२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापद-अत्थयोजना

८९. दुतियवग्गस्स पठमे तस्साति देवताय. उक्खित्तं फरसुन्ति उद्धं खित्तं कुठारिं. निग्गहेतुन्ति सण्ठातुं, निवत्तेतुं वा. चक्खुविसयातीतेति पसादचक्खुस्स गोचरातिक्कन्ते. महाराजसन्तिकाति वेस्सवणमहाराजस्स सन्तिका. थनमूलेयेवाति थनसमीपेयेव. हिमवन्तेति हिमउग्गिरणे वने, हिमयुत्ते वा. तत्थाति हिमवन्ते, देवतासन्निपाते वा. रुक्खधम्मोति रुक्खसभावो. रुक्खधम्मो च नाम छेदनभेदनादीसु रुक्खानं अचेतनत्ता कोपस्स अकरणं, तस्मिं रुक्खधम्मे ठिता देवता रुक्खधम्मे ठिता नाम, छेदनभेदनादीसु रुक्खस्स विय रुक्खट्ठकदेवताय अकोपनं रुक्खधम्मे ठिता नामाति अधिप्पायो. तत्थाति तासु सन्निपातदेवतासु. इतीति इमस्स अलभनस्स, इमस्मिं अलभने वा, आदीनवन्ति सम्बन्धो. भगवतो चाति च-सद्दो ‘‘पुब्बचरित’’न्ति एत्थ योजेतब्बो. इमञ्च आदीनवं अद्दस, भगवतो पुब्बचरितञ्च अनुस्सरीति वाक्यसम्पिण्डनवसेन योजना कातब्बा. तेनाति दस्सनानुस्सरणकारणेन. अस्साति देवताय. संविज्जति पिता अस्साति सपितिको, पुत्तो. (तावाति अतिविय, पटिसञ्चिक्खन्तियाति सम्बन्धो) ‘‘मरियादं बन्धिस्सती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सिक्खापदं पञ्ञपेस्सती’’ति. इति पटिसञ्चिक्खन्तिया अस्सा देवताय एतदहोसीति योजना.

योति यो कोचि जनो. वेति एकन्तेन. उप्पतितन्ति उप्पज्जनवसेन अत्तनो उपरि पतितं. भन्तन्ति भमन्तं धावन्तं, वारयेति निवारेय्य निग्गण्हेय्याति अत्थो. तन्ति जनं. अयं पनेत्थ योजना – सारथि भन्तं रथं वारये इव, तथा यो वे उप्पतितं कोधं वारये, तं अहं सारथिं इति ब्रूमि. इतरो कोधनिवारकतो अञ्ञो राजउपराजादीनं सारथिभूतो जनो रस्मिग्गाहो रज्जुग्गाहो नामाति.

दुतियगाथाय वेज्जो विसटं वित्थतं सप्पविसं सप्पस्स आसीविसस्स विसं गरळं ओसधेहि भेसज्जेन, मन्तेन च विनेति इव, तथा यो भिक्खवे उप्पतितं कोधं मेत्ताय विनेति, सो भिक्खु उरगो भुजगो पुराणं पुरे भवं जिण्णं पुराणत्ता जिण्णं तचं जहाति इव, तथा ओरपारं अपारसङ्खातं पञ्चोरम्भागियसंयोजनं जहातीति योजना कातब्बा.

तत्राति द्वीसु गाथासु. वत्थु पन विनये आरूळ्हन्ति योजना. अथाति पच्छा. यस्स देवपुत्तस्साति येन देवपुत्तेन. परिग्गहोति परिच्छिन्दित्वा गहितो. सोति देवपुत्तो. ततोति उपगमनतो. यदा होति, तदाति योजना. महेसक्खदेवतासूति महापरिवारासु देवतासु, महातेजासु वा. पटिक्कमन्तीति अपेन्ति. देवता यम्पि पञ्हं पुच्छन्तीति योजना. तत्थेवाति अत्तनो वसनट्ठानेयेव. उपट्ठानन्ति उपट्ठानत्थाय, सम्पदानत्थे चेतं उपयोगवचनं. अथ वा उपगन्त्वा तिट्ठति एत्थाति उपट्ठानं, भगवतो समीपट्ठानं, तं आगन्त्वाति अत्थो. नन्ति तं, अयमेव वा पाठो.

९०. ‘‘भवन्ती’’ति इमिना विरूळ्हे मूले नीलभावं आपज्जित्वा वड्ढमानके तरुणरुक्खगच्छादिके दस्सेति. ‘‘अहुवत्थु’’न्ति इमिना पन वड्ढित्वा ठिते महन्तरुक्खगच्छादिके दस्सेति. ‘‘अहुवत्थु’’न्ति च हिय्यत्तनिसङ्खाताय त्थुं-विभत्तिया हू-धातुस्स ऊकारस्स उवादेसो होति. पोत्थकेसु पन ‘‘अहुवती’’ति पाठो दिस्सति, सो अपाठोति दट्ठब्बो. ‘‘जायन्ती’’ति इमिना भू-धातुस्स सत्तत्थभावं दस्सेति, ‘‘वड्ढन्ती’’ति इमिना वड्ढनत्थभावं. एतन्ति ‘‘भूतगामो’’ति नामं. पीयते यथाकामं परिभुञ्जीयते, पातब्बं परिभुञ्जितब्बन्ति वा पातब्यं, पासद्दो यथाकामपरिभुञ्जनत्थो. तेनाह – ‘‘छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो’’ति.

९१. ‘‘इदानी’’ति पदं ‘‘आहा’’ति पदे कालसत्तमी. यस्मिन्ति बीजे. तन्ति बीजं. पञ्च बीजजातानीति एत्थ जातसद्दस्स तब्भावत्थतं सन्धाय अट्ठकथासु एवं वुत्तं. तब्भावत्थस्स ‘‘मूले जायन्ती’’ति इमाय पाळिया असंसन्दनतं सन्धाय वुत्तं सङ्गहकारेन ‘‘न समेन्ती’’ति. अट्ठकथाचरियानं मतेन सति जातसद्दस्स तब्भावत्थभावे ‘‘मूले जायन्ती’’तिआदीसु मूले मूलानि जायन्तीति दोसो भवेय्याति मनसि कत्वा आह ‘‘न ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. तानीति रुक्खादीनि. तस्साति ‘‘भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानी’’ति पदस्स. एतन्ति ‘‘बीजजातानी’’ति नामं. बीजेसु जातानि बीजजातानीति वुत्ते ‘‘मूले जायन्ती’’तिआदिना समेति. एतेनाति ‘‘बीजतो’’तिआदिना सङ्गहोति सम्बन्धो.

‘‘येही’’ति पदं ‘‘जातत्ता’’ति पदे अपादानं, हेतु वा ‘‘वुत्तानी’’ति पदे करणं, कत्ता वा. तेसन्ति बीजानं. रुक्खादीनं विरुहनं जनेतीति बीजं. ‘‘बीजतो’’तिआदिना कारियोपचारेन कारणस्स दस्सितत्ता कारणूपचारं पदीपेति. अञ्ञानिपि यानि वा पन गच्छवल्लिरुक्खादीनि अत्थि संविज्जन्ति, तानि गच्छवल्लिरुक्खादीनि जायन्ति सञ्जायन्तीति योजना. तानीति गच्छवल्लिरुक्खादीनि. तञ्च मूलं, पाळियं वुत्तहलिद्दादि च अत्थि, सब्बम्पि एतं मूलबीजं नामाति सम्बन्धो. एत्थाति बीजेसु, खन्धबीजेसु वा.

