१२६. सत्तमे ये पासादा वा यानि वा चतुस्सालानीति योजना. चतस्सो भूमियो एतेसन्ति चतुभूमका. एवं पञ्चभूमका. कोट्ठकानीति द्वारकोट्ठकानि. ‘‘पासादा’’तिपदमपेक्खिय वुत्तं ‘‘ये’’तिपदं, ‘‘चतुस्सालानी’’तिपदे अपेक्खिते ‘‘यानी’’ति लिङ्गविपल्लासो होति. सेनासनेसु एकेन पयोगेन बहुके द्वारे भिक्खुं अतिक्कामेतीति सम्बन्धो. नानापयोगेहि नानाद्वारे भिक्खुं अतिक्कामेन्तस्साति योजना. ‘‘द्वारगणनाया’’तिइमिना पयोगगणनायातिपि अत्थं ञापेति अत्थतो पाकटत्ता. अनामसित्वाति अछुपित्वा.
एत्तकानीति एतपमाणानि. तस्साति निक्कड्ढियमानस्स भिक्खुस्स. गाळ्हन्ति दळ्हं.
१२७. इधापीति इमस्मिम्पि सिक्खापदे. पिसद्दो पुरिमसिक्खापदापेक्खो. सब्बत्थाति सब्बेसु सिक्खापदेसु. यत्राति यस्मिं सिक्खापदे.
१२८. सोति भण्डनकारककलहकारको भिक्खु. हीति सच्चं, यस्मा वा. पक्खन्ति अत्तनो पक्खं. निक्कड्ढियमानपुग्गलपक्खे उम्मत्तकस्स निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वाति सम्बन्धितब्बं. निक्कड्ढकपुग्गलपक्खे उम्मत्तकस्स अनापत्तीति सम्बन्धितब्बन्ति. सत्तमं.
८. वेहासकुटिसिक्खापदं
१२९. अट्ठमे अच्छन्नतलत्ता उपरि वेहासो एतिस्साति उपरिवेहासा, सा च सा कुटि चेति उपरिवेहासकुटीति दस्सेन्तो आह ‘‘उपरिअच्छन्नतलाया’’ति. तस्सा कुटिया सरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘द्विभूमिककुटिया वा’’तिआदि. ‘‘मञ्च’’न्ति पदं ‘‘अभी’’तिउपसग्गेन सम्बन्धितब्बन्ति आह ‘‘अभिभवित्वा’’ति. ‘‘निसीदती’’ति किरियापदेन वा योजेतब्बोति आह ‘‘भुम्मत्थे वा’’तिआदि. एतन्ति ‘‘मञ्च’’न्तिपदे एतं वचनं उपयोगवचनं. अथ वा एतन्ति ‘‘मञ्च’’न्तिपदं उपयोगवचनवन्तं. एत्थ च पच्छिमसम्बन्धे अभीत्यूपसग्गो पदालङ्कारमत्तो पदविभूसनमत्तोति आह ‘‘अभीति इदं पना’’तिआदि. पदसोभणत्थन्ति पदस्स अलङ्कारत्थं विभूसनत्थं पदस्स फुल्लितत्थन्ति अधिप्पायो. निपतित्वाति एत्थ नीत्यूपसग्गो धात्वत्थानुवत्तकोति आह ‘‘पतित्वा’’ति. अथ वा निक्खन्तत्थवाचकोति आह ‘‘निक्खमित्वा वा’’ति. इमिना नीत्यूपसग्गस्स धात्वत्थविसेसकतं दीपेति, निक्खन्तो हुत्वा पतित्वाति अत्थो. हीति यस्मा. आणीति अग्गखीला.
१३१. या कुटि सीसं न घट्टेति, सा असीसघट्टा नामाति योजना. ‘‘पमाणमज्झिमस्सा’’तिइमिना थाममज्झिमं निवत्तेति. सब्बहेट्ठिमाहीति सब्बेसं दब्बसम्भारानं हेट्ठा ठिताहि. तुलाहीति गेहथम्भानमुपरि वित्थारवसेन ठितेहि कट्ठविसेसेहि. इमिना अट्ठकथावचनेन च तुलाय सरूपं पाकटं. केचि पन तुलाय सरूपं अञ्ञथा वदन्ति. एतेनाति ‘‘मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टा’’तिवचनेन दस्सिता होतीति सम्बन्धो. हीति सच्चं. या काचि कुटि वुच्चतीति योजना. उपरीति द्विभूमिककुटियं भूमितो उपरि भूमियं. अच्छन्नतलाति अनुल्लोचतला, अवितानतलाति अत्थो. इध पनाति इमस्मिं पन सिक्खापदे.
१३३. हीति सच्चं, यस्मा वा. यायन्ति या अयं कुटि. तत्थाति तस्सं सीसघट्टकुटियं. अनोणतेन भिक्खुनाति योजना. यस्साति कुटिया. अपरिभोगन्ति न परिभुञ्जितब्बं, न परिभुञ्जनारहन्ति अत्थो. पताणीति पतनस्स निवारणा आणि अग्गखीला. सा हि आबन्धं नयति पवत्तेतीति आणीति वुच्चति. यत्थाति यस्मिं मञ्चपीठे. न निप्पतन्तीति निक्खन्तो हुत्वा न पतन्ति. आहच्चपादकेति अङ्गे आहनित्वा विज्झित्वा तत्थ पवेसितपादके. नागदन्तकादीसूति नागस्स दन्तो वियाति नागदन्तको, सदिसत्थे को, सो आदि येसं तेति नागदन्तकादयो, तेसु. आदिसद्देन भित्तिखीलादयो सङ्गण्हातीति. अट्ठमं.