९२. सञ्ञावसेनाति ‘‘बीज’’न्ति सञ्ञावसेन. ‘‘तत्था’’ति पदं ‘‘वेदितब्बो’’ति पदे आधारो. ‘‘यथा’’तिआदिना कारणोपचारेन कारियस्स वुत्तत्ता फलूपचारं दस्सेति. यं बीजं वुत्तं, तं दुक्कटवत्थूति योजना. यदेतं आदिपदन्ति योजेतब्बं. तेनाति आदिपदेन. रवीयति भगवता कथीयतीति रुतं, पाळि, तस्स अनुरूपं यथारुतं, पाळिअनतिक्कन्तन्ति अत्थो.

एत्थाति ‘‘बीजे बीजसञ्ञी’’तिआदिपदे, इमस्मिं सिक्खापदे वा. उदके ठाति पवत्ततीति उदकट्ठो, एवं थलट्ठोपि. तत्थाति उदकट्ठथलट्ठेसु. सासपस्स मत्तं पमाणं अस्स सेवालस्साति सासपमत्तिको. तिलस्स बीजपमाणं अस्स सेवालस्साति तिलबीजको. पमाणत्थे को. आदिसद्देन सङ्खपणकादयो सेवाले सङ्गण्हाति. तत्थ तिलबीजपमाणो जलसण्ठितो नीलादिवण्णयुत्तो सेवालो तिलबीजं नाम, सपत्तो अप्पकण्डो उक्खलिपिधानादिपमाणो समूलो एको सेवालविसेसो सङ्खो नाम, भमरसण्ठानो नीलवण्णो एको सेवालविसेसो पणको नाम. उदकं सेवतीति सेवालो. तत्थाति सेवालेसु. योति सेवालो. पतिट्ठितं सेवालन्ति सम्बन्धो. यत्थ कत्थचीति मूले वा नळे वा पत्ते वा. उद्धरित्वाति उप्पाटेत्वा. ‘‘हत्थेही’’ति पदं ‘‘वियूहित्वा’’ति पदे करणं. हीति सच्चं, यस्मा वा. तस्साति सेवालस्स. एत्तावताति इतो चितो च वियूहनमत्तेन. यो सेवालो निक्खमति, तं सेवालन्ति योजना. परिस्सावनन्तरेनाति परिस्सावनछिद्देन. उप्पलानि अस्मिं गच्छेति उप्पलिनी. पदुमानि अस्मिं गच्छेति पदुमिनी, इनो, इत्थिलिङ्गजोतको ई. तत्थेवाति उदकेयेव. तानीति वल्लीतिणानि. हीति सच्चं, यस्मा वा. अनन्तकोति सासपमत्तिको सेवालो. सो हि नत्थि अत्ततो अन्तो लामको सेवालो एतस्साति कत्वा ‘‘अनन्तको’’ति वुच्चति. अत्तनायेव हि सुखुमो, ततो सुखुमो सेवालो नत्थीति अधिप्पायो. तत्थाति दुक्कटवत्थुभावे. तम्पीति ‘‘सम्पुण्णभूतगामं न होती’’ति वचनम्पि. पिसद्दो महापच्चरिआदिअट्ठकथाचरियानं वचनापेक्खो. हीति सच्चं, यस्मा वा. न आगतो, तस्मा न समेतीति योजना. अथाति तस्मिं अनागते. एतन्ति अनन्तकसेवालादिं. गच्छिस्सतीति वदेय्याति सम्बन्धो. तम्पीति ‘‘गच्छिस्सती’’ति वचनम्पि. पिसद्दो पुरिमट्ठकथाचरियानं वचनापेक्खो.

अभूतगाममूलत्ता तादिसस्स बीजगामस्साति एत्थ बीजगामो तिविधो होति – यो सयं भूतगामतो हुत्वा अञ्ञम्पि भूतगामं जनेति, अम्बट्ठिआदिको. यो पन सयं भूतगामतो हुत्वा अञ्ञं पन भूतगामं न जनेति, तालनाळिकेरादिखाणु. यो पन सयम्पि भूतगामतो अहुत्वा अञ्ञम्पि भूतगामं न जनेति. पानीयघटादीनं बहि सेवालोति. भूतगामो पन चतुब्बिधो होति – यो सयं बीजगामतो हुत्वा अञ्ञम्पि बीजगामं जनेति, एतरहि अम्बरुक्खादिको. यो पन सयं बीजगामतो अहुत्वाव अञ्ञं बीजगामं जनेति, आदिकप्पकाले अम्बरुक्खादिको. यो पन सयं बीजगामतो हुत्वा अञ्ञं पन बीजगामं न जनेति, नीलवण्णो फलितकदलीरुक्खादिको. यो पन सयम्पि बीजगामतो अहुत्वा अञ्ञम्पि बीजगामं न जनेति, इध वुत्तो अनन्तकसेवालादिकोति. तत्थ चतुत्थं भूतगामं सन्धाय वुत्तं ‘‘अभूतगाममूलकत्ता तादिसस्स बीजस्सा’’ति. अयं पन ततियबीजगामस्स च चतुत्थभूतगामस्स च विसेसो – ततियबीजगामे मूलपण्णानि न पञ्ञायन्ति, चतुत्थभूतगामे तानि पञ्ञायन्तीति. मूलपण्णानं अपञ्ञायनत्ता बीजगामोति वुत्तो, तेसं पञ्ञायनत्ता भूतगामोति वुत्तो. इतरथा हि विरोधो भवेय्याति. अत्तनो वादे पाचित्तियभावतो गरुकं, महापच्चरिआदीनं वादे दुक्कटमत्तभावतो लहुकं. एतन्ति ठानं.

एवं उदकट्ठं दस्सेत्वा थलट्ठं दस्सेन्तो आह ‘‘थलट्ठे’’तिआदि. थलट्ठे विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. तत्थाति हरितखाणूसु. उद्धं वड्ढतीति नवसाखानिग्गमनेन छिन्नतो उपरि वड्ढति. सोति खाणु. फलिताय कदलिया खाणु बीजगामेन सङ्गहितोति योजना. फलं सञ्जातं एतिस्साति फलिता. तथाति ‘‘भूतगामेनेव सङ्गहिता’’ति पदानि आकड्ढति. यदाति यस्मिं काले. रतनप्पमाणापीति हत्थप्पमाणापि. अथाति अपादानत्थो, ततो रासिकरणतो अञ्ञन्ति अत्थो. भूमियं निखणन्तीति सम्बन्धो. ‘‘मूलेसु चेव पण्णेसु चा’’ति एत्थ चसद्दो समुच्चयत्थोव, न विकप्पत्थोति आह ‘‘मूलमत्तेसु पना’’तिआदि.

बीजानीति मूलादिबीजानि. ठपितानि होन्तीति सम्बन्धो. ‘‘उपरी’’ति पदेन हेट्ठा मूलानि चाति अत्थं नयेन ञापेति. न अङ्कुरे निग्गतमत्तेयेव, अथ खो हरिते नीलपण्णवण्णे जातेयेव भूतगामसङ्गहो कातब्बोति आह ‘‘हरिते’’तिआदि. तालट्ठीनं मूलन्ति सम्बन्धो. दन्तसूचि वियाति हत्थिदन्तसूचि विय. यथा असम्पुण्णभूतगामो ततियो कोट्ठासो न आगतो, न एवं अमूलकभूतगामो. सो पन आगतोयेवाति आह ‘‘अमूलकभूतगामे’’ति. अमूलिकलता विय अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छतीति अत्थो.