९. महल्लकविहारसिक्खापदं
१३५. नवमे पिट्ठसङ्घाटस्साति द्वारबाहाय. सा हि पिट्ठे द्विन्नं कवाटानं सं एकतो घाटो घटनं समागमो एतस्सत्थीति पिट्ठसङ्घाटोति वुच्चति. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. महाअट्ठकथायं वुत्तन्ति योजना. तन्ति महाअट्ठकथाय वुत्तवचनं. एवं ‘‘तदेवा’’ति एत्थापि. हीति सच्चं, यस्मा वा. भगवतापीति न महाअट्ठकथाचरियेहि एव वुत्तं, अथ खो भगवतापि कतोति योजना. द्वारबन्धेन अग्गळस्स अविनाभावतो ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’ति वुत्तेपि अग्गळेन सह द्वारबन्धट्ठपनायाति अत्थोव गहेतब्बोति आह ‘‘सकवाटकद्वारबन्धट्ठपनाया’’ति. अग्गळोति कवाटफलको. इममेवत्थन्ति मया वुत्तं इमं एव अत्थं सन्धायाति सम्बन्धो. एत्थाति ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’तिवचने. अधिप्पायोति भगवतो अभिसन्धि. हि-सद्दो वित्थारजोतको. कम्पतीति भुसं कम्पति. चलतीति ईसं चलति. तेनाति तेन सिथिलपतनहेतुना. मातिकायं, पदभाजनीयञ्च ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’तिपदस्स सम्बन्धाभावतो तस्स सम्बन्धं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’तिवचने न वुत्तन्ति सम्बन्धो. अत्थस्स कारणस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, सायेव अट्ठुप्पत्तीति वुच्चति त्थकारस्स ट्ठकारं कत्वा. अधिकारतो दट्ठब्बोति योजना.
यं पन वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. यस्साति महाविहारस्स. उपरीति द्वारतो उपरि. तीसु दिसासूति उभोसु पस्सेसु, उपरीति तीसु दिसासु. तत्रापीति खुद्दके विहारेपि. साति भित्ति. अपरिपूरउपचारापीति समन्ता कवाटपमाणेन अपरिपूरउपचारापि. उक्कट्ठपरिच्छेदेनाति उक्कंसपमाणेन. हत्थपासतो अतिरेकं न लिम्पितब्बोति अधिप्पायो. तीसु दिसासु एव लिम्पितब्बो न होति, लेपोकासे सति अधोभागेपि लिम्पितब्बोति आह ‘‘सचे पनस्सा’’तिआदि. अस्साति विहारस्स. आलोकं सन्धेन्ति पिदहन्तीति ‘‘आलोकसन्धी’’ति वुत्ते वातपानकवाटकायेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘वातपानकवाटका वुच्चन्ती’’ति. वातं पिवतीति वातपानं, द्वारं, तस्मिं ठिता कवाटका वातपानकवाटका. तेति वातपानकवाटका पहरन्तीति सम्बन्धो. एत्थाति आलोकसन्धिम्हि. सब्बदिसासूति उभोसु पस्सेसु, हेट्ठा, उपरीति चतूसु दिसासु. ‘‘तस्मा’’तिपदं ‘‘लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वा’’तिपदद्वये हेतु. एत्थाति ‘‘आलोकसन्धिपरिकम्माया’’तिपदे.
इमिनाति सेतवण्णादिना. सब्बमेतन्ति एतं सब्बं सेतवण्णादिकं.
यन्ति किच्चं. कत्तब्बं किच्चन्ति सम्बन्धो. सद्दन्तरब्यवहितोपि द्वत्तिसद्दो परियायसद्देन समासो होतीति आह ‘‘छदनस्स द्वत्तिपरियाय’’न्ति. द्वे वा तयो वा परियाया समाहटाति द्वत्तिपरियायं, समाहारे दिगु, तिसद्दे परे द्विस्स अकारो होति. परिक्खेपोति अनुक्कमेन परिक्खेपो. अपत्यूपसग्गस्स पटिसेधवाचकत्ता ‘‘अहरिते’’ति वुत्तं. एत्थाति ‘‘अपहरिते’’ति पदे. ‘‘हरित’’न्ति इमिना अधिप्पेतन्ति सम्बन्धो. आदिकप्पकाले अपरण्णतो पुब्बे पवत्तं अन्नं पुब्बण्णं, अपरस्मिं पुब्बण्णतो पच्छा पवत्तं अन्नं अपरण्णं, नकारद्वयस्स णकारद्वयं कत्वा. तेनेवाति अधिप्पेतत्ता एव.
वुत्तन्ति वपितं, यथा ‘‘सुमेधभूतो भगवा’’तिएत्थ बोधिं असम्पत्तोपि बोधिसत्तो सुमेधभूतो ‘‘भगवा’’ति वुच्चति अवस्सम्भावियत्ता, एवं हरितं असम्पत्तम्पि खेत्तं ‘‘हरित’’न्ति वुच्चति अवस्सम्भावियत्ताति अत्थं दस्सेति ‘‘यस्मिम्पि खेत्ते’’तिआदिना.