वन्दाकाति रुक्खादनी. सा हि सयं रुक्खं निस्साय जायन्तीपि अत्तनो निस्सयानं रुक्खानं अदनत्ता भक्खनत्ता वदीयति थुतीयतीति ‘‘वन्दाका’’ति वुच्चति. अञ्ञा वाति वन्दाकाय अञ्ञा वा. तन्ति वन्दाकादिं. ततोति रुक्खतो. वनन्ति खुद्दको गच्छो. पगुम्बोति महागच्छो. दण्डकोति रुक्खो दण्डयोगतो. तस्सापीति अमूलिकलतायपि. अयमेव विनिच्छयोति वन्दाकादिकस्स विनिच्छयो विय अयं विनिच्छयो दट्ठब्बोति योजना. ‘‘द्वे तीणि पत्तानी’’ति वुत्तत्ता एकपत्तो सञ्जायन्तोपि अग्गबीजसङ्गहं गच्छतीति अत्थो. ‘‘अनुपसम्पन्नेना’’ति पदं ‘‘लित्तस्सा’’ति पदे कत्ता. निदाघसमयेति गिम्हकाले. अब्बोहारिकोति आपत्तिया अङ्गन्ति न वोहरितब्बो. वोहरितुं न अरहतीति अत्थो. एतन्ति अब्बोहारिकतं, ‘‘सचे…पे… पमज्जितब्बा’’ति वचनं वा.

अहिं सप्पं छादेतीति अहिच्छत्तं, तंयेव अहिच्छत्तकं. यथाकथञ्चि हि ब्युप्पत्ति, रुळ्हिया अत्थविनिच्छयो. तस्माति ततो विकोपनतो. तत्थाति अहिच्छत्तके. हेट्ठा ‘‘उदकपप्पटको’’ति वत्वा इध ‘‘रुक्खपप्पटिकायपी’’ति वुत्तत्ता पप्पटकसद्दो द्विलिङ्गोति दट्ठब्बो. तन्ति पप्पटिकं. ठितं निय्यासन्ति सम्बन्धो. एवं ‘‘लग्ग’’न्ति एत्थापि. हत्थकुक्कुच्चेनाति हत्थलोलेन. ‘‘छिन्दन्तस्सापी’’ति पदे हेतु.

वासत्थिकेनाति वासं इच्छन्तेन. ‘‘ओचिनापेतब्बा’’ति पदे कत्ता. उप्पाटेन्तेहीति उद्धरन्तेहि. तेसन्ति सामणेरानं. साखं गहितन्ति सम्बन्धो. ठपितस्स सिङ्गीवेरस्साति योजना.

छिज्जनकन्ति छिज्जनयुत्तं, छिज्जनारहन्ति अत्थो. ‘‘चङ्कमितट्ठानं दस्सेस्सामी’’ति इमिना वत्तसीसेन चङ्कमनं वट्टतीति दस्सेति. ‘‘भिज्जती’’ति इमिना अभिज्जमाने गण्ठिपि कातब्बोति दस्सेति. दारुमक्कटकन्ति मक्कटस्स हत्थो मक्कटो उपचारेन, मक्कटो वियाति मक्कटको, सदिसत्थे को. दारुसङ्खातो मक्कटको दारुमक्कटको. तं आकोटेन्तीति सम्बन्धो. अनियामितत्ताति इमन्ति अनियामितत्ता वचनस्स. इदं महासामञ्ञं, विसेससामञ्ञम्पि वट्टतीति आह ‘‘नामं गहेत्वापी’’तिआदि. सब्बन्ति सब्बं वचनं.

‘‘इमं जानातिआदीसू’’ति पदं ‘‘एवमत्थो दट्ठब्बो’’ति पदे आधारो. इमं मूलभेसज्जं जानाति इमं मूलभेसज्जं योजितुं जानाति योजना. एत्तावताति ‘‘इमं जाना’’तिआदिवचनमत्तेन. कप्पियन्ति समणवोहारेन, वोहारस्स वा युत्तं अनुरूपं. एत्थाति ‘‘कप्पियं कातब्ब’’न्ति वचने. निब्बट्टबीजमेवाति फलतो निब्बट्टेत्वा विसुं कतं बीजं एव. तत्थाति सुत्ते. करोन्तेन भिक्खुना कातब्बन्ति योजना. ‘‘कप्पियन्ति वत्वावा’’ति इमिना पठमं कत्वा अग्गिसत्थनखानि उद्धरित्वा पच्छा वत्तुं न वट्टतीति दस्सेति. लोहमयसत्थस्साति अयतम्बादिलोहमयस्स सत्थस्स. तेहीति मनुस्सादीनं नखेहि. तेहीति अस्सादीनं खुरेहि. तेहीति हत्थिनखेहि. येहीति नखेहि. तत्थजातकेहिपीति तस्मिं सत्थे जातकेहिपि, नखेहीति सम्बन्धो.

तत्थाति पुरिमवचनापेक्खं. ‘‘कप्पियं करोन्तेना’’तिआदिवचनमपेक्खति. ‘‘उच्छुं कप्पियं करिस्सामी’’ति उच्छुमेव विज्झति, पगेव. ‘‘दारुं कप्पियं करिस्सामी’’ति उच्छुं विज्झति, ‘‘दारुं कप्पियं करिस्सामी’’ति दारुमेव वा विज्झति, वट्टति एकाबद्धत्ताति वदन्ति. तन्ति रज्जुं वा वल्लिं वा. सब्बं खण्डन्ति सम्बन्धो. तत्थाति मरिचपक्केसु. कटाहन्ति एकाय भाजनविकतिया नाममेतं. इध पन बीजानं भाजनभावेन तंसदिसत्ता फलफेग्गुपि ‘‘कटाह’’न्ति वुच्चति. एकाबद्धन्ति कटाहेन एकतो आबद्धं.

तानीति तिणानि. तेनाति रुक्खपवट्टनादिना. तत्राति तस्मिं ठपनपातनट्ठाने. ‘‘मनुस्सविग्गहपाराजिकवण्णनाय’’न्ति पदं ‘‘वुत्त’’न्ति पदे सामञ्ञाधारो. भिक्खु अज्झोत्थटो होतीति सम्बन्धो. ओपातेति आवाटे. सो हि अवपतनट्ठानत्ता ‘‘ओपातो’’ति वुच्चति. रुक्खन्ति अज्झोत्थटरुक्खं. भूमिन्ति ओपातथिरभूमिं. जीवितहेतूति निमित्तत्थे पच्चत्तवचनं, जीवितकारणाति अत्थो. ‘‘भिक्खुना’’ति पदं ‘‘निक्खामेतु’’न्ति पदे भावकत्ता, कारितकत्ता वा. ‘‘अज्झोत्थटभिक्खु’’न्ति वा ‘‘ओपातभिक्खु’’न्ति वा कारितकम्मं अज्झाहरितब्बं. तत्थाति अनापत्तिभावे, अनापत्तिभावस्स वा. एतस्साति सुत्तस्स. परो पन कारुञ्ञेन करोतीति सम्बन्धो. एतम्पीति कारुञ्ञम्पि. हीति सच्चं, यस्मा वाति. पठमं.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदं

९४. दुतिये अनाचारन्ति अचरितब्बं कायवचीद्वारवीतिक्कमं. सब्बनामस्स अनियमत्थत्ता इध वचनन्ति आह ‘‘अञ्ञेन वचनेन अञ्ञं वचन’’न्ति. सोति भिक्खु, वदतीति सम्बन्धो. कोति को पुग्गलो. किन्ति किं आपत्तिं. किस्मिन्ति किस्मिं वत्थुस्मिं. किन्ति किं कम्मं. कन्ति कं पुग्गलं. किन्ति किं वचनं.

एत्थाति ‘‘को आपन्नो’’तिआदिपाळियं. ‘‘भिक्खूही’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे कत्ता. असारुप्पन्ति भिक्खूनं असारुप्पं. एसोति एसो अत्थो, विभवोति अत्थो. एतन्ति वत्थु. भणन्तो वा हुत्वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति सम्बन्धो. एत्थाति पटिच्छन्नासने. सोतन्ति सोतद्वारं. चक्खुन्ति चक्खुद्वारं.

९८. अञ्ञन्ति पुच्छितत्थतो अञ्ञं अपुच्छितमत्थं. भावप्पधानोयं कत्तुनिद्देसोति आह ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नाम’’न्ति. तुण्हीभावस्साति अभासनस्स. आत्यूपसग्गो लुत्तनिद्दिट्ठोति आह ‘‘आरोपेतू’’ति. एवं ‘‘अरोपिते’’ति एत्थपि. तेनाह ‘‘अनारोपिते’’ति.

१०१. तन्ति अञ्ञवादकविहेसकरोपनकम्मं. अस्साति भवेय्य, होति वा.

१०२. किन्ति किं वचनं. येनाति येन ब्याधिना कथेतुं न सक्कोति, तादिसो ब्याधि मुखे होतीति योजना. तप्पच्चयाति ततो कथितकारणाति. दुतियं.

३. उज्झापनकसिक्खापदं

१०३. ततिये भिक्खू उज्झापेन्तीति एत्थ ‘‘भिक्खू’’ति कारितकम्मत्ता करणत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘तेहि भिक्खूही’’ति. ओकारविपरीतो उकारोति च झेसद्दो ञाणत्थोति च दस्सेन्तो आह ‘‘अवजानापेन्ती’’ति. ‘‘तं आयस्मन्त’’न्ति पदं ‘‘अवजानापेन्ती’’ति पदे धातुकम्मं. अनेकत्थत्ता धातूनं झेसद्दो ओलोकनत्थो च चिन्तनत्थो च होति, तेनाह ‘‘ओलोकापेन्ती’’तिआदि. एत्थाति ‘‘भिक्खू उज्झापेन्ती’’ति पदे. छन्दायाति छन्दत्थं. येसं सेनासनानि च पञ्ञपेति, भत्तानि च उद्दिसति, तेसं अत्तनि पेमत्थन्ति अत्थो. अट्ठकथायं पन ‘‘छन्दायाति छन्देना’’ति वुत्तं. इमिना लिङ्गविपल्लासनयो वुत्तो. परेसं अत्तनो पेमेनाति अत्थो. पक्खपातेनाति अत्तनो पक्खे पातापनेन.

१०५. उज्झापेन्ति अनेनाति उज्झापनकं. खिय्यन्ति अनेनाति खिय्यनकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘येन वचनेना’’तिआदि.

१०६. उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं मङ्कुकत्तुकामोति सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मत’’न्तिआदि. सम्बज्झनं सम्बन्धो, कातब्बोति योजना. उपसम्पन्नस्स सङ्घेन सम्मतस्स अवण्णं कत्तुकामो अयसं कत्तुकामोति विभत्तिविपरिणामेन सम्बन्धं दस्सेन्तो आह ‘‘विभत्तिविपरिणामो कातब्बो’’ति. ‘‘वसेना’’ति पदं विभत्तिविपरिणामो कातब्बो’’ति पदे विसेसनं. यस्मा विसेसो नत्थि, तस्मा कतन्ति योजना. तन्ति ‘‘खिय्यनक’’न्ति पदं. सो च भिक्खूति उज्झापनको च खिय्यनको च सो च भिक्खु. अथाति तस्मा उज्झापनकखिय्यनककरत्ता. अस्साति भिक्खुनो. अस्साति भवेय्य.

‘‘उपसम्पन्न’’न्ति पदं ‘‘उज्झापेती’’ति पदे धातुकम्मं ‘‘अनुपसम्पन्न’’न्ति पदं कारितकम्मं, ‘‘अनुपसम्पन्न’’न्ति पदं ‘‘उज्झापेती’’ति कारितकिरियं अपेक्खित्वा कम्मं होति. ‘‘खिय्यती’’ति सुद्धकिरियाय अपेक्खाय विभत्तिविपल्लासो होतीति आह ‘‘तस्स वा’’तिआदि. तस्साति अनुपसम्पन्नस्स सन्तिकेति सम्बन्धो. तन्ति सङ्घेन सम्मतं उपसम्पन्नं. ‘‘सङ्घेन असम्मत’’न्ति एत्थ न अपलोकनकम्मेन असम्मतं, कम्मवाचाय पन असम्मतन्ति आह ‘‘कम्मवाचाया’’तिआदि. द्वे तयो हुत्वा कम्मवाचाय सम्मनितुमसक्कुणेय्यत्ता असम्मतन्ति च दस्सेन्तो आह ‘‘यत्रा’’तिआदि. यत्राति यस्मिं विहारे. ‘‘अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मत’’न्ति एत्थ अनुपसम्पन्नस्स सम्मुतियो दातुमसक्कुणेय्यत्ता पुब्बवोहारवसेन सम्मतन्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. तन्ति अनुपसम्पन्नभावे ठितं. ब्यत्तस्साति वियत्तस्स. सङ्घेन वा कतोति योजनाति. ततियं.

४. पठमसेनासनसिक्खापदं

१०८. चतुत्थे हिममेव हिमन्तो, हिमन्ते नियुत्तो हेमन्तिको, कालोति आह ‘‘हेमन्तकाले’’ति. ओतापेन्ता पक्कमिंसूति सम्बन्धो. कालसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता सम्बन्धापेक्खोति आह ‘‘यस्स कस्सची’’ति. हिमवस्सेनाति हिमेन च वस्सेन च.

११०. ‘‘वस्सिको’’ति न सङ्केताति अवस्सिकसङ्केता. ‘‘अट्ठ मासे’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति विसेसितत्ता हेमन्तिकगिम्हिकमासायेव गहेतब्बाति आह ‘‘चत्तारो हेमन्तिके’’तिआदि. यत्थाति यस्मिं रुक्खे. न ऊहदन्तीति सम्बन्धो. ‘‘काका वा’’ति एत्थ वासद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेनाह ‘‘अञ्ञे वा सकुन्ता’’ति. तस्माति यस्मा अनुजानाति, तस्मा. यत्थाति यस्मिं रुक्खे, विस्समित्वा गच्छन्तीति योजना. यस्मिन्ति रुक्खे, कत्वा वसन्तीति योजना. अट्ठ मासे एवाति सम्भवतो आह ‘‘येसु जनपदेसू’’तिआदि. तेसुपीति जनपदेसुपि. अवस्सिकसङ्केते एवाति सम्भवतो आह ‘‘यत्था’’तिआदि. यत्थाति येसु जनपदेसु. ‘‘विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होती’’ति इमिना सचे अविगतवलाहकं अविसुद्धं नभं होति, निक्खिपितुं न वट्टतीति दीपेति. ‘‘एवरूपे काले’’ति पदं ‘‘निक्खिपितुं वट्टती’’ति पदे आधारो.

अब्भोकासिकेनापीति अब्भोकासधुतङ्गयुत्तेनापि. पिसद्दो रुक्खमूलिकस्स अपेक्खको. वत्तं वित्थारेन्तो आह ‘‘तस्स ही’’तिआदि. तस्साति अब्भोकासिकस्स. हिसद्दो वित्थारजोतको. तत्थेवाति पुग्गलिकमञ्चकेयेव. सङ्घिकं मञ्चन्ति सम्बन्धो. वीतमञ्चकोति वायितमञ्चको. तस्मिन्ति वीतमञ्चके. पुराणमञ्चको नस्सन्तोपि अनग्घोति आह ‘‘पुराणमञ्चको गहेतब्बो’’ति. चम्मेन अवनहितब्बोति ओनद्धो, सो एव ओनद्धको. गहेत्वा च पन पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टतीति योजना. असमयेति वस्सिकसङ्खाते अकाले. चतुग्गुणेनापीति चतुपटलेनपि. वट्टन्ति वलाहका आवट्टन्ति अस्मिं समयेति वट्टुलो, सो एव वट्टलिको, सत्ताहं वट्टलिको, सत्ताहो वा वट्टलिको सत्ताहवट्टलिको, सो आदि येसं तानीति सत्ताहवट्टलिकादीनि. आदिसद्देन सत्ताहतो ऊनाधिकानि गहेतब्बानि. कायानुगतिकत्ताति कायं अनुगमकत्ता कायसदिसत्ताति अत्थो.

पण्णकुटीसूति पण्णेन छादितकुटीसु. सभागभिक्खूनन्ति अत्तना सभागभिक्खूनं, सन्तिकन्ति सम्बन्धो. अनोवस्सके ठानेति योजना. लग्गेत्वाति लम्बेत्वा, अयमेव वा पाठो. ‘‘सम्मज्जनि’’न्ति पदं ‘‘गहेत्वा’’ति पदे अवुत्तकम्मं, ‘‘ठपेतब्बा’’ति पदे वुत्तकम्मं. धोवित्वाति सम्मज्जनिं सुद्धं कत्वा. उपोसथागारादीसूतिआदिसद्देन परिवेणादीनि गहेतब्बानि.

यो पन भिक्खु गन्तुकामो होति, तेनाति योजना. तत्थाति सालायं. यत्थ कत्थचीति यस्मिं किस्मिञ्चि ठाने. पाकतिकट्ठानेति पकतिया गहितट्ठाने. तत्र तत्रेवाति तेसु तेसु चेतियङ्गणादीसुयेव. असनसालन्ति असन्ति भक्खन्ति अस्सं सालायन्ति असना, असना च सा साला चेति असनसाला, भोजनसालाति अत्थो. तत्राति तस्स सम्मज्जन्तस्स, तस्मिं ‘‘वत्तं जानितब्ब’’न्ति पाठे वा. मज्झतोति पवित्ततो, सुद्धट्ठानतोति अत्थो. पादट्ठानाभिमुखाति सम्मज्जन्तस्स पादट्ठानं अभिमुखा. वालिका हरितब्बाति पंसु च वालिका च अपनेतब्बा. सम्मुञ्चनीसलाकाय परं पेल्लेतब्बाति अधिप्पायो. बहीति सम्मज्जितब्बतलतो बहि.

१११. मसारकोतीति एत्थ इतिसद्दो नामपरियायो, मसारको नामाति अत्थो. एवं बुन्दिकाबद्धोतीतिआदीसुपि. पादे मसित्वा विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेतब्बा एत्थाति मसारको. बुन्दो एव बुन्दिको, पादो, तस्मिं आबद्धा बन्धिता अटनी यस्साति बुन्दिकाबद्धो. कुळीरस्स पादो विय पादो यस्साति कुळीरपादको, यथा कुळीरो वङ्कपादो होति, एवं वङ्कपादोति वुत्तं होति. आहच्च अङ्गे विज्झित्वा तत्थ पवेसितो पादो यस्साति आहच्चपादको. आणिन्ति अग्गखिलं. मञ्चति पुग्गलं धारेतीति मञ्चो. पीठति विसमदुक्खं हिंसतीति पीठं. पणवोति एको तूरियविसेसो, तस्स सण्ठानं कत्वाति अत्थो. तञ्हि एतरहि बुद्धपटिमस्स पल्लङ्कसण्ठानं होति. तन्ति कोच्छं. करोन्ति किराति सम्बन्धो. एत्थाति सेनासनपरिभोगे. हीति सच्चं. तन्ति कोच्छं महग्घं होति, महग्घत्ता भद्दपीठन्तिपि वुच्चति. येनाति येन भिक्खुना. ‘‘थाममज्झिमस्सा’’ति पदेन पमाणमज्झिमं निवत्तेति.

एत्थाति ‘‘अनापुच्छं वा गच्छेय्या’’ति पदे. थेरो आणापेतीति योजना. आणापेतीति च आण-धातुया एव पेसनसङ्खातस्स हेत्वत्थस्स वाचकत्ता णापेसद्दो स्वत्थोव. सोति दहरो. तथाति यथा थेरेन वुत्तो, तथा कत्वाति अत्थो. तत्थाति दिवाट्ठाने, मञ्चपीठे वा. ततोति ठपनकालतो. परिबुन्धेति हिं सेतीति पलिबोधो, परिसद्दो उपसग्गो, सो विकारवसेन अञ्ञथा जातो. सो पलिबोधो अञ्ञत्थ आवासादिको, इध पन सन्थरापितमञ्चादिको. सायन्ति सायन्हे, भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. थेरो भणतीति सम्बन्धो. तत्थाति मञ्चपीठे. ‘‘बालो होती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अनुग्गहितवत्तो’’ति. अनुग्गहितं वत्तं येनाति अनुग्गहितवत्तो, थेरो. तज्जेतीति उब्बेजेति. तस्मिन्ति दहरे. अस्साति थेरस्स.

आणत्तिक्खणेयेवाति थेरस्स पेसनक्खणेयेव. दहरो वदतीति योजना. ‘‘थेरो’’ति पदं ‘‘वत्वा गच्छती’’ति पदद्वये कत्ता, ‘‘कारेतब्बो’’ति पदे कम्मं. नन्ति मञ्चपीठं, ‘‘पञ्ञपेत्वा’’तिपदमपेक्खिय एवं वुत्तं. नन्ति दहरं वा. ‘‘वत्वा’’ति पदमपेक्खिय एवं वुत्तं. तत्थेवाति मञ्चपीठेयेव. अस्साति थेरस्स. तत्थाति दिवाट्ठाने. भोजनसालतो अञ्ञत्थ गच्छन्तोति भोजनसालतो निक्खमित्वा मञ्चपीठपञ्ञापनट्ठानतो अञ्ञं ठानं गच्छन्तो, थेरोति योजना. तत्थेवाति दिवाट्ठानेयेव. यत्रिच्छतीति यं ठानं गन्तुमिच्छतीति अत्थो. अन्तरसन्निपातेति सकलं अहोरत्तं असन्निपातेत्वा अन्तरे सन्निपाते सतीति योजना.

तत्थाति तस्मिं ठाने. आगन्तुका गण्हन्तीति सम्बन्धो. ततोति गण्हनतो. तेसन्ति आगन्तुकानं. येहीति आवासिको वा होतु, आगन्तुको वा, येहि भिक्खूहि. तेति निसिन्नकभिक्खू. उद्धं पाळिपाठं सारेति पवत्तेतीति उस्सारको. धम्मकथायं साधूति धम्मकथिको. तस्मिन्ति उस्सारके वा धम्मकथिके वा. अहोरत्तन्ति अहो च रत्ति च अहोरत्तं, अच्चन्तसंयोगपदं. इतरस्मिन्ति पठमं निसिन्नभिक्खुतो अञ्ञस्मिं भिक्खुम्हीति योजना. अन्तोउपचारट्ठेयेवाति लेड्डुपातसङ्खातस्स उपचारस्स अन्तो ठितेयेव, अनादरे चेतं भुम्मं. सब्बत्थाति आपत्तिवारअनापत्तिवारेसु.

११२. चिमिलिकं वातिआदीसु विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. तन्ति चिमिलिकत्थरणं. उत्तरि अत्थरितब्बन्ति उत्तरत्थरणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘उत्तरत्थरणं नामा’’तिआदि. भूमियन्ति सुधादिपरिकम्मेन अकतायं पकतिभूमियं. चम्मखण्डोति एत्थ चम्मंयेव अन्ते खण्डत्ता छिन्नत्ता चम्मखण्डोति वुच्चति. ननु सीहचम्मादीनि न कप्पन्तीति आह ‘‘अट्ठकथासु ही’’तिआदि. हीति सच्चं. तस्माति यस्मा न दिस्सति, तस्मा. परिहरणेयेवाति अत्तनो सन्तकन्ति परिच्छिन्दित्वा, पुग्गलिकन्ति वा परिग्गहेत्वा तं तं ठानं हरणेयेव. पादो पुञ्छीयति सोधीयति एतायाति पादपुञ्छनीति कत्वा रज्जुपिलोतिकायो पादपुञ्छनीति वुच्चतीति आह ‘‘पादपुञ्छनी नामा’’तिआदि. मयसद्दलोपं कत्वा फलकपीठन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘फलकपीठं नाम फलकमयं पीठ’’न्ति. फलकञ्च पीठञ्च फलकपीठन्ति वा दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अथ वा’’ति. एतेनाति ‘‘फलकपीठ’’न्ति पदेन. ‘‘सङ्गहित’’न्ति पदे करणं, कत्ता वा. बीजनिपत्तकन्ति चतुरस्सबीजनीयेव सकुणपत्तसदिसत्ता बीजनिपत्तकं, सदिसत्थे को. ‘‘अज्झोकासे’’ति पदं ‘‘पचित्वा’’ति पदे आधारो. अग्गिसालायन्ति अग्गिना पचनसालायं. पब्भारेति लेणसदिसे पब्भारे. यत्थाति यस्मिं ठाने.

यस्मिन्ति पुग्गले. ‘‘अत्तनो पुग्गलिकमिव होती’’ति इमिना अनापत्तीति दस्सेति.

११३. यो भिक्खु वा लज्जी होति, तथारूपं भिक्खुं वा ति योजना. ‘‘लज्जी होती’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञती’’ति. योति आपुच्छको भिक्खु. ‘‘केनचि उपद्दुतं होती’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचेपि ही’’तिआदि. हिसद्दो वित्थारजोतको. वुड्ढतरो भिक्खु गण्हातीति सम्बन्धो. तं पदेसन्ति सेनासनट्ठपितट्ठानं. आपदासूति विपत्तीसूति. चतुत्थं.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदं

११६. पञ्चमे मञ्चकभिसीति मञ्चे अत्थरितब्बो मञ्चको, सोयेव भिसीति मञ्चकभिसि. एवं पीठकभिसिपि. पावारो कोजवोति द्वेयेव पच्चत्थरणन्ति वुत्ताति आह ‘‘पावारो’’तिआदि. वुत्तन्ति अट्ठकथासु वुत्तं. दुतियातिक्कमेति दुतियपादातिक्कमे. सेनासनतोति सचे एकं सेनासनं होति, ततो. अथ बहूनि सेनासनानि होन्ति, सब्बपच्छिमसेनासनतो. एको लेड्डुपातो सेनासनस्स उपचारो होति, एको परिक्खेपारहोति आह ‘‘द्वे लेड्डुपाता’’ति.

सचे भिक्खु, सामणेरो, आरामिको चाति तयो होन्ति, भिक्खुं अनापुच्छित्वा सामणेरो वा आरामिको वा न आपुच्छितब्बो. अथ सामणेरो, आरामिको चाति द्वे होन्ति, सामणेरं अनापुच्छित्वा आरामिकोव न आपुच्छितब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘भिक्खुम्हि सती’’तिआदि. तीसुपि असन्तेसु आपुच्छितब्बविधिं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तस्मिम्पि असती’’तिआदि. येनाति उपासकेन, ‘‘कारितो’’ति पदे कत्ता. तस्साति विहारसामिकस्स. तस्मिम्पि असति गन्तब्बन्ति योजना. पासाणेसूति पासाणफलकेसु. सचे उस्सहतीति सचे सक्कोति. उस्सहन्तेन भिक्खुना ठपेतब्बन्ति योजना. तेपीति उपासकापि, न सम्पटिच्छन्तीति सम्बन्धो. तत्थाति दारुभण्डादीसु.

परिच्छेदाकारेन वेणीयति दिस्सतीति परिवेणं. ‘‘अथ खो’’ति पदं ‘‘वेदितब्ब’’न्ति पदे अरुचिलक्खणं. ‘‘आसन्ने’’ति इमिना उपचारसद्दस्स उपट्ठानत्थअञ्ञरोपनत्थे निवत्तेति. यस्मा वम्मिकरासियेव होति, तस्माति योजना. उपचिनन्तीति उपचिका, ताहि निमित्तभूताहि पलुज्जति नस्सतीति अत्थो. सेनासनन्ति विहारं. खायितुन्ति खादितुं, अयमेव वा पाठो. तन्ति मञ्चपीठं. मञ्चपीठं विहारे अपञ्ञपेत्वा विहारूपचारे पञ्ञापनस्स विसेसफलं दस्सेतुं आह ‘‘विहारूपचारे पना’’तिआदि. विहारूपचारे पञ्ञपितन्ति सम्बन्धो.

११८. ‘‘गच्छन्तेना’’ति पदं ‘‘गन्तब्ब’’न्ति पदे कत्ता. तथेवाति यथा पुरिमभिक्खु करोति, तथेव. वसन्तेन भिक्खुना पटिसामेतब्बन्ति योजना. रत्तिट्ठानन्ति रत्तिं वसनट्ठानं.

या दीघसाला वा या पण्णसाला वा उपचिकानं उट्ठानट्ठानं होति, ततोति योजना. तस्मिन्ति दीघसालादिके. हीति सच्चं, यस्मा वा, सन्तिट्ठन्तीति सम्बन्धो. सिलुच्चयोति पब्बतो, तस्मिं लेणं सिलुच्चयलेणं, पब्बतगुहाति अत्थो. उपचिकासङ्काति उपचिकानं उट्ठानट्ठानन्ति आसङ्का. ततोति पासाणपिट्ठियं वा पासाणथम्भेसु वा कतसेनासनादितो. आगन्तुको यो भिक्खु अनुवत्तन्तो वसतीति सम्बन्धो. सोति आगन्तुको भिक्खु. पुन सोति आगन्तुको भिक्खुयेव. ततोति गहेत्वा इस्सरियेन वसनतो. उभोपीति आवासिकोपि आगन्तुकोपि द्वे भिक्खू. तेसूति द्वीसु तीसु. पच्छिमस्साति सब्बपच्छिमस्स. आभोगेनाति आभोगमत्तेन मुत्ति नत्थि, आपुच्छितब्बमेवाति अधिप्पायो. अञ्ञतोति अञ्ञावासतो. अञ्ञत्राति अञ्ञस्मिं आवासे. तत्थेवाति आनीतावासेयेव. तेनाति वुड्ढतरेन, ‘‘सम्पटिच्छिते’’ति पदे कत्ता. सम्पटिच्छितेति वुड्ढतरेन सम्पटिच्छितेपि इतरस्स गन्तुं वट्टति आपुच्छितत्ताति वदन्ति. नट्ठं वाति नट्ठे वा सेनासने सति गीवा न होतीति योजना. अञ्ञस्साति अविस्सासिकपुग्गलस्स. नट्ठानीति नट्ठेसु मञ्चपीठेसु सन्तेसु.

वुड्ढतरो भिक्खु च इस्सरियो च यक्खो च सीहो च वाळमिगो च कण्हसप्पो च वुड्ढ…पे… कण्हसप्पा, ते आदयो येसं तेति वुड्ढ…पे… कण्हसप्पादयो, तेसु. आदिसद्देन पेतादयो सङ्गण्हाति. यत्थाति यस्मिं ठाने. अस्साति भिक्खुनो. ‘‘पलिबुद्धो’’ति पदस्स अत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उपद्दुतो’’ति. पञ्चमं.

६. अनुपखज्जसिक्खापदं

११९. छट्ठे रूम्भित्वाति निवारेत्वा, आवरणं कत्वाति अत्थो. वस्सग्गेनाति वस्सगणनाय. अनुपखज्जाति एत्थ खद हिंसायन्ति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १५ दकारन्तधातु) वुत्तत्ता खदसद्दो हिंसत्थो होति. अनुसमीपं उपगन्त्वा खदनं हिं सनं नाम अनुसमीपं पविसनमेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘अनुपविसित्वा’’ति.

१२०. ‘‘जान’’न्ति एत्थ जाननाकारं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अनुट्ठापनीयो अय’’न्ति. तेनेवाति जाननहेतुना एव. अस्साति ‘‘जान’’न्तिपदस्स. हीति वित्थारजोतको. सङ्घो पन देतीति सम्बन्धो. यस्साति वुड्ढादीसु अञ्ञतरस्स. एत्थाति वुड्ढगिलानादीसु. गिलानस्सपि देतीति योजना. ‘‘गिलानो’’ति पदं ‘‘न पीळेतब्बो, अनुकम्पितब्बो’’तिपदद्वये वुत्तकम्मं. ‘‘कामञ्चा’’ति पदस्स अनुग्गहत्थजोतकत्ता पनसद्दो गरहत्थजोतको.

१२१. मञ्चपीठानं उपचारो नामाति सम्बन्धो. यतोति यतो कुतोचि ठानतो. याव मञ्चपीठं अत्थि, ताव उपचारो नामाति योजना. तस्मिं उपचारे ठितस्स भिक्खुनो उपचारेति सम्बन्धो.

‘‘अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा’’ति एत्थ वासद्दस्स अनियमविकप्पत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अभिनिसीदनमत्तेना’’तिआदि.

१२२. इतोति वारतो. इधाति इमस्मिं पाचित्तियवारे. यथा वुत्तो, एवन्ति सम्बन्धो. सब्बत्थेवाति सब्बेसु एव विहारपरिवेणेसु. अस्साति विसभागपुग्गलस्स. इधापीति इमस्मिम्पि सिक्खापदे. तत्थाति विस्सासिकपुग्गले.

१२३. पाळियं ‘‘आपदासू’’तिपदं ‘‘पविसती’’ति अज्झाहारपदेन सम्बन्धितब्बन्ति आह ‘‘आपदासूतिआदी’’ति. छट्ठं.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदं

१२६. सत्तमे ये पासादा वा यानि वा चतुस्सालानीति योजना. चतस्सो भूमियो एतेसन्ति चतुभूमका. एवं पञ्चभूमका. कोट्ठकानीति द्वारकोट्ठकानि. ‘‘पासादा’’तिपदमपेक्खिय वुत्तं ‘‘ये’’तिपदं, ‘‘चतुस्सालानी’’तिपदे अपेक्खिते ‘‘यानी’’ति लिङ्गविपल्लासो होति. सेनासनेसु एकेन पयोगेन बहुके द्वारे भिक्खुं अतिक्कामेतीति सम्बन्धो. नानापयोगेहि नानाद्वारे भिक्खुं अतिक्कामेन्तस्साति योजना. ‘‘द्वारगणनाया’’तिइमिना पयोगगणनायातिपि अत्थं ञापेति अत्थतो पाकटत्ता. अनामसित्वाति अछुपित्वा.

एत्तकानीति एतपमाणानि. तस्साति निक्कड्ढियमानस्स भिक्खुस्स. गाळ्हन्ति दळ्हं.

१२७. इधापीति इमस्मिम्पि सिक्खापदे. पिसद्दो पुरिमसिक्खापदापेक्खो. सब्बत्थाति सब्बेसु सिक्खापदेसु. यत्राति यस्मिं सिक्खापदे.

१२८. सोति भण्डनकारककलहकारको भिक्खु. हीति सच्चं, यस्मा वा. पक्खन्ति अत्तनो पक्खं. निक्कड्ढियमानपुग्गलपक्खे उम्मत्तकस्स निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वाति सम्बन्धितब्बं. निक्कड्ढकपुग्गलपक्खे उम्मत्तकस्स अनापत्तीति सम्बन्धितब्बन्ति. सत्तमं.

८. वेहासकुटिसिक्खापदं

१२९. अट्ठमे अच्छन्नतलत्ता उपरि वेहासो एतिस्साति उपरिवेहासा, सा च सा कुटि चेति उपरिवेहासकुटीति दस्सेन्तो आह ‘‘उपरिअच्छन्नतलाया’’ति. तस्सा कुटिया सरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘द्विभूमिककुटिया वा’’तिआदि. ‘‘मञ्च’’न्ति पदं ‘‘अभी’’तिउपसग्गेन सम्बन्धितब्बन्ति आह ‘‘अभिभवित्वा’’ति. ‘‘निसीदती’’ति किरियापदेन वा योजेतब्बोति आह ‘‘भुम्मत्थे वा’’तिआदि. एतन्ति ‘‘मञ्च’’न्तिपदे एतं वचनं उपयोगवचनं. अथ वा एतन्ति ‘‘मञ्च’’न्तिपदं उपयोगवचनवन्तं. एत्थ च पच्छिमसम्बन्धे अभीत्यूपसग्गो पदालङ्कारमत्तो पदविभूसनमत्तोति आह ‘‘अभीति इदं पना’’तिआदि. पदसोभणत्थन्ति पदस्स अलङ्कारत्थं विभूसनत्थं पदस्स फुल्लितत्थन्ति अधिप्पायो. निपतित्वाति एत्थ नीत्यूपसग्गो धात्वत्थानुवत्तकोति आह ‘‘पतित्वा’’ति. अथ वा निक्खन्तत्थवाचकोति आह ‘‘निक्खमित्वा वा’’ति. इमिना नीत्यूपसग्गस्स धात्वत्थविसेसकतं दीपेति, निक्खन्तो हुत्वा पतित्वाति अत्थो. हीति यस्मा. आणीति अग्गखीला.

१३१. या कुटि सीसं न घट्टेति, सा असीसघट्टा नामाति योजना. ‘‘पमाणमज्झिमस्सा’’तिइमिना थाममज्झिमं निवत्तेति. सब्बहेट्ठिमाहीति सब्बेसं दब्बसम्भारानं हेट्ठा ठिताहि. तुलाहीति गेहथम्भानमुपरि वित्थारवसेन ठितेहि कट्ठविसेसेहि. इमिना अट्ठकथावचनेन च तुलाय सरूपं पाकटं. केचि पन तुलाय सरूपं अञ्ञथा वदन्ति. एतेनाति ‘‘मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टा’’तिवचनेन दस्सिता होतीति सम्बन्धो. हीति सच्चं. या काचि कुटि वुच्चतीति योजना. उपरीति द्विभूमिककुटियं भूमितो उपरि भूमियं. अच्छन्नतलाति अनुल्लोचतला, अवितानतलाति अत्थो. इध पनाति इमस्मिं पन सिक्खापदे.

१३३. हीति सच्चं, यस्मा वा. यायन्ति या अयं कुटि. तत्थाति तस्सं सीसघट्टकुटियं. अनोणतेन भिक्खुनाति योजना. यस्साति कुटिया. अपरिभोगन्ति न परिभुञ्जितब्बं, न परिभुञ्जनारहन्ति अत्थो. पताणीति पतनस्स निवारणा आणि अग्गखीला. सा हि आबन्धं नयति पवत्तेतीति आणीति वुच्चति. यत्थाति यस्मिं मञ्चपीठे. न निप्पतन्तीति निक्खन्तो हुत्वा न पतन्ति. आहच्चपादकेति अङ्गे आहनित्वा विज्झित्वा तत्थ पवेसितपादके. नागदन्तकादीसूति नागस्स दन्तो वियाति नागदन्तको, सदिसत्थे को, सो आदि येसं तेति नागदन्तकादयो, तेसु. आदिसद्देन भित्तिखीलादयो सङ्गण्हातीति. अट्ठमं.

९. महल्लकविहारसिक्खापदं

१३५. नवमे पिट्ठसङ्घाटस्साति द्वारबाहाय. सा हि पिट्ठे द्विन्नं कवाटानं सं एकतो घाटो घटनं समागमो एतस्सत्थीति पिट्ठसङ्घाटोति वुच्चति. कुरुन्दियं वुत्तन्ति सम्बन्धो. महाअट्ठकथायं वुत्तन्ति योजना. तन्ति महाअट्ठकथाय वुत्तवचनं. एवं ‘‘तदेवा’’ति एत्थापि. हीति सच्चं, यस्मा वा. भगवतापीति न महाअट्ठकथाचरियेहि एव वुत्तं, अथ खो भगवतापि कतोति योजना. द्वारबन्धेन अग्गळस्स अविनाभावतो ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’ति वुत्तेपि अग्गळेन सह द्वारबन्धट्ठपनायाति अत्थोव गहेतब्बोति आह ‘‘सकवाटकद्वारबन्धट्ठपनाया’’ति. अग्गळोति कवाटफलको. इममेवत्थन्ति मया वुत्तं इमं एव अत्थं सन्धायाति सम्बन्धो. एत्थाति ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’तिवचने. अधिप्पायोति भगवतो अभिसन्धि. हि-सद्दो वित्थारजोतको. कम्पतीति भुसं कम्पति. चलतीति ईसं चलति. तेनाति तेन सिथिलपतनहेतुना. मातिकायं, पदभाजनीयञ्च ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’तिपदस्स सम्बन्धाभावतो तस्स सम्बन्धं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति ‘‘अग्गळट्ठपनाया’’तिवचने न वुत्तन्ति सम्बन्धो. अत्थस्स कारणस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, सायेव अट्ठुप्पत्तीति वुच्चति त्थकारस्स ट्ठकारं कत्वा. अधिकारतो दट्ठब्बोति योजना.

यं पन वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. यस्साति महाविहारस्स. उपरीति द्वारतो उपरि. तीसु दिसासूति उभोसु पस्सेसु, उपरीति तीसु दिसासु. तत्रापीति खुद्दके विहारेपि. साति भित्ति. अपरिपूरउपचारापीति समन्ता कवाटपमाणेन अपरिपूरउपचारापि. उक्कट्ठपरिच्छेदेनाति उक्कंसपमाणेन. हत्थपासतो अतिरेकं न लिम्पितब्बोति अधिप्पायो. तीसु दिसासु एव लिम्पितब्बो न होति, लेपोकासे सति अधोभागेपि लिम्पितब्बोति आह ‘‘सचे पनस्सा’’तिआदि. अस्साति विहारस्स. आलोकं सन्धेन्ति पिदहन्तीति ‘‘आलोकसन्धी’’ति वुत्ते वातपानकवाटकायेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘वातपानकवाटका वुच्चन्ती’’ति. वातं पिवतीति वातपानं, द्वारं, तस्मिं ठिता कवाटका वातपानकवाटका. तेति वातपानकवाटका पहरन्तीति सम्बन्धो. एत्थाति आलोकसन्धिम्हि. सब्बदिसासूति उभोसु पस्सेसु, हेट्ठा, उपरीति चतूसु दिसासु. ‘‘तस्मा’’तिपदं ‘‘लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वा’’तिपदद्वये हेतु. एत्थाति ‘‘आलोकसन्धिपरिकम्माया’’तिपदे.

इमिनाति सेतवण्णादिना. सब्बमेतन्ति एतं सब्बं सेतवण्णादिकं.

यन्ति किच्चं. कत्तब्बं किच्चन्ति सम्बन्धो. सद्दन्तरब्यवहितोपि द्वत्तिसद्दो परियायसद्देन समासो होतीति आह ‘‘छदनस्स द्वत्तिपरियाय’’न्ति. द्वे वा तयो वा परियाया समाहटाति द्वत्तिपरियायं, समाहारे दिगु, तिसद्दे परे द्विस्स अकारो होति. परिक्खेपोति अनुक्कमेन परिक्खेपो. अपत्यूपसग्गस्स पटिसेधवाचकत्ता ‘‘अहरिते’’ति वुत्तं. एत्थाति ‘‘अपहरिते’’ति पदे. ‘‘हरित’’न्ति इमिना अधिप्पेतन्ति सम्बन्धो. आदिकप्पकाले अपरण्णतो पुब्बे पवत्तं अन्नं पुब्बण्णं, अपरस्मिं पुब्बण्णतो पच्छा पवत्तं अन्नं अपरण्णं, नकारद्वयस्स णकारद्वयं कत्वा. तेनेवाति अधिप्पेतत्ता एव.

वुत्तन्ति वपितं, यथा ‘‘सुमेधभूतो भगवा’’तिएत्थ बोधिं असम्पत्तोपि बोधिसत्तो सुमेधभूतो ‘‘भगवा’’ति वुच्चति अवस्सम्भावियत्ता, एवं हरितं असम्पत्तम्पि खेत्तं ‘‘हरित’’न्ति वुच्चति अवस्सम्भावियत्ताति अत्थं दस्सेति ‘‘यस्मिम्पि खेत्ते’’तिआदिना.

अहरितेयेवाति हरितविरहे एव खेत्तेति योजना. तत्रापीति अहरितखेत्तेपि. ‘‘पिट्ठिवंसस्सा’’तिपदं ‘‘पस्से’’तिपदे साम्यत्थछट्ठी, इमिना पकतिगेहं दस्सेति. ‘‘कूटागारकण्णिकाया’’तिपदं ‘‘उपरि, थूपिकाया’’तिपदे साम्यत्थछट्ठी, इमिना एककूटयुत्ते माळादिके दस्सेति. ठितं भिक्खुन्ति सम्बन्धो. निसिन्नकं यंकञ्चि जनन्ति योजना. तस्साति ठितट्ठानस्स. अन्तोति अब्भन्तरे, हि यस्मा अयं ओकासो पतनोकासोति योजना.

१३६. छादितं नामाति एत्थ छादितसद्दो भावत्थो होति, तेनाह ‘‘छादन’’न्ति. उजुकमेवाति छदनुट्ठापनतो उद्धं उजुकं एव. तन्ति छादनं. अपनेत्वापीति नासेत्वापि. तस्माति यस्मा लब्भति, तस्मा, पक्कमितब्बन्ति सम्बन्धो. परिक्खेपेनाति परिवारेन छादेन्तस्साति योजना. इधापीति परियायछादनेपि अधिट्ठहित्वाति सम्बन्धो. तुण्हीभूतेनाति तुण्हीभूतो हुत्वा. छदनुपरीति छदनस्स उपरि. हीति सच्चं. ‘‘ततो चे उत्तरि’’न्ति एत्थ ततो द्वत्तिपरियायतो उपरीति दस्सेन्तो आह ‘‘तिण्णं मग्गानं वा’’तिआदि.

१३७. करेन हत्थेन लुनितब्बो, छिन्दितब्बो, लातब्बो गहेतब्बोति वा करळोति कते अत्थपकरणादितो तिणमुट्ठि एवाति आह ‘‘तिणमुट्ठिय’’न्ति. नवमं.

१०. सप्पाणकसिक्खापदं

१४०. दसमे ‘‘जान’’न्ति गच्छन्तादिगणोति आह ‘‘जानन्तो’’ति. सं विज्जति पाणो एत्थाति सपाणकं. एतन्ति उदकं. सयं जानन्तोपि परेन जानापेन्तोपि जानातियेव नामाति आह ‘‘यथा तथा वा’’ति. सपाणकं उदकन्ति करणत्थे चेतं उपयोगवचनं, तेनाह ‘‘तेन उदकेना’’ति. पुब्बेति पथविखणनसिक्खापदादिके.

तत्थाति ‘‘सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वा’’तिपदे. धारन्ति सोतं. मातिकं पमुखन्ति मातिकं अभिमुखं. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं ठाने. अञ्ञतो ठानतो अञ्ञं ठानं नेतीति योजना. ‘‘सपाणकं उदक’’न्ति सामञ्ञवचनस्सपि विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स अनुपयोजितब्बतो इध विसेसउदकन्ति सन्धायभासितत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘इदं पना’’तिआदि. इदं पन न वुत्तन्ति सम्बन्धो. यन्ति उदकं ‘‘गच्छती’’तिपदे कत्ता. यत्थाति यस्मिं उदकेति. दसमं.

भूतगामवग्गो दुतियो